Żako

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
(Przekierowano z Psittacus erithacus)
Skocz do: nawigacja, szukaj
Żako
Psittacus erithacus[1]
Linnaeus, 1758
Żako
Systematyka
Domena eukarionty
Królestwo zwierzęta
Typ strunowce
Podtyp kręgowce
Gromada ptaki
Podgromada Neornithes
Infragromada ptaki neognatyczne
Rząd papugowe
Rodzina papugowate
Podrodzina papugi afrykańskie
Rodzaj Psittacus[2]
Linnaeus, 1758
Gatunek żako
Podgatunki
  • P. erithacus erithacus
  • P. erithacus timneh
Kategoria zagrożenia (CKGZ)[3]
Status iucn3.1 EN pl.svg
Zasięg występowania
Mapa występowania

Żako[4], papuga popielata, papuga szara[5] (Psittacus erithacus) – gatunek średniej wielkości ptaka z rodziny papugowatych (Psittacidae). Klasyfikacja taksonomiczna jest sporna, zależnie od ujęcia, żako uznaje się za jeden gatunek z trzema podgatunkami lub za dwa odrębne gatunki. Zamieszkują środkową Afrykę oraz Wyspy Świętego Tomasza i Książęca. Zagrożone wyginięciem.

Taksonomia[edytuj]

Po raz pierwszy gatunek opisał Karol Linneusz w 1758 na podstawie holotypu z Ghany[6]. Klasyfikacja jest sporna. W klasyfikacji ptaków przyjętej przez BirdLife International P. e. timneh jest podnoszony do rangi odrębnego gatunku Psittacus timneh[7][8]; w 2014 roku także Międzynarodowy Kongres Ornitologiczny zdecydował o podniesieniu P. e. timneh do rangi odrębnego gatunku, wyróżnia dwa podgatunki: nominatywny oraz P. t. princeps[9]. Autorzy Handbook of the Birds of the World uznają P. e. erithacus i P. e. princeps za jeden gatunek, za to P. e. timneh za odrębny – P. timneh[6]. Badania genetyczne wskazują obecność dwóch niezależnych od siebie lądowych linii rozwojowych, które rozdzieliły się do 2,4 mln lat temu, a populacja wyspowa – z Wyspy Książęcej – również składa się z przedstawicieli dwóch linii rozwojowych, które ewoluowały w allopatryczności. Linia z Wyspy Książęcej o największej liczbie współczesnych przedstawicieli ewoluowała w osobności przez około 1,4 mln lat. Jej reprezentanci bliżej spokrewnieni są z przedstawicielami P. e. timneh, niż z P. e. erithacus. Druga z linii rozwojowych na Wyspie Książęcej składa się z ptaków podgatunku nominatywnego, które niedawno skolonizowały wyspę[10].

Morfologia[edytuj]

Upierzenie ogółem szarawe. Sterówki jaskrawoczerwone lub kasztanowe (u P. e. timneh). Ponadto u ptaków z podgatunku P. e. timneh górna połowa górnej szczęki jest szaroróżowa, a nie czarniawa[11]. Długość ciała ok. 28–39 cm; 402–490 g[6].

Podgatunki i zasięg występowania[edytuj]

Występowanie zależnie od podgatunku (kolejność taksonów według IOC[9]):

Zdziczałe ptaki podgatunku nominatywnego występują w wielu afrykańskich miastach[6].

Ekologia i zachowanie[edytuj]

Przeważnie żako zamieszkują gęste lasy. Spotykane są również na skrajach lasów, w przecinkach, lasach galeriowych, namorzynach, obszarach upraw i ogrodach, nie ma jednak pewności, czy są to samodzielnie się podtrzymujące populacje[7]. Żako odnotowywano do 2200 m n.p.m. Zaobserwowano związek między występowaniem żako i palm Elaeis[12]. Pożywieniem tych papug są nasiona i owoce[6]. Żerują w grupach liczących do 30 osobników. Przynajmniej w zachodniej części Afryki w porze suchej podejmują sezonowe wędrówki z najsuchszych części swojego zasięgu[13].

Lęgi[edytuj]

Gniazdo ulokowane jest w szczelinie drzewa, od 10 do 30 m nad ziemią. Przeważnie gniazdują samotnie, niekiedy tworzą luźne kolonie[13]. Samica składa 2–5[12] jaj i sama je wysiaduje przez 21–30 dni. Młode opuszczają gniazdo po około 80 dniach życia[14]. W niewoli żako dożywają około 45 lat. Według danych z 1998 dzikie żako odchowywały wówczas średnio 0,4 pisklęcia na gniazdo[12].

Status i zagrożenia[edytuj]

Według IUCN żako ma status zagrożonej wyginięciem (EN). Status zaktualizowano w grudniu 2016[15], uprzednio w 2012 i 2013 otrzymała rangę narażonego (VU, Vulnerable)[13]. Zagrożeniem dla gatunku jest odłów żako celem sprzedania ich jako zwierzęta domowe[15][13]. Żako to jedne z popularniejszych zwierząt domowych w Europie, USA i na Bliskim Wschodzie, co zawdzięczają swojej zdolności do naśladowania ludzkiej mowy i innych dźwięków. Popyt na dzikie ptaki zwiększył się (dane z 2006 roku) także w Chinach. Od 1982 do 2001 próbowano sprzedać ponad 1,3 miliona złapanych w naturze żako. Szacunkowo śmiertelność ptaków od złapania do momentu sprzedaży wynosi od 30 do 66%. Inne zagrożenia dla gatunku to utrata środowiska, odłów na sprzedaż wewnątrz krajów i polowanie na żako celem pozyskania mięsa lub części ciała oraz piór używanych jako dekoracja lub w magicznych rytuałach. W 2016 najwięcej legalnie sprzedanych żako pochodziło z centralnej Afryki[13].

Przypisy

  1. Psittacus erithacus, w: Integrated Taxonomic Information System (ang.).
  2. Psittacus, w: Integrated Taxonomic Information System (ang.) [dostęp 2010-10-30]
  3. Psittacus erithacus. Czerwona księga gatunków zagrożonych (IUCN Red List of Threatened Species) (ang.).
  4. a b c P. Mielczarek, M. Kuziemko: Podrodzina: Psittacinae Rafinesque, 1815 - papugi afrykańskie (wersja: 2016-07-31). W: Kompletna lista ptaków świata [on-line]. Instytut Nauk o Środowisku Uniwersytetu Jagiellońskiego. [dostęp 2017-01-29].
  5. Albin Łącki: Wśród zwierząt – ptaki. Ponań: Państwowe Wydawnictwo Rolnicze i Leśne, 1988, s. 130. ISBN 83-09-01320-5.
  6. a b c d e f g Collar, N., Kirwan, G.M. & Sharpe, C.J.: Grey Parrot (Psittacus erithacus). W: del Hoyo, J., Elliott, A., Sargatal, J., Christie, D.A. & de Juana, E. (eds.). Handbook of the Birds of the World Alive [on-line]. 2016. [dostęp 8 grudnia 2016].
  7. a b Timneh Parrot Psittacus timneh (ang.). BirdLife International. [dostęp 8 grudnia 2016].
  8. Joe Taylor: Archived 2011-2012 topics: Grey Parrot (Psittacus erithacus) has been split into Grey Parrot (P. erithacus) and Timneh Grey Parrot (P. timneh): are both eligible for uplisting? (ang.). BirdLife's Globally Threatened Bird Forums, 12 czerwca 2011. [dostęp 6 kwietnia 2014 roku].
  9. a b New Zealand parrots, cockatoos & parrots (ang.). IOC World Bird List: Version 6.4. [dostęp 8 grudnia 2016].
  10. Martim Melo, Colleen O’Ryan. Genetic differentiation between Príncipe Island and mainland populations of the Grey Parrot (Psittacus erithacus), and implications for conservation. „Molecular Ecology”. 16 (8), s. 1673–1685, 2007. 
  11. a b del Hoyo, J., Collar, N. & Kirwan, G.M.: Timneh Parrot (Psittacus timneh). W: del Hoyo, J., Elliott, A., Sargatal, J., Christie, D.A. & de Juana, E. (eds.). Handbook of the Birds of the World Alive [on-line]. 2016. [dostęp 8 grudnia 2016].
  12. a b c Phillip McGowan: African Grey Parrot, Psittacus erithacus. Case study. CITES, 2008. [dostęp 12 grudnia 2016].
  13. a b c d e Grey Parrot Psittacus erithacus. BirdLife International. [dostęp 8 grudnia 2016].
  14. African Grey Parrot (Psittacus erithacus) (ang.). ARKive. [dostęp 2010-10-16].
  15. a b Alex Dale: 2016 Red List: great news for island endemics, disaster for cagebirds. BirdLife International, 8 grudnia 2016. [dostęp 8 grudnia 2016].