Przyszowa

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Przyszowa
Przyszowa
Przyszowa
Państwo  Polska
Województwo małopolskie
Powiat limanowski
Gmina Łukowica
Wysokość 420–803 m n.p.m.
Liczba ludności (2012) 2470
Strefa numeracyjna (+48) 18
Kod pocztowy 34-604[1]
Tablice rejestracyjne KLI
SIMC 0449190
Położenie na mapie gminy Łukowica
Mapa lokalizacyjna gminy Łukowica
Przyszowa
Przyszowa
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Przyszowa
Przyszowa
Położenie na mapie województwa małopolskiego
Mapa lokalizacyjna województwa małopolskiego
Przyszowa
Przyszowa
Położenie na mapie powiatu limanowskiego
Mapa lokalizacyjna powiatu limanowskiego
Przyszowa
Przyszowa
49°39′N 20°30′E/49,650000 20,500000

Przyszowawieś w Polsce, położona w województwie małopolskim, w powiecie limanowskim, w gminie Łukowica.

Miejscowość liczy 2470 mieszkańców[2].

Etymologia[edytuj | edytuj kod]

Nazwa wsi Przyszowa zgodnie z tradycją pochodzi od słowa przychodzić. Na przestrzeni wieków w źródłach pisanych nazwa miejscowości występuje w różnych formach, m.in. Prissowa (1325–27), Prsissowa (1335), Przissow (1399), Przyssowa, Przyschowa (XV w.), Przissowa (1538). Przyszowa po raz pierwszy pojawia się w 1629[3].

Części wsi[edytuj | edytuj kod]

Integralne części wsi Przyszowa: Berdychów, Bucznik, Cabałówka, Górki, Kierków, Leszcze, Ogrójec, Okręglica, Podkanina, Podzagórów, Wądole, Wieś, Wilcza Góra, Zagórów, Zagórze, Zalas[4][5]

Historia[edytuj | edytuj kod]

Przyszowa jest jedną z najstarszych miejscowości w powiecie limanowskim. Pierwsza wzmianka o Przyszowej pochodzi z 1326 r.[6]. Jednakże, znacznie wcześniej na górującej nad wsią Łyżce (Wyżce) znajdował się średniowieczny zamek przyszowski, pochodzący prawdopodobnie z XI w. Uważa się, że zamek pierwotnie należał do kasztelanii z Nowego Sącza, a następnie do szlacheckiego rodu Wierzbiętów herbu Janina[7]. Według relacji Jana Długosza Wierzbiętowie byli pierwszymi historycznymi właścicielami wsi.

Przyszowa, 1930

Pod koniec XIII w. Wierzbiętowie opuścili zamek na Łyżce i przenieśli gród do nowego dworu szlacheckiego w centrum wsi. W 1535 r. Jakub Wierzbięta „okrył swój dom wielką sławą”, walcząc u boku hetmana Jana Tarnowskiego podczas piątej wojny litewsko-moskiewskiej[8]. W 1560 nastąpił podział dóbr pomiędzy rodzeństwem Wierzbiętów: Andrzej otrzymał główny dwór z południową częścią wsi, Mikołaj tzw. stary dwór, Marcinowi przypadła Podowszczyzna, Wojciechowi Siekierczyna, a Stanisławowi Nowa Janina.

W XVII w. główny dwór w Przyszowej należał do rycerskiego rodu Dunin-Wąsowiczów herbu Łabędź. W 1655 podczas potopu szwedzkiego lokalna szlachta i okoliczni chłopi pod wodzą oficera w służbie Stefana Czarnieckiego, Krzysztofa Dunin-Wąsowicza z Przyszowej, stworzyła oddział partyzancki, który wsławił się rozbiciem oddziału Szwedów koło Limanowej[9]. Miejscowa szlachta brała również udział w walce pospolitego ruszenia przeciw wojskom saskim w 1715 oraz w konfederacji barskiej.

W 1683 r. główny dwór przyszowski został nabyty przez skarbnika podolskiego Aleksandra Żuk-Skarszewskiego herbu Nałęcz po tym, jak jego rodzinna miejscowość na Podolu została zniszczona przez oddziały kozackie podczas wojny polsko-kozacko-tatarskiej. Oprócz Skarszewskich swoje posiadłości we wsi nadal mieli Wierzbiętowie oraz Łapkowie z Łapanowa, Wiktorowie z Wiatrowic, Przyborowscy, Podoscy, Wielogłowscy, Oyrzanowscy, Mielżeccy, Pęgowscy i Jaklińscy.

Dawny Kościół św. Mikołaja w Przyszowej (1612–1907)

Pod koniec XIX w. mieszkało w Przyszowej ponad 1400 mieszkańców, działała szkoła parafialna, tartak oraz młyn, istniał jeden dwór i cztery dworki[10]. Główny dwór stanowił własność Faustyna Żuk-Skarszewskiego, poety i posła do Rady Państwa i Sejmu w Galicji. Dworek na Berdychowie należał do Tytusa i Jadwigi Czyżewskich. Mieli oni czworo dzieci, a jednym z nich był Tytus Czyżewski, sławny malarz i poeta, współtwórca grupy formistów. Od 2010 gimnazjum w Przyszowej nosi jego imię. Dworek na Rusinówce był własnością Franciszka Mieczkowskiego. Dworek na Podowszczyznie należał do Jana Podowskiego. Natomiast najmniejszy dworek na Ogrojcu stanowił własność Władysława Kałuskiego[9].

Po II wojnie światowej w styczniu 1945 dokonano parcelacji wszystkich dóbr dworskich w Przyszowej, a w budynku głównego dworu umieszczono szkołę podstawową. W 1998 szkoła została przeniesiona do nowo powstałego budynku, a dwór został zwrócony rodzinie Żuk-Skarszewskich.

W 1954 r. powstała Gromada Przyszowa z siedziba GRN w Przyszowej. W skład gromady oprócz Przyszowej wchodziły również sąsiednie miejscowości Stronie oraz Wysokie. W 1972, wskutek reformy gminnej gromady zostały ostatecznie zniesione. Od tego czasu Przyszowa administracyjnie należny do gminy Łukowica.

Religia[edytuj | edytuj kod]

Kościół św. Mikołaja w Przyszowej
Kościół św. Mikołaja w Przyszowej

Kronikarz Jan Długosz potwierdza, że parafia rzymskokatolicka istniała w Przyszowej już w 1326 r. Od tego czasu wieś była głównie wyznania katolickiego z niewielka mniejszością żydowską, z wyjątkiem krótkiego okresu na przełomie XVI/XVII w., kiedy to lokalna szlachta, w tym właściciele wsi – Wierzbiętowie, przyjęli wierzenia braci polskich. W 1580 r. miejscowy ksiądz proboszcz został wydalony z wioski, a kościół stopniowo popadał w ruinę i ostatecznie został rozebrany.

Madonna z Przyszowej, XIV wiek

W 1612 r. Wierzbiętowie z powrotem przeszli na katolicyzm i przekazali fundusze na budowę nowego drewnianego kościoła św. Mikołaja. Wzniesiony w 1612 r., respektujący jeszcze w kategoriach konstrukcyjnych tradycję ciesielstwa późnego średniowiecza, stał aż do 1907 r. W latach 1901–1906 został wzniesiony nowy murowany kościół św Mikołaja według projektu architekta Teodora Talowskiego w stylu neogotyckim. Ołtarz główny został zaprojektowany przez artystę Czesława Lenczowskiego.

Kultura[edytuj | edytuj kod]

Tytus Czyżewski

W Przyszowej w 1819 r. urodził się Faustyn Żuk-Skarszewski, poeta i polityk sądecki, zaś w 1858 – Tadeusz Żuk-Skarszewski, powieściopisarz i publicysta.

W 1880 r. urodził się tu Tytus Czyżewski, poeta, jeden z pionierów nowoczesnego malarstwa polskiego. Przyszowa odcisnęła niezatarte piętno na całej jego twórczości poetyckiej i malarskiej, a sam artysta wspominał, że pierwsze spotkanie z malarstwem w jego życiu nastąpiło w kościele parafialnym w Przyszowej, a w szczególności wisząca tam amatorska kopia Ostatniej Wieczerzy Leonarda i figura św. Floriana. Inspiracje z czasów dzieciństwa można odnaleźć w późniejszych obrazach Czyżewskiego - przedstawiających matki boskie i zbójników, dwa oblicza sztuki góralskiej.

W 1969 Jerzy Harasymowicz w swoim tomiku poezji Madonny Polskie, rozsławił XIV w. gotycka drewnianą figurkę Madonny z Przyszowej[11] jako jeden z najwspanialszych przykładów stylu spisko-sądeckiego.

Przyszowa jest jednym z największych ośrodków kultury Lachów Sądeckich, grupy etnograficznej ludności polskiej zamieszkująca obszar Beskidów. Wieś jest siedzibą regionalnego zespołu Przyszowianie, prezentującego zwyczaje, tańce i obrzędy Lachów Sądeckich. Zespół w swoich programach przekazuje kulturę oraz tradycje wywodzące się z okolic Przyszowej na festiwalach folklorystycznych w kraju i za granicą.

Sport[edytuj | edytuj kod]

W 1963 w Przyszowej został założony Ludowy Klub Sportowy Krokus Przyszowa. W pierwszej fazie istnienia klubu funkcjonowała sekcja narciarska a z upływem lat klub rozwinął się o inne dyscypliny: piłkę nożną, tenis stołowy i siatkówkę. W 1994 drużyna piłki nożnej rozpoczęła rozgrywki w klasie C w podokręgu limanowskim. W 1997 drużyna awansowała do klasy B, a w 2007 do klasy A.

Zespół Regionalny Przyszowianie

W 1995 w Przyszowej oddano do użytku boisko sportowe i od tej pory drużyna rozgrywała na nim mecze w roli gospodarza. W okresie zimowym klub korzysta z hali sportowej w Zespole Szkół w Przyszowej. W obiekcie szkolnym znajdują się również pomieszczenia przeznaczone na potrzeby klubu.

W historii klubu jednym z największych sukcesów było zajęcie I miejsca drużyny piłkarskiej seniorów w rozgrywkach piłki halowej w 2009 na szczeblu Limanowskiego Podokręgu Piłki Nożnej, oraz II miejsca w 2010. Ponadto drużyna Krokusa występowała również w sądeckiej lidze futbolu zdobywając I miejsce w 2 lidze. W 2010 drużyna zdobyła II miejsce w 1 lidze.

Geografia[edytuj | edytuj kod]

Przyszowa jest położona w Beskidzie Wyspowym, we wschodniej części Beskidów, w pasmie górskim Karpat Zewnętrznych. Leży w dolinie między trzema wzgórzami Łyżki (803 m n.p.m.), Pępówką (599 m n.p.m.) i Piekłem (660 m n.p.m.). Centrum wsi położone jest w dolinie rzeki Słomki 420 – 500 m n.p.m. Przyszowa jest podzielona na dwa sołectwa, Przyszowa I i Przyszowa II, oraz przysiółki: Bucznik, Cabałówka, Górki, Kierków, Królówka, Leszcze, Ogrójec, Okręglica, Potocyna, Podkanina, Podzagórów, Wądole, Wieś, Wilcza Góra, Zagórów, Zagórze i Zalas.

Klimat[edytuj | edytuj kod]

Przyszowa ma typowy klimat górski ze zmiennymi warunkami pogodowymi. Suche masy powietrza znad Europy kontynentalnej zderzają się tu z wilgotnym powietrzem znad Atlantyku. Charakterystyczną cechą tego obszaru jest częste występowanie tak zwanego morza mgieł nad dolinami spowodowane inwersją temperatury, czyli zamiast spadku temperatury wraz ze wzrostem wysokości sytuacja jest odwrotna. Wtedy to właśnie odosobnione szczyty gór wyrastają z mgły zalegającej w dolinach jak wyspy na morzu, skąd pochodzi nazwa regionu Beskid Wyspowy. Lipiec jest najcieplejszym miesiącem w roku, kiedy to średnia temperatura osiąga 27 °C, natomiast luty to najzimniejszy miesiąc w roku, kiedy średnia temperatura spada do -12 °C.

Średnia temperatura i opady dla Przyszowej
Miesiąc Sty Lut Mar Kwi Maj Cze Lip Sie Wrz Paź Lis Gru Roczna
Średnie temperatury w dzień [°C] 2 -3 11 16 22 23 27 25 21 14 9 0 13,9
Średnie dobowe temperatury [°C] -1 -7 5 10 15 18 21 19 15 9 6 -3 8,9
Średnie temperatury w nocy [°C] -4 -12 -1 4 9 13 15 13 10 5 3 -6 4,1
Opady [mm] 69 43 40 51 69 137 119 59 51 67 44 32 65
Źródło: AccuWeather[12] AccuWeather

Znani mieszkańcy[edytuj | edytuj kod]

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Oficjalny Spis Pocztowych Numerów Adresowych. Poczta Polska S.A., styczeń 2013. s. według wyboru. [dostęp 2014–03–09].
  2. D. Gacek, Nasza Beskidzka Mała Ojczyzna, Stowarzyszenie Lokalna Grupa Działania "Przyjazna Ziemia Limanowska", Limanowa 2012
  3. E. Pawłowski, Nazwy miejscowości Sądecczyzny. Cz. 1: Nazwy miast, wsi, przysiółków oraz dzielnic miejskich i wiejskich, Wrocław 1971
  4. Obwieszczenie Ministra Administracji i Cyfryzacji z dnia 4 sierpnia 2015 r. w sprawie wykazu urzędowych nazw miejscowości i ich części (Dz.U. z 2015 r. poz. 1636)
  5. TERYT (Krajowy Rejestr Urzędowego Podziału Terytorialnego Kraju). Główny Urząd Statystyczny. [dostęp 18.11.2015].
  6. J. Długosz, Liber Beneficiorum Dioecesis Cracoviensis, Ex Typographia Kirchmajeriana, Kraków 1863
  7. J. Marszałek, Katalog grodzisk i zamczysk w Karpatach, Wydawnictwo Stanisław Kryciński, Warszawa 1993
  8. Herby rycerstwa polskiego. Przez Bartosza Paprockiego zebrane i wydane r.p. 1584. Wydanie Kazimierza Józefa Turowskiego (1858)
  9. a b D. Gacek, Beskid Wyspowy, Oficyna Wydawnicza "Rewasz", Białystok 2012
  10. A. Matuszczyk, Beskid Wyspowy Przewodnik, Oficyna Wydawnicza "Rewasz", Pruszków 2008
  11. J. Harasymowicz, Madonny Polskie, Czytelnik, Warszawa 1969
  12. AccuWeather. [dostęp 2013-04-11].

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]