Przyszowa

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Przyszowa
Kościół św. Mikołaja w Przyszowej
Kościół św. Mikołaja w Przyszowej
Państwo  Polska
Województwo Małopolskie
Powiat Limanowski
Gmina Łukowica
Wysokość 420 - 803 m n.p.m.
Liczba ludności (2012) 2470
Strefa numeracyjna (+48) 18
Kod pocztowy 34-604
Tablice rejestracyjne KLI
SIMC 0449190
Położenie na mapie województwa małopolskiego
Mapa lokalizacyjna województwa małopolskiego
Przyszowa
Przyszowa
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Przyszowa
Przyszowa
Ziemia 49°38′52″N 20°29′07″E/49,647778 20,485278Na mapach: 49°38′52″N 20°29′07″E/49,647778 20,485278
Commons Multimedia w Wikimedia Commons

Przyszowa to wieś w południowej Polsce, położona w województwie małopolskim, w powiecie limanowskim, w gminie Łukowica. Miejscowość liczy 2470 mieszkańców[1].

Etymologia[edytuj | edytuj kod]

Nazwa wsi Przyszowa zgodnie z tradycją pochodzi od słowa "przychodzić". Założycielami wsi byli prawdopodobnie pasterze wołoscy, którzy przybyli tu z Karpat Południowych doliną Dunajca na początku XI w.

Historia[edytuj | edytuj kod]

Przyszowa jest jedną z najstarszych miejscowości w powiecie limanowskim. Pierwsza wzmianka o Przyszowej pochodzi z 1326[2]. Jednakże, znacznie wcześniej na górującej nad wsią Łyżce (Wyżce) znajdował się średniowieczny zamek przyszowski, pochodzący prawdopodobnie z XI w. Uważa się, że zamek pierwotnie należał do kasztelanii z Nowego Sącza, a następnie do szlacheckiego rodu Wierzbiętów herbu Janina[3].

Dawny Kościół św. Mikołaja w Przyszowej (1638-1901)

Według relacji Jana Długosza Wierzbiętowie byli pierwszymi historycznymi właścicielami wsi.

Pod koniec XIII w., z nieznanego powodu, Wierzbiętowie opuścili zamek na Łyżce i przenieśli gród do nowego dworu szlacheckiego w centrum wsi. W 1535 Jakub Wierzbięta "okrył swój dom wielką sławą", walcząc u boku hetmana Jana Tarnowskiego przy zdobyciu Staroduba, w czasie piątej wojny litewsko-moskiewskiej[4]. W 1560 nastąpił podział dóbr pomiędzy rodzeństwem Wierzbiętów: Andrzej otrzymał główny dwór z południową częścią wsi, Mikołaj tzw. "stary dwór”, Marcinowi przypadła Podowszczyzna, Wojciechowi Siekierczyna, a Stanisławowi Nowa Janina.

W XVII w. główny dwór w Przyszowej należał do rycerskiego rodu Dunin-Wąsowiczów herbu Łabędź. W 1655 podczas potopu szwedzkiego lokalna szlachta i okoliczni chłopi pod wodzą oficera w służbie Stefana Czarnieckiego, Krzysztofa Dunin-Wąsowicza z Przyszowej, stworzyła oddział partyzancki, który wsławił się rozbiciem oddziału Szwedów koło Limanowej[5]. Miejscowa szlachta brała również udział w walce pospolitego ruszenia przeciw wojskom saskim w 1715 oraz w konfederacji barskiej.

W 1683 główny dwór i dobra ziemskie w Przyszowej zostały nabyte przez skarbnika podolskiego Aleksandra Żuk-Skarszewskiego herbu Nałęcz, po tym jak jego rodzinna miejscowość Skarszowice na Podolu została zniszczona przez oddziały kozackie podczas wojny polsko-kozacko-tatarskiej.

Pod koniec XIX w. mieszkało w Przyszowej ponad 1400 mieszkańców, działała szkoła parafialna, tartak oraz młyn, istniał jeden dwór i cztery dworki[6]. Główny dwór stanowił własność Faustyna Żuk-Skarszewskiego, notariusza krakowskiego i posła do Sejmu. Po śmierci Faustyna w 1904, jego syn Adam Żuk-Skarszewski został jedynym właścicielem dóbr. Dworek na Berdychowie należał do Cecylii z Wieloglowskich Racięskiej, która odziedziczyła go po Józefie i Ewie Dunikowskich. Dworek na Rusinówce był własnością Franciszka Mieczkowskiego. Dworek na Podowszczyznie należał do Jana Podowskiego. Natomiast najmniejszy dworek na Ogrojcu stanowił własność Władysława Kałuskiego[7].

Po II wojnie światowej w styczniu 1945 dokonano parcelacji wszystkich dóbr dworskich w Przyszowej, a w budynku głównego dworu umieszczono szkołę podstawową. W 1998 szkoła została przeniesiona do nowo powstałego budynku, a dwór został zwrócony rodzinie Żuk-Skarszewskich.

W 1954 powstała Gromada Przyszowa z siedziba GRN w Przyszowej. W skład gromady oprócz Przyszowej wchodziły również sąsiednie miejscowości Stronie oraz Wysokie. W 1972 w skutek reformy gminnej gromady zostały ostatecznie zniesione. Od tego czasu Przyszowa administracyjnie należny do gminy Łukowica.

Religia[edytuj | edytuj kod]

Kronikarz Jan Długosz potwierdza, że parafia rzymskokatolicka istniała w Przyszowej już w 1326. Od tego czasu wieś była głównie wyznania katolickiego z niewielka mniejszością żydowską, z wyjątkiem krótkiego okresu na przełomie XVI/XVII w., kiedy to lokalna szlachta, w tym właściciele wsi - Wierzbiętowie, przeszli na arianizm (bracia polscy). W 1580 miejscowy ksiądz proboszcz został wydalony z wioski, a kościół stopniowo popadał w ruinę i ostatecznie został rozebrany.

Madonna z Przyszowej, XIV wiek

W 1612 Wierzbiętowie z powrotem przeszli na katolicyzm i przekazali fundusze na budowę nowego drewnianego kościoła św. Mikołaja. Wzniesiony w typie więźbowo-zaskrzynieniowym, lecz z detalami barokizującymi, stał aż do końca XIX w. W latach 1901-1906 został wzniesiony nowy murowany kościół św Mikołaja według projektu architekta Teodora Talowskiego w stylu neogotyckim. Ołtarz główny został zaprojektowany przez artystę Czesława Lenczowskiego.

Kultura[edytuj | edytuj kod]

W 1858 w przyszowskim dworze urodził się Tadeusz Żuk-Skarszewski, znany powieściopisarz i publicysta. W 1880 urodził się w Przyszowej Tytus Czyżewski, jeden z pionierów nowoczesnego malarstwa polskiego. W 1969 Jerzy Harasymowicz w swoim tomiku poezji "Madonny Polskie", rozsławił XIV w. gotycka drewnianą figurkę Madonny z Przyszowej[8] jako jeden z najwspanialszych przykładów stylu spisko-sądeckiego.

Przyszowa jest jednym z największych ośrodków kultury Lachów Sądeckich, grupy etnograficznej ludności polskiej zamieszkująca obszar Beskidów. Wieś jest siedzibą regionalnego zespołu "Przyszowianie" prezentującego zwyczaje, tańce i obrzędy Lachów Sądeckich. Zespół w programach przekazuje unikalną kulturę oraz tradycje wywodzące się z okolic Przyszowej na festiwalach folklorystycznych w kraju i za granicą.

Geografia[edytuj | edytuj kod]

Dwór w Przyszowej, XVI w.

Przyszowa jest położona w Beskidzie Wyspowym, we wschodniej części Beskidów, w pasmie górskim Karpat Zewnętrznych. Leży w dolinie między trzema wzgórzami Łyżki (803 m n.p.m, jeden z najwyższych szczytów w Beskidzie Wyspowym), Pępówką (599 m n.p.m.) i Piekłem (660 m n.p.m.). Centrum wsi położone jest w dolinie rzeki Słomki 420 - 500 m n.p.m. Przyszowa jest podzielona na dwa sołectwa, Przyszowa I i Przyszowa II, oraz wiele przysiółków, m.in. Bucznik, Cabałówka, Górki, Kierków, Królówka, Leszcze, Ogrójec, Okręglica, Potocyna, Podkanina, Podzagórów, Wądole, Wieś, Wilcza Góra, Zagórów, Zagórze i Zalas.

Klimat[edytuj | edytuj kod]

Przyszowa ma typowy klimat górski ze zmiennymi warunkami pogodowymi. Suche masy powietrza znad Europy kontynentalnej zderzają się tu z wilgotnym powietrzem znad Atlantyku. Charakterystyczną cechą tego obszaru jest częste występowanie tak zwanego "morza mgieł" nad dolinami spowodowane inwersją temperatury, czyli zamiast spadku temperatury wraz ze wzrostem wysokości sytuacja jest odwrotna. Wtedy to właśnie odosobnione szczyty gór wyrastają z mgły zalegającej w dolinach jak wyspy na morzu, skąd pochodzi nazwa regionu Beskid Wyspowy. Lipiec jest najcieplejszym miesiącem w roku, kiedy to średnia temperatura osiąga 27°C, natomiast luty to najzimniejszy miesiąc w roku ,kiedy średnia temperatura spada do -12°C.

Średnia temperatura i opady dla Przyszowej
Miesiąc Sty Lut Mar Kwi Maj Cze Lip Sie Wrz Paź Lis Gru Roczna
Średnie najwyższe temperatury [°C] 2 -3 11 16 22 23 27 25 21 14 9 0 13,9
Średnia dzienna temperatura [°C] -1 -7 5 10 15 18 21 19 15 9 6 -3 8,9
Średnie najniższe temperatury [°C] -4 -12 -1 4 9 13 15 13 10 5 3 -6 4,1
Opady [mm] 69 43 40 51 69 137 119 59 51 67 44 32 65
Źródło: AccuWeather[9] AccuWeather

Znani mieszkańcy[edytuj | edytuj kod]

  • Jakub Wierzbięta (ur. ok. 1500), podstarosta grodzki sądecki, walczył w wojnach moskiewskich
  • Krzysztof Dunin-Wąsowicz (ur. ok. 1630), pułkownik, dowódca wojskowy podczas potopu szwedzkiego.
  • Faustyn Żuk-Skarszewski (ur. ok. 1819), poseł do Sejmu Krajowego Galicji I kadencji.
  • Tadeusz Żuk-Skarszewski (1858-1933), powieściopisarz, publicysta.
  • Tytus Czyżewski (1880-1945), malarz, poeta, krytyk sztuki, jeden z teoretyków formizmu.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  1. D. Gacek, Nasza Beskidzka Mała Ojczyzna, Stowarzyszenie Lokalna Grupa Działania "Przyjazna Ziemia Limanowska", Limanowa 2012
  2. J. Długosz, Liber Beneficiorum Dioecesis Cracoviensis, Ex Typographia Kirchmajeriana, Kraków 1863
  3. J. Marszałek, Katalog grodzisk i zamczysk w Karpatach, Wydawnictwo Stanisław Kryciński, Warszawa 1993
  4. Herby rycerstwa polskiego. Przez Bartosza Paprockiego zebrane i wydane r.p. 1584. Wydanie Kazimierza Józefa Turowskiego (1858)
  5. D. Gacek, Beskid Wyspowy, Oficyna Wydawnicza "Rewasz", Białystok 2012
  6. A. Matuszczyk, Beskid Wyspowy Przewodnik, Oficyna Wydawnicza "Rewasz", Pruszków 2008
  7. D. Gacek, Beskid Wyspowy, Oficyna Wydawnicza "Rewasz", Białystok 2012
  8. J. Harasymowicz, Madonny Polskie, Czytelnik, Warszawa 1969
  9. http://www.accuweather.com/en/pl/przyszowa/268419/weather-forecast/268419. [dostęp 2013-04-11].