Przywilej koszycki
| |
| Państwo |
Królestwo Polskie |
|---|---|
| Ratyfikowano |
17 września 1374 |
| Autor(zy) | |
| Sygnatariusze | |
| Cel |
uznanie sukcesji andegaweńskiej |
Przywilej koszycki (przywilej generalny) – przywilej nadany 17 września 1374 roku polskiej szlachcie przez króla Ludwika Węgierskiego w Koszycach w zamian za uznanie przez szlachtę praw do korony polskiej jednej z jego córek[1]. Przywilej ten był prawną kontynuacją przywileju budzińskiego z 1355 roku, w którym ustanowiono generalną zasadę dziedziczenia tronu w razie bezpotomnej śmierci Kazimierza Wielkiego przez Ludwika Węgierskiego (układ o przeżycie)[2].
Treść
[edytuj | edytuj kod]Przywilej koszycki był przywilejem generalnym, który obejmował cały kraj i odnosił się tylko do stanu szlacheckiego – nie dotyczył stanu chłopskiego, mieszczaństwa oraz duchowieństwa, które później otrzymały od Ludwika Węgierskiego osobne przywileje. Treść przywileju zredagował kanclerz koronny Zawisza z Kurozwęk[1].
Przywilej koszycki gwarantował szlachcie:
- obniżony podatek z 12 do 2 groszy z łanu uprawianego przez chłopa,
- zobowiązanie króla do nieustanawiania nowych podatków bez zgody przedstawicieli stanu (z wyjątkiem stałego podatku),
- zwolnienie z obowiązku budowy i naprawy zamków (z wyłączeniem sytuacji, gdy odbudowy wymagałyby zagrożone wojną umocnienia pograniczne na Rusi Halickiej lub gdy na budowę nowego zamku wyraziłaby zgodę cała szlachta),
- zobowiązanie króla do nieobsadzania urzędów cudzoziemcami, urzędy te nie mogły być także dziedziczne,
- zwolnienie z obowiązku utrzymywania króla i jego dworu podczas jego podróży po kraju,
- obowiązek służby wojskowej tylko w granicach Królestwa (za wyprawy zagraniczne szlachta miała otrzymywać wynagrodzenie),
- zobowiązanie króla do wykupu szlachcica, który dostał się do niewoli podczas wyprawy wojennej[1][3].
Znaczenie
[edytuj | edytuj kod]Przywilej koszycki to dokument, który odegrał ważną rolę w kształtowaniu się stanu szlacheckiego na ziemiach polskich oraz jego wpływu na politykę kraju. Szlachta stała się gospodarczo uprzywilejowana w zamian za ustępstwa na rzecz dynastii królewskiej. Przywilej regulował kwestie związane z dziedziczeniem tronu, dopuszczając do sukcesji żeńską linię dynastii Andegawenów. Dokument nie wymieniał jednak która z córek ma zostać następczynią. Po śmierci Ludwika Węgierskiego w 1382 roku polska szlachta wybrała jego najmłodszą córkę, Jadwigę Andegaweńską, przyszłą żonę Władysława Jagiełły, który zapoczątkował w Polsce panowanie dynastii Jagiellonów[1][3].
Przywilej gwarantował niepodległość i zjednoczenie królestwa nie tylko samej szlachcie, ale również całemu narodowi polskiemu. Władca zobowiązał się do nienaruszalności terytorialnej Królestwa Polskiego oraz nienadawania żadnych istotnych godności i zaszczytów przybyszom i obcym, lecz tylko mieszkańcom ziem królestwa, w których tego rodzaju godności i zaszczyty istnieją[4].
W 2024 roku przywilej koszycki został wpisany na Polską Listę Krajową Programu UNESCO Pamięć Świata. Dokument przechowywany jest w Bibliotece Książąt Czartoryskich w Krakowie[5].
Przypisy
[edytuj | edytuj kod]- ↑ a b c d Przywilej koszycki – Pamięć Polski [online] [dostęp 2025-09-15].
- ↑ Matuszewski ↓, s. 32.
- ↑ a b Przywilej koszycki. Pierwszy krok ku demokracji szlacheckiej [online], Polskie Radio 24 [dostęp 2025-09-17].
- ↑ Nowak ↓, s. 133.
- ↑ Michał Lop, Doczekano się! Wyróżnienie dla dokumentu z Muzeum Narodowego w Krakowie [online], KRKnews, 4 lipca 2024 [dostęp 2025-09-15].
Bibliografia
[edytuj | edytuj kod]- Waldemar S. Bednarski, Sławomir Pać, Od monarchii patrymonialnej do Rzeczypospolitej szlacheckiej, Radom 2001, ISBN 83-912068-8-2 (pol.).
- Andrzej Nowak, Dzieje Polski. Tom III. 1340-1468 Królestwo zwycięskiego orła, Kraków 2017, ISBN 978-83-7553-223-4 (pol.).
- Jacek S. Matuszewski, Przywileje i polityka podatkowa Ludwika Węgierskiego w Polsce, Łódź 1983 (pol.).
- Paweł Skwarczyński, Z badań nad przywilejami ziemskimi budzińskim i koszyckim, Lublin 1936 (pol.).