Psychoterapia

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj

Psychoterapia – stosowanie metod psychologicznych, zwłaszcza opartych o regularny kontakt międzyludzki, w celu pomocy osobom zmagającym się z różnorodnymi problemami. Psychoterapia służy poprawie dobrostanu i zdrowia psychicznego, i może dotyczyć zmiany lub radzenia sobie z dokuczliwymi zachowaniami, przekonaniami, obsesjami, myślami lub emocjami, oraz rozwojowi relacji i umiejętności społecznych. Niektóre techniki psychoterapeutyczne są uznane za metody leczenia oparte na dowodach naukowych wobec określonych zaburzeń psychicznych.

Istnieją tysiące różnych technik i form psychoterapeutycznych, czasem opartych o znacząco różne pojmowanie psychologii, etyki i metod pomocy. Większość polega na regularnych spotkaniach klienta lub grupy klientów z jednym lub kilkoma terapeutami. Wspólną cechą psychoterapii jest prymat metod psychologicznych, w odróżnieniu od leczenia psychiatrycznego, zorientowanego na metody medyczne i leki. Oba podejścia mogą się nawzajem efektywnie uzupełniać.

Zasady dostępu do zawodu psychoterapeuty ustala najczęściej lokalne prawo lub dobrowolna organizacja zawodowa – psychoterapia jest z reguły traktowana jako zawód zaufania publicznego, ograniczony wymogiem zawodowej certyfikacji i superwizji, i wykonywany przez osoby z wykształceniem psychologicznym lub psychiatrycznym, po dodatkowych szkoleniach.

Teorie psychologiczne formułowali już tacy myśliciele starożytni jak Arystoteles i Galen[1], a termin psychoterapia (al-ilaj nal-nafs) wprowadzili do słownictwa medycznego prawdopodobnie tacy średniowieczni medycy bliskowschodni jak Rhazes i Ali al-Tabari[2]. Zachodni termin psychoterapia pochodzi od stgr. ψυχή: psyche – dusza i therapein – leczyć. Psychoterapia nowożytna powstała oryginalnie jako integralna część psychoanalizy, ale wraz z rozwojem psychologii sformułowano wiele innych podejść.

W rozumieniu medycznym należy podzielić psychoterapię na dwie istotnie różniące się od siebie dziedziny – ścisłą psychoterapię i pomoc psychospołeczną. Psychoterapia sensu stricto jest metodą z wyboru w leczeniu m.in. zaburzeń lękowych i zaburzeń osobowości. Pomoc psychospołeczna jest to mniej sformalizowane pomaganie – tam gdzie nie ma zdiagnozowanej (według ICD-10 i DSM-IV) choroby ani zaburzenia, ale jednak pacjent potrzebuje czyjejś pomocy.

Status w Polsce[edytuj]

W Polsce zawód psychoterapeuty nie jest bezpośrednio uregulowany prawnie. Do wykonywania psychoterapii uznanej przez Ministerstwo Zdrowia uprawnione są m.in. osoby z dyplomem lekarza, pielęgniarstwa, psychologii, pedagogiki i resocjalizacji, które ukończyły dodatkowe podyplomowe szkolenie z uznanej naukowo szkoły psychoterapii. Regulują to decyzje Ministerstwa i NFZ, oraz m.in. ustawa z dnia 8 czerwca 2001 r. o zawodzie psychologa i samorządzie zawodowym psychologów[3] oraz Rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej z dnia 30 kwietnia 2013 r. w sprawie zasad udzielania i organizacji pomocy psychologiczno-pedagogicznej w publicznych przedszkolach, szkołach i placówkach[4].

Pewne usługi psychoterapeutyczne są dostępne w ramach bezpłatnych świadczeń medycznych dla osób objętych powszechnym ubezpieczeniem zdrowotnym przez NFZ. Mogą je świadczyć takie ośrodki, jak np. Poradnie Zdrowia Psychicznego, Poradnie Leczenia Uzależnień i Poradnie Psychologiczno-Pedagogiczne, które zawarły umowy z NFZ.

Mechanizmy i efektywność[edytuj]

Według niektórych badań przeglądowych, większość klientów odnotowuje istotną poprawę już po około ośmiu–dwunastu sesjach terapeutycznych[5]. Wyniki opublikowanej w 2017 r. metaanalizy 207 badań sugerują, że już ok. 8 tygodni psychoterapii może wiązać się z utrzymującymi się w badaniach kontrolnych po 6 miesiącach zmianami takich cech osobowości, jak stabilność emocjonalna i ekstrawersja[6]. Efekt ten występował w znacznej mierze niezależnie od rodzaju terapii, czy wieku lub płci uczestników badania.

Czynniki terapeutyczne[edytuj]

Podjęto wiele prób sklasyfikowania i zbadania wpływu różnych czynników na efektywność psychoterapii. Wśród roboczych klasyfikacji czynników terapeutycznych można wymienić np. propozycję Irvina Yaloma[7], Grencavage i Norcrossa[8], oraz Lamberta[9]. Duża część badań i metaanaliz, stwierdza, że efektywność odmiennych szkół psychoterapii głównego nurtu nie różni się znacząco. W interpretacji wielu autorów, skuteczność terapii w większości wynika z czynników wspólnych, przede wszystkim relacji terapeutycznej, a nie z cech specyficznych dla każdego podejścia. Oryginalnie, Saul Rosenzweig nazwał tę hipotezę werdyktem ptaka Dodo, cytując Alicję w Krainie Czarów[10]. Przykładowo, publikacja Lamberta z 1992 r. przypisała różnym czynnikom następujący wkład procentowy w sukces terapii: zmiana pozaterapeutyczna (40%), tj. czynniki działające na klienta niezależnie od udziału w terapii, np. upływ czasu; czynniki wspólne (30%), występujące w większości podejść terapeutycznych, takie jak empatyczna relacja terapeutyczna; nadzieja (15%), część poprawy wynikająca z pozytywnych oczekiwań i wiary klienta w skuteczność terapii; wreszcie, specyficzne techniki (15%) – czynniki charakterystyczne dla poszczególnych podejść.

Wielu badaczy i praktyków z różnych szkół uważa jednak, że takie wyniki mogą być mylące, i w dużej mierze wynikać z metodologicznych artefaktów[11] i słabości analiz[12][13], np. porównywania wyników terapii na zbyt ogólnym poziomie, bez rozróżniania zaburzeń[14]. Autorzy ci nie zgadzają się na używanie tych porównań jako argumentu na rzecz całkowitego zrównywania skuteczności wszystkich szkół terapii we wszystkich obszarach. Odrębny nurt badań i metaanaliz (dotyczących tzw. praktyki opartej na dowodach – ang. EST) skupiających się na skuteczności konkretnych terapii w konkretnych diagnozach, przedstawia silne dowody, że niektóre metody terapeutyczne mogą być jednak bardziej skuteczne wobec poszczególnych problemów, i nie jest wszystko jedno jakiej się użyje.

W 2014 r. specjalna część jednego z czasopism naukowych Amerykańskiego Towarzystwa Psychologicznego, Psychotherapy, została poświęcona tematowi wspólnych czynników terapeutycznych w zestawieniu z EST. Publikacje podkreśliły, że teorie wspólnych czynników terapeutycznych mogą być formułowane w sposób kompatybilny z teoriami specyficznej efektywności konkretnych technik, oraz wskazywały na liczne obszary i zagadnienia wymagające dalszych i dokładniejszych badań[15].

Praktyka oparta na dowodach[edytuj]

Ruch evidence-based practice (EBP; także EBM, EBTmedicine, treatments itp.) – nurt praktyki opartej na dowodach – wyłonił się w drugiej połowie XX. wieku z nasilających się apeli o krytyczną, naukową ocenę decyzji i procedur stosowanych w medycynie, psychologii, polityce i innych obszarach życia społecznego[16][17]. Na przełomie XX. i XXI. wieku jego postulaty zostały szeroko zaakceptowane, m.in. przez środowiska akademickie i towarzystwa zawodowe takie jak Amerykańskie Towarzystwo Psychologiczne[18][19]. EBP w psychoterapii polega na obiektywnym badaniu efektywności różnych podejść, ze stopniowaniem wartości dowodowej różnych analiz, i promowaniem najbardziej wiarygodnych technik naukowych, takich jak eksperymenty kliniczne (RCT), podwójnie ślepe próby czy metaanalizy i recenzja naukowa kontrolujące jakość metodologiczną badań[17][20][21]. W EBP kładzie się również nacisk na szanowanie indywidualnych wartości i preferencji klientów[19].

Metody oparte na dowodach (EST – ang. empirically supported treatments) są definiowane np. jako „jasno zdefiniowane metody psychologiczne, których efektywność zademonstrowano w eksperymentach klinicznych w odniesieniu do ściśle określonej populacji[22]”. W badaniach okazuje się jednak, że większość praktyków opiera się częściej na intuicji niż metodach naukowych[23][24][25]. Kliniki i praktycy, którzy w większym stopniu korzystają z EST, notują większą efektywność i trwałość zmian terapeutycznych[26].

Wykaz skutecznych metod według Amerykańskiego Towarzystwa Psychologicznego[edytuj]

Jeden z publicznych wykazów metod opartych na naukowych dowodach prowadzi Stowarzyszenie Psychologii Klinicznej Amerykańskiego Towarzystwa Psychologicznego, według rekomendacji grup zadaniowych ekspertów Towarzystwa[27]. Rekomendacje te mogą się z czasem zmieniać, wraz z napływem wyników kolejnych badań, aktualna lista opiera się głównie na danych dostępnych do 1998 r., aktualizacja do 2015 r. nie została jeszcze opublikowana.

Wśród przedstawionych w wykazie APA powiązań zaburzeń z metodami terapeutycznymi o efektywności podpartej silnymi dowodami znajdują się na przykład:

  • bulimia – terapia poznawczo-behawioralna (CBT), terapia interpersonalna[28][29]
  • schizofrenia – poznawczo-behawioralny trening umiejętności społecznych (SST), terapia poznawczo-behawioralna (CBT), terapia usprawniania poznawczego (CRT), program asertywności środowiskowej ACT, psychoedukacja rodziny, systemy chronionego zatrudnienia, systemy uczenia społecznego i ekonomii żetonowej
  • lęk społeczny – terapia poznawczo-behawioralna (CBT)
  • zaburzenia depresyjne – terapia behawioralna/aktywacja behawioralna, terapia poznawczo-behawioralna Becka, terapia poznawczo-behawioralna CBASP, terapia interpersonalna, techniki rozwiązywania problemów (PST), trening zarządzania sobą (SMT)
  • osobowość chwiejna emocjonalnie typu borderlineterapia dialektyczno-behawioralna (DBT)
  • uzależnienie od alkoholu – behawioralna terapia par
  • ból przewlekły, fibromialgia, ból reumatyczny – wielokomponentowa terapia poznawczo-behawioralna (CBT), terapia akceptacji i zaangażowania (ACT)
  • bezsenność – terapia poznawczo-behawioralna (CBT), metoda ograniczania snu (SRT), metoda kontroli bodźców (SCT), trening relaksacji, terapia intencji paradoksalnej

Psychoterapia a leczenie medyczne[edytuj]

Badania wskazują, że psychoterapia i leczenie psychiatryczne mogą się efektywnie uzupełniać, również w przypadku klinicznych zaburzeń psychiatrycznych, np. w leczeniu i radzeniu sobie z zaburzeniami afektywnymi[30][31], zaburzeniami lękowymi i PTSD, uzależnieniami czy schizofrenią[32]. W szczególności, o ile działanie leków jest często ograniczone do okresu ich zażywania, efekty udanej psychoterapii utrzymują się długotrwale.

Jatrogenia[edytuj]

Nieodpowiednia lub źle prowadzona terapia może wywołać u niektórych osób także negatywne skutki – działać jatrogennie[33]. Badania efektywności tylko czasami (w jednym z przeglądów, w 21%[34]) odnoszą się wprost do tego ryzyka. Część podejść diagnostycznych i terapeutycznych uznaje się obecnie w całości za zdyskredytowane lub poważnie ryzykowne. Jedną z propozycji klasyfikacji technik terapeutycznych pod względem groźby jatrogenii przedstawia praca Lilienfelda z 2007 r., która za ryzykowne uznaje na przykład takie podejścia, jak[35]:

  • Szczegółowy debriefing CISD po doświadczeniu traumatycznego stresu – może pogłębiać ryzyko wywołania PTSD (co potwierdzono w przeglądzie systematycznym Cochrane[36])
  • Niektóre programy profilaktyki młodocianej przestępczości i uzależnień oparte na prohibicji i straszeniu, takie jak Scared Straight oraz D.A.R.E. – mogą być nieskuteczne lub wręcz podnosić ryzyko przestępczości i uzależnień (również według badań[37][38][39])
  • Techniki odzyskiwania wypartych wspomnień, np. pod hipnozą lub przez wolne skojarzenia – mogą tworzyć fałszywe wspomnienia i traumy (także według badań[40][41][42][43][44])
  • Terapie zorientowane na zaburzenie dysocjacyjne tożsamości – mogą nasilać dysocjację tożsamości (także według badań[45])
  • Terapie zaburzeń przywiązania oparte na przymusie i konfrontacji (np. holding therapy, reparenting) – wiążą się z zagrożeniem fizycznego zdrowia dzieci[46]
  • Techniki ekspresyjne (np. z psychoterapii Gestalt) – mogą pogłębiać doświadczanie bolesnych emocji[47]

W badaniu opinii 101 ekspertów metodą delficką zespołu Norcrossa z 2006 r. oceniono co najmniej jako „zapewne zdyskredytowane”, do „na pewno zdyskredytowane” takie techniki terapeutyczne, jak na przykład[48]:

  • Terapie oparte na medycynie alternatywnej, takie jak terapia leczenia myśli Callahana, terapia orgonowa Reicha, używanie piramid energetycznych i kryształów leczniczych, bioenergetyka Lowena
  • Terapie hipnotycznej regresji do przeszłego życia
  • Terapie konwersyjne mające na celu zmianę orientacji seksualnej
  • Trening EST Erharda
  • Aroma- i koloroterapie, oraz terapie oparte na programowaniu neurolingwistycznym, do leczenia zaburzeń psychiatrycznych
  • Terapie schizofrenii oparte na teorii matki schizofrenogennej lub teorii podwójnego wiązania rodzinnego, i terapie autyzmu oparte na teorii oziębłej matki
  • Terapie zaburzeń przywiązania oparte na przymusie i konfrontacji (np. holding therapy, jw.)
  • Programy profilaktyki młodocianej przestępczości i uzależnień oparte na prohibicji i straszeniu, takie jak Scared Straight oraz D.A.R.E. (jw.)
  • Niektóre metody klasycznej psychoanalizy, takie jak terapia zazdrości o członek czy analiza snów Freuda

Spośród technik diagnostycznych, średnio negatywnie oceniono takie metody, jak na przykład:

Struktura[edytuj]

Kontrakt[edytuj]

Za ważny element powodzenia terapii uważa się zawarcie przymierza terapeutycznego, mającego wyraz między innymi w słownym lub pisemnym „kontrakcie” – który otwarcie formułuje obustronne cele i zaangażowanie w proces, i może podlegać w trakcie pracy adaptacji[51].

Diagnoza[edytuj]

Prawidłowa diagnoza psychologiczna jest podstawą udanej pomocy. Obszary diagnozy mogą obejmować, zależnie od potrzeb, wiele wymiarów i aspektów funkcjonowania, z których można wymienić na przykład[52]:

  • zasoby psychologiczne klienta i dotychczasowy mechanizm utrzymywania zdrowia (podejście salutogenetyczne)
  • mechanizm patologicznej adaptacji i funkcjonowania w zaburzeniu (podejście patogenetyczne)
  • wewnętrzne (np. osobowościowe) i zewnętrzne (np. społeczne, sytuacyjne) czynniki przyczynowe
  • klasyfikacja zaburzenia (np. w systemie DSM-5 lub ICD-10), a wyjaśnianie jego indywidualnego mechanizmu
  • skupienie na aktualnych objawach i mechanizmach, lub na genezie zaburzenia w przeszłości
  • współzachorowalność, np. towarzyszące lękowi zaburzenie osobowości lub nadużywanie substancji,

Współczesne systemy i podręczniki diagnostyczne, takie jak DSM-5, starają się łączyć wielowymiarowy opis zaburzenia i jego mechanizmów, z informacjami o metodach terapii opartych na dowodach.

Zbyt powierzchowna i wieloznaczna diagnoza może popadać w efekt horoskopowy (efekt Barnuma)[53].

Klient psychoterapii ma prawo do wiedzy o swojej diagnozie, np. wg. kodeksu etycznego Polskiego Towarzystwa Psychologicznego. Diagności nie dzielą się czasem swoją oceną, np. kierując się troską o emocje klienta, jednak najczęściej wiedza o diagnozie działa na klienta pozytywnie[54][55].

Techniki subiektywne i obiektywne[edytuj]

Typowe techniki diagnostyczne obejmują m.in. obserwację, wywiad psychologiczny i testy psychologiczne. Mogą przyjmować one postaci bardziej lub mniej ustrukturowane, oraz opierać na mniej lub bardziej zobiektywizowanych normach i kluczach oceny[56][57].

Badania pokazują, że klinicyści najczęściej posługują się w diagnozie intuicyjnymi metodami, i rzadko używają technik bardziej ustrukturowanych i testowych[58][59], często w błędnym przekonaniu, że ich klienci również silnie preferują metody bardziej interpersonalne i spontaniczne[60][61]. Tymczasem, jak zauważył już np. Meehl w 1954 r., techniki posługujące się obiektywnymi kryteriami i strukturą są w codziennej praktyce bardziej trafne i rzetelne[62]. Metody subiektywne są użyteczne np. w przypadku nietypowych problemów, lub do analizowania mechanizmów i tworzenia nowych hipotez, ale ich weryfikację najlepiej wykonać według jasno określonych zasad[63]. Spostrzeżenia Meehla potwierdziło wiele późniejszych badań i metaanaliz[64][65]. Diagności nieposługujący się obiektywnymi metodami mają heurystyczną tendencję do przywiązywania nadmiernej uwagi do przypadkowych, bezwartościowych wskaźników[66][67].

Nietrafna diagnoza jest problemem szczególnie jeśli przedłuża trafne rozpoznanie zaburzeń grożących życiu. Przykładowo, w badaniu doświadczeń osób cierpiących na zaburzenie afektywne dwubiegunowe z 1994 r., prawidłowa diagnoza zajęła im często nawet kilka lat kontaktu ze służbą zdrowia[68].

Interwencja[edytuj]

 Ta sekcja jest niekompletna. Jeśli możesz, rozbuduj ją.

Techniki, plan i formy pomocy psychologicznej zależą w dużej mierze od nurtu i podejścia psychoterapeutycznego.

Superwizja[edytuj]

Ważnym elementem profesjonalnej psychoterapii jest superwizja terapeutów. Polega ona na poddawaniu się terapeutów regularnym konsultacjom i terapii własnej. Superwizja pomaga terapeutom zachować własne zdrowie oraz poddawać swoje oceny krytycznej, profesjonalnej refleksji. Badania potwierdzają, że superwizja sprzyja efektywności terapeuty[69].

Nurty w psychoterapii[edytuj]

 Ta sekcja jest niekompletna. Jeśli możesz, rozbuduj ją.

Istnieje pięć głównych kategorii nurtów teoretycznych związanych z psychoterapią:

  • Podejście psychoanalityczne (nazywane często podejściem psychodynamicznym)
  • Podejście behawioralno-poznawcze
  • Podejście humanistyczno-egzystencjalne
  • Podejście systemowe
  • Inne szkoły (m. in. psychoterapia Ericksonowska)

Psychoterapia ortodoksyjna (Psychoanaliza)[edytuj]

Twórca - Zygmunt Freud. Wyjaśnia mechanizmy powstawania zaburzeń neurotycznych. Odwołuje się do nieświadomych konfliktów wewnętrznych między instancjami psychicznymi id, ego, superego, uruchamiających mechanizmy obronne. Trzy główne cele terapii:

  • pełne, nieselektywne usuwanie przeniesień wyłącznie przez ich interpretowanie
  • możliwie szerokie uświadamianie nieświadomych myśli i emocji
  • usuwanie mechanizmów obronnych wyłącznie poprzez ich interpretowanie

Psychoterapie wywodzące się z psychoanalizy[edytuj]

Teoria relacji z obiektami[edytuj]

Główni twórcy: M. Erickson, H. Kohut, O.F. Kernberg, A. Spitz, M. Klein, D.W. Winnicot i M. Mahler. Cele terapii:

  • Analizowanie wolnych skojarzeń
  • Badanie nieświadomości i przeniesienia

Najważniejsza w tej terapii jest właściwa relacja pacjenta z terapeutą polegająca na wzajemnej empatii (dobre emocjonalne relacje dają pacjentowi możliwości emocjonalnego doświadczania korekcyjnego i dzięki temu zmiany reakcji i emocji na bardziej prawidłowe).

Neopsychoanaliza[edytuj]

Twórcy: C. Thompson, K. Horney, H.S. Sulivan, C.G. Jung Carl Gustav Jung w nieświadomej sferze pacjenta odkrył motywy i symbole. Do zbiorowej nieświadomości zaliczył tzw. archetypy, czyli wzorce psychiczne – najstarsze i powszechne doświadczenia ludzkości. Cele terapii:

  • badanie i uświadamianie przez pacjenta symboli, zwłaszcza symboli zbiorowych – typowych dla całej kultury ludzkiej
  • dotarcie do nieświadomości poprzez analizę symboli występujących w marzeniach sennych i fantazjach pacjenta
  • doprowadzenie pacjenta do wykorzystania własnej nieświadomej mądrości

Podejście behawioralno-poznawcze[edytuj]

Terapia behawioralna[edytuj]

Główni reprezentanci: J. Wolpe, A. Bandura, H. J. Eysenck W terapii tej objawy psychopatologiczne pacjenta traktuje się jako nieprzystosowawcze – jako zachowania nabyte w procesie uczenia się. Zachowania te i zachowania przystosowawcze kształtują się poprzez mechanizm warunkowania klasycznego, instrumentalnego, lub modelowania. Cele terapii: Psychoterapeuta na podstawie wywiadu z pacjentem i jego bliskimi, jak też opierając się na wynikach badań (np. w formie testów lub eksperymentów klinicznych), identyfikuje sposób kształtowania się nieprzystosowawczego nawyku oraz powstające sekwencje: „bodziec – nawyk dezadaptacyjny”

  • wyjaśnia pacjentowi mechanizmy powstawania jego nieprawidłowych nawyków
  • proponuje określone procedury terapeutyczne i wyjaśnia mechanizm ich działania
  • psychoterapeuta wraz z pacjentem ustala kontrakt terapeutyczny w tym zwłaszcza cel terapii

Terapia poznawcza[edytuj]

Główni reprezentanci: A. T. Beck, A. Ellis.
Zaburzenia powstają w rezultacie procesu uczenia się. Niewłaściwy sposób percepcji i interpretacji zdarzeń przez pacjenta doprowadza do powstania jego dezadaptacyjnych zachowań. Cele terapii:

  • nastawiona jest na usuwanie zaburzeń myślenia, uczy rozpoznawania dysfunkcjonalnego sposobu myślenia i jego eliminowania
  • uczy pacjenta identyfikować schematy poznawcze, tkwiące u podstaw irracjonalnych myśli
  • psychoterapeuta informuje pacjenta, w jaki sposób dochodzi do zaburzeń emocjonalnych oraz występowania dysfunkcjonalnych zachowań
  • dowodzi, że między sytuacją zdarzeniami, w jakich pacjent uczestniczy a jego emocjami zachowaniami pośredniczy sposób interpretacji zdarzeń składających się na tę interpretację
  • psychoterapeuta zwraca pacjentowi uwagę na to, że stały, automatyczny sposób interpretacji zdarzeń powinien być traktowany wyłącznie jako hipoteza, którą trzeba weryfikować empirycznie

Terapia poznawczo-behawioralna[edytuj]

Terapia poznawczo-behawioralna ("CBT" (ang.) cognitive behavioral therapy) integruje wcześniej powstałe podejścia behawioralne i poznawcze. CBT analizuje czynniki wpływające na zachowanie pacjenta, uwzględnia zachodzące w pacjencie wewnętrzne procesy psychiczne, związane z jego myśleniem. Wykorzystuje też eksperymentowanie z zachowaniem pacjenta, by tą drogą sprowokować wystąpienie zmian w myśleniu. 

U dorosłych CBT wykazała rolę i skuteczność w leczeniu zaburzeń lękowych[70][71], nastróju depresyjnego[72][73], zaburzenia odżywiania[74], chronicznego lumbago[75], zaburzenia osobowości[76], psychozy[77], schizofrenii[78], zespołu uzależnienia fizjologicznego (od substancji)[79], w dopasowaniu się, depresji, i lęku związanymi z fibromialgii[80], i po przerwaniu rdzenia kręgowego[81].

U dzieci i nastolatków CBT ma zastosowanie w leczeniu zaburzeń lękowych[82], dysmorfofobii[83], nastróju depresyjnego i myśli samobójczych[84], zaburzenia odżywiania i otyłości[85], zaburzeń obsesyjno-kompulsyjnych[86], i zespołu stresu pourazowego[87], jak również zespołu tików, trichotillomanii, i innych zespołów powtarzalnego zachowania[88]. CBT-SP ((ang.) suicide prevention), adaptacja CBT dla prewencji samobójstw, została stworzona specyficznie dla leczenia młodocianych, którzy są dotknięci silnym nastrojem depresyjnym i niedawno usiłowali popełnić samobójstwo w ciągu ostatnich 90 dni, przy czym okazała się być do zaakceptowania, możliwa, i skuteczna[89]. Sparx jest grą komputerową pomagającą młodocianym przy pomocy motod CBT w uczeniu się, w jaki sposób rozwiązywać własne problemy. CBT okazała się być skuteczna przeciw zespołowi stresu pourazowego u bardzo młodych dzieci (w wieku 3 do 6 lat)[90]. CBT została przystosowana również do leczenia różnych dolegliwosci dziecięcych[91], włączając zaburzenia depresyjne i różne zaburzenia lękowe.

Terapie humanistyczno-egzystencjalne[edytuj]

Główny reprezentant: C. Rogers Zaburzenia pacjenta powstają w dzieciństwie, gdy rodzice nie stwarzają mu dogodnych do rozwoju warunków wychowawczych. Przez to człowiek w życiu dorosłym może działać destruktywnie, nieefektywnie, przeżywać napięcia itp. Cele:

  • wytworzenie zaufania między terapeutą a pacjentem
  • stworzenie pacjentowi możliwości sprzyjającego rozwoju
  • wyzwolenie sił leczniczych tkwiących w pacjencie, aby mógł zrozumieć własny problem i wprowadzić konstruktywne zmiany w życie

Terapia Gestalt[edytuj]

Główny twórca: twórca Perls, opierał się na założeniach, że wszystkie doświadczenia jednostki porządkowane są w pewne figury, całości, postaci. Terapia ma charakter niedyrektywny. Cele terapii:

  • stworzenie warunków do pełnego doświadczania siebie do poszerzenia świadomości, polegającego między innymi na doświadczaniu przeciwieństw. Co pozwala na dokonywanie odpowiednich w życiu wyborów, zgodnych z autentycznymi pragnieniami i przyczynia się także do nawiązywania z innymi ludźmi rzeczywistych kontaktów.

Terapia egzystencjalna[edytuj]

Twórca: Rollo May.
Cele terapii:

  • terapia ta zmierza do przewrócenia pacjentowi ontologicznej pewności, którą może on osiągnąć, jeśli będzie w stanie ujawnić własne „ja prawdziwe”. Odbywać się to może tylko w warunkach stwarzających poczucie bezpieczeństwa.
  • stworzenie z pacjentem kontaktu opartego na zrozumieniu pacjenta przy emocjonalnie pozytywnym ustosunkowaniu się psychoterapeuty
  • ujawnienie przez pacjenta „Ja prawdziwego” co prowadzi do identyfikacji uczuć i pragnień, odróżnienia ich od potrzeb innych ludzi, którzy pragnęli nimi zawładnąć, wchłonąć, pozbawić autonomii

Terapie systemowe[edytuj]

Aby zrozumieć problemy pacjenta trzeba zwrócić uwagę na mechanizm sprzężeń zwrotnych, funkcjonujących w systemach społecznych, których pacjent jest członkiem.

Szkoła komunikacyjna[edytuj]

gł. przedstawiciel P. Wlatzlawik, J. H. Deawin, B.D Jackson, G. Bateson, J. Halley oraz M. Selwini-Pallazoli P. Wlatzlawik – każde ludzkie zachowanie traktowane jest jako komunikat, symptomy chorobowe też mogą być rozumiane jako niewerbalne komunikaty przekazywane w sposób nieintencjonalny. Cele:

  • obserwowanie patogennych wzorów komunikowania się w rodzinie
  • wprowadzenie nowych reguł komunikowania się w systemie rodzinnym
  • posługiwanie się językiem performatywnym, (co zachęca pacjenta do działania)
  • terapia dyrektywna

Pallazolli – szkoła Mediolańska[edytuj]

  • Źródeł zaburzeń upatrywał w specyficznie ukształtowanych danej rodzinie regułach określających transakcje komunikacyjne.

Cele:

  • wykrycie fundamentalnej reguły, według, której przebiega to oddziaływanie w rodzinie
  • zmiana tej reguły a także innych-pochodnych o zasady podstawowej
  • terapia dyrektywna krótkoterminowa- nastawiona na rozwiązywanie konkretnego problemu zgłaszanego aktualnie przez rodzinę

Objaw chorobowy zgłaszającego się na terapię członka rodziny należy traktować jako przejaw dysfunkcjonalności całego systemu rodzinnego. Cele:

  • zmiana struktury rodziny, czyli pozycji, jaką zajmują poszczególni członkowie
  • wyznaczanie granic między podsystemami, gdy są one zbyt słabo wyznaczone, albo ich otwieranie, gdy są nazbyt sztywne.
  • terapeuta osiąga te cele włączając się w system rodzinny z pozycji lidera. Powstaje wówczas nowy system, stwarzający warunki, które pozwalają na przekształcenie systemu rodzinnego.

Inne szkoły psychoterapii[edytuj]

  • Psychoterapia ericksonowska
  • Neuro-lingwistyczna psychoterapia - NLPt (nie należy jej mylić z neurolingwistycznym programowaniem - NLP, które jest definiowane jako jedna z dziedzin praktycznej psychologii)
  • systemy należące do tzw. "body-psychotherapy"
  • Terapia zorientowana na proces (Arnold Mindell)
  • Terapia socjoterapeutyczna (socjoterapia)

Kombinacje nurtów[edytuj]

 Ta sekcja jest niekompletna. Jeśli możesz, rozbuduj ją.

Gdy psychoterapeuta łączy w swoim podejściu teoretycznym i w praktyce kilka nurtów, mówi się o psychoterapii eklektycznej. Istnieją również różne odmiany psychoterapii integratywnej, które poszukują syntezy poszczególnych podejść i metod.

Instytucje pozarządowe certyfikujące pracę psychoterapeutów i terapeutów pedagogicznych.[edytuj]

Niektóre kierunki psychoterapeutyczne[edytuj]

Psychoanaliza, psychoterapia psychodynamiczna, terapia behawioralno-poznawcza, psychoterapia systemowa, psychoterapia Gestalt, psychoterapia ericksonowska, psychologia procesu, neuro-lingwistyczna psychoterapia, analiza transakcyjna, analiza egzystencjalna, logoterapia, terapia skoncentrowana na rozwiązaniach.

Zobacz też[edytuj]

Przypisy

  1. Stachowski, Ryszard (1937- )., Historia współczesnej myśli psychologicznej : od Wundta do czasów najnowszych, Wydaw. Naukowe "Scholar", 2004, ISBN 9788373830967, OCLC 749243976.
  2. Mohamed, W.W. M. W.W., Arab and Muslim contributions to modern neuroscience, wyd. 169(3), IBRO History of Neuroscience, 2008, s. 255.
  3. Kancelaria SejmuK. S. RP Kancelaria SejmuK. S., Internetowy System Aktów Prawnych, isap.sejm.gov.pl [dostęp 2016-10-18].
  4. Kancelaria SejmuK. S. RP Kancelaria SejmuK. S., Internetowy System Aktów Prawnych, isap.sejm.gov.pl [dostęp 2016-10-18].
  5. Nathan B.N. B. Hansen Nathan B.N. B., Michael J.M. J. Lambert Michael J.M. J., Evan M.E. M. Forman Evan M.E. M., The Psychotherapy Dose-Response Effect and Its Implications for Treatment Delivery Services, „Clinical Psychology: Science and Practice”, 9 (3), 2002, s. 329–343, DOI10.1093/clipsy.9.3.329, ISSN 1468-2850 [dostęp 2017-01-20] (ang.).
  6. Brent W.B. W. Roberts Brent W.B. W., JingJ. Luo JingJ., Daniel A.D. A. Briley Daniel A.D. A., Philip I.P. I. Chow Philip I.P. I., RongR. Su RongR. i inni, A Systematic Review of Personality Trait Change Through Intervention., „Psychological Bulletin”, 2017, DOI10.1037/bul0000088, ISSN 1939-1455 [dostęp 2017-01-20] (ang.).
  7. IrvinI. Yalom IrvinI., Psychoterapia grupowa: teoria i praktyka, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, 2006, ISBN 8323321086, OCLC 749734448.
  8. Lisa M.L. M. Grencavage Lisa M.L. M., John C.J. C. Norcross John C.J. C., Where are the commonalities among the therapeutic common factors?, „Professional Psychology: Research and Practice”, 21 (5), s. 372–378, DOI10.1037/0735-7028.21.5.372 [dostęp 2017-01-20].
  9. Norcross, JohnJ. C. JohnJ., 1957-, Goldfried, MarvinM. R. MarvinM. i inni, Handbook of psychotherapy integration, Basic Book, 1992, ISBN 0465028799, OCLC 25547822.
  10. SaulS. Rosenzweig SaulS., Some implicit common factors in diverse methods of psychotherapy., „American Journal of Orthopsychiatry”, 6 (3), s. 412–415, DOI10.1111/j.1939-0025.1936.tb05248.x [dostęp 2017-01-20].
  11. RickR. Budd RickR., IanI. Hughes IanI., The Dodo Bird Verdict--controversial, inevitable and important: a commentary on 30 years of meta-analyses, „Clinical Psychology & Psychotherapy”, 16 (6), 2009, s. 510–522, DOI10.1002/cpp.648, ISSN 1099-0879, PMID19728292 [dostęp 2017-01-20].
  12. PaulP. Crits-Christoph PaulP., Limitations of the dodo bird verdict and the role of clinical trials in psychotherapy research: Comment on Wampold et al. (1997)., „Psychological Bulletin”, 122 (3), s. 216–220, DOI10.1037/0033-2909.122.3.216 [dostęp 2017-01-20].
  13. Robert J.R. J. DeRubeis Robert J.R. J., Melissa A.M. A. Brotman Melissa A.M. A., Carly J.C. J. Gibbons Carly J.C. J., A Conceptual and Methodological Analysis of the Nonspecifics Argument, „Clinical Psychology: Science and Practice”, 12 (2), 2005, s. 174–183, DOI10.1093/clipsy.bpi022, ISSN 1468-2850 [dostęp 2017-01-20] (ang.).
  14. JedidiahJ. Siev JedidiahJ., Jonathan D.J. D. Huppert Jonathan D.J. D., Dianne L.D. L. Chambless Dianne L.D. L., The Dodo Bird, treatment technique, and disseminating empirically supported treatments., „the Behavior Therapist”, 32(4), 2009, s. 71-76, ISSN 0278-8403 [dostęp 2017-01-20].
  15. Special section: Common factors, „Psychotherapy: Theory, Research, Practice, Training”, 51 (4), APA PsycNET, 2014, s. 476–524 [dostęp 2017-01-20] (ang.).
  16. Evidence-based medicine. A new approach to teaching the practice of medicine. Evidence-Based Medicine Working Group, „JAMA: The Journal of the American Medical Association”, 268 (17), s. 2420–2425, DOI10.1001/jama.268.17.2420.
  17. a b Cochrane, A.A. L. A.A., Effectiveness and efficiency: random reflections on health services, Nuffield Provincial Hospitals Trust, 1972, ISBN 0900574178.
  18. Linda F.L. F. Campbell Linda F.L. F., John C.J. C. Norcross John C.J. C., Melba J. T.M. J. T. Vasquez Melba J. T.M. J. T., Nadine J.N. J. Kaslow Nadine J.N. J. i inni, Recognition of psychotherapy effectiveness: the APA resolution, „Psychotherapy (Chicago, Ill.)”, 50 (1), 2013, s. 98–101, DOI10.1037/a0031817, ISSN 1939-1536, PMID23505985 [dostęp 2017-01-21].
  19. a b APA Presidential Task Force on Evidence-Based Practice, Evidence-based practice in psychology, „The American Psychologist”, 61 (4), 2006, s. 271–285, DOI10.1037/0003-066X.61.4.271, ISSN 0003-066X, PMID16719673 [dostęp 2017-01-21].
  20. HowardH. Balshem HowardH., MarkM. Helfand MarkM., Holger J.H. J. Schünemann Holger J.H. J., Andrew D.A. D. Oxman Andrew D.A. D., ReginaR. Kunz ReginaR. i inni, GRADE guidelines: 3. Rating the quality of evidence, „Journal of Clinical Epidemiology”, 64 (4), s. 401–406, DOI10.1016/j.jclinepi.2010.07.015.
  21. BonnieB. Spring BonnieB., Evidence-based practice in clinical psychology: What it is, why it matters; what you need to know, „Journal of Clinical Psychology”, 63 (7), 2007, s. 611–631, DOI10.1002/jclp.20373, ISSN 1097-4679 [dostęp 2017-01-21] (ang.).
  22. D. L.D. L. Chambless D. L.D. L., S. D.S. D. Hollon S. D.S. D., Defining empirically supported therapies, „Journal of Consulting and Clinical Psychology”, 66 (1), 1998, s. 7–18, ISSN 0022-006X, PMID9489259 [dostęp 2017-01-21].
  23. MiriamM. Stewart MiriamM., EdwardE. Makwarimba EdwardE., AlisonA. Barnfather AlisonA., NicoleN. Letourneau NicoleN., AnneA. Neufeld AnneA. i inni, Researching reducing health disparities: mixed-methods approaches, „Social Science & Medicine (1982)”, 66 (6), 2008, s. 1406–1417, DOI10.1016/j.socscimed.2007.11.021, ISSN 0277-9536, PMID18248867 [dostęp 2017-01-20].
  24. Charles M.Ch. M. Boisvert Charles M.Ch. M., DavidD. Faust DavidD., Practicing psychologists' knowledge of general psychotherapy research findings: Implications for science-practice relations., „Professional Psychology: Research and Practice”, 37 (6), s. 708–716, DOI10.1037/0735-7028.37.6.708 [dostęp 2017-01-20].
  25. Scott O.S. O. Lilienfeld Scott O.S. O., Lorie A.L. A. Ritschel Lorie A.L. A., Steven JayS. J. Lynn Steven JayS. J., Robin L.R. L. Cautin Robin L.R. L., Robert D.R. D. Latzman Robert D.R. D. i inni, Why many clinical psychologists are resistant to evidence-based practice: Root causes and constructive remedies, „Clinical Psychology Review”, 33 (7), The Future of Evidence-Based Practice in Psychotherapy, 2013, s. 883–900, DOI10.1016/j.cpr.2012.09.008 [dostęp 2017-01-21].
  26. Kelly C.K. C. Cukrowicz Kelly C.K. C., Katherine A.K. A. Timmons Katherine A.K. A., KathrynK. Sawyer KathrynK., Kelly M.K. M. Caron Kelly M.K. M., Haley D.H. D. Gummelt Haley D.H. D. i inni, Improved treatment outcome associated with the shift to empirically supported treatments in an outpatient clinic is maintained over a ten-year period., „Professional Psychology: Research and Practice”, 42 (2), 2011, s. 145–152, DOI10.1037/a0021937, ISSN 1939-1323 [dostęp 2017-01-20].
  27. Dianne L.D. L. Chambless Dianne L.D. L., Mary J.M. J. Baker Mary J.M. J., Donald H.D. H. Baucom Donald H.D. H., Larry E.L. E. Beutler Larry E.L. E., Karen S.K. S. Calhoun Karen S.K. S. i inni, Update on empirically validated therapies, II, „PsycEXTRA Dataset”, DOI10.1037/e619622010-001 [dostęp 2017-01-20].
  28. W. S.W. S. Agras W. S.W. S., T.T. Walsh T.T., C. G.C. G. Fairburn C. G.C. G., G. T.G. T. Wilson G. T.G. T., H. C.H. C. Kraemer H. C.H. C. i inni, A multicenter comparison of cognitive-behavioral therapy and interpersonal psychotherapy for bulimia nervosa, „Archives of General Psychiatry”, 57 (5), 2000, s. 459–466, ISSN 0003-990X, PMID10807486 [dostęp 2017-01-21].
  29. B. TimothyB. T. Walsh B. TimothyB. T., Christopher G.Ch. G. Fairburn Christopher G.Ch. G., DianeD. Mickley DianeD., RobynR. Sysko RobynR., Michael K.M. K. Parides Michael K.M. K. i inni, Treatment of bulimia nervosa in a primary care setting, „The American Journal of Psychiatry”, 161 (3), 2004, s. 556–561, DOI10.1176/appi.ajp.161.3.556, ISSN 0002-953X, PMID14992983 [dostęp 2017-01-21].
  30. P.P. Cuijpers P.P., A. vanA. Straten A. vanA., S. D.S. D. Hollon S. D.S. D., G.G. Andersson G.G. i inni, The contribution of active medication to combined treatments of psychotherapy and pharmacotherapy for adult depression: a meta-analysis, „Acta Psychiatrica Scandinavica”, 121 (6), 2010, s. 415–423, DOI10.1111/j.1600-0447.2009.01513.x, ISSN 1600-0447, PMID19922522 [dostęp 2017-01-20].
  31. Zac E.Z. E. Imel Zac E.Z. E., Melanie B.M. B. Malterer Melanie B.M. B., Kevin M.K. M. McKay Kevin M.K. M., Bruce E.B. E. Wampold Bruce E.B. E. i inni, A meta-analysis of psychotherapy and medication in unipolar depression and dysthymia, „Journal of Affective Disorders”, 110 (3), 2008, s. 197–206, DOI10.1016/j.jad.2008.03.018, ISSN 0165-0327, PMID18456340 [dostęp 2017-01-20].
  32. Susan G.S. G. Lazar Susan G.S. G., The cost-effectiveness of psychotherapy for the major psychiatric diagnoses, „Psychodynamic Psychiatry”, 42 (3), 2014, s. 423–457, DOI10.1521/pdps.2014.42.3.423, ISSN 2162-2604, PMID25211432 [dostęp 2017-01-20].
  33. David H.D. H. Barlow David H.D. H., Negative effects from psychological treatments: a perspective, „The American Psychologist”, 65 (1), 2010, s. 13–20, DOI10.1037/a0015643, ISSN 1935-990X, PMID20063906 [dostęp 2017-01-20].
  34. UlfU. Jonsson UlfU., ImanI. Alaie ImanI., ThomasT. Parling ThomasT., Filip K.F. K. Arnberg Filip K.F. K. i inni, Reporting of harms in randomized controlled trials of psychological interventions for mental and behavioral disorders: a review of current practice, „Contemporary Clinical Trials”, 38 (1), 2014, s. 1–8, DOI10.1016/j.cct.2014.02.005, ISSN 1559-2030, PMID24607768 [dostęp 2017-01-20].
  35. Scott O.S. O. Lilienfeld Scott O.S. O., Psychological Treatments That Cause Harm, „Perspectives on Psychological Science”, 2 (1), 2016, s. 53–70, DOI10.1111/j.1745-6916.2007.00029.x [dostęp 2017-01-20] (ang.).
  36. S.S. Rose S.S., J.J. Bisson J.J., R.R. Churchill R.R., S.S. Wessely S.S. i inni, Psychological debriefing for preventing post traumatic stress disorder (PTSD), „The Cochrane Database of Systematic Reviews”, 2002, CD000560, DOI10.1002/14651858.CD000560, ISSN 1469-493X, PMID12076399 [dostęp 2017-01-21].
  37. AnthonyA. Petrosino AnthonyA., CarolynC. Turpin-Petrosino CarolynC., Meghan EM. E Hollis-Peel Meghan EM. E, Julia GJ. G Lavenberg Julia GJ. G i inni, 'Scared Straight' and other juvenile awareness programs for preventing juvenile delinquency, John Wiley & Sons, Ltd, 2013, DOI10.1002/14651858.cd002796.pub2/abstract, ISBN 14651858 [dostęp 2017-01-20] (ang.).
  38. D. P.D. P. ROSENBAUM D. P.D. P., G. S.G. S. HANSON G. S.G. S., Assessing the Effects of School-Based Drug Education: A Six-Year Multilevel Analysis of Project D.A.R.E., „Journal of Research in Crime and Delinquency”, 35 (4), 2016, s. 381–412, DOI10.1177/0022427898035004002 [dostęp 2017-01-21] (ang.).
  39. Donald R.D. R. Lynam Donald R.D. R., RichardR. Milich RichardR., RickR. Zimmerman RickR., Scott P.S. P. Novak Scott P.S. P., T. K.T. K. Logan T. K.T. K., CatherineC. Martin CatherineC., CarlC. Leukefeld CarlC., RichardR. Clayton RichardR. i inni, Project DARE: No effects at 10-year follow-up., „Journal of Consulting and Clinical Psychology”, 67 (4), 1999, DOI10.1037/0022-006X.67.4.590, ISSN 1939-2117 [dostęp 2017-01-21].
  40. Elizabeth F.E. F. Loftus Elizabeth F.E. F., John C.J. C. Palmer John C.J. C., Reconstruction of automobile destruction: An example of the interaction between language and memory, „Journal of Verbal Learning and Verbal Behavior”, 13 (5), 1974, s. 585–589, DOI10.1016/S0022-5371(74)80011-3 [dostęp 2017-01-21].
  41. Whitfield, CharlesCh. L. CharlesCh., Silberg, JoyannaJ. L. JoyannaJ., Fink, PaulP. Jay. PaulP. i inni, Misinformation concerning child sexual abuse and adult survivors, Haworth Maltreatment & Trauma Press, 2001, ISBN 0789019019, OCLC 49261319.
  42. Ketcham, Katherine, 1949-, The myth of repressed memory : false memories and allegations of sexual abuse, St. Martin's Griffin, 1996, ISBN 9780312141233, OCLC 33359619.
  43. Royal College of Psychiatrists' Working Group on Reported Recovered Memories of Child Sexual Abuse: Professor Sydney Brandon (Chair), Dr JanetD. J. Boakes Dr JanetD. J., Dr DanyaD. D. Glaser Dr DanyaD. D., Professor RichardP. R. Green Professor RichardP. R., Dr James MacKeith and Dr PeterD. J. M. D. P. Whewell Dr James MacKeith and Dr PeterD. J. M. D. P. i inni, Reported recovered memories of child sexual abuse, „The Psychiatrist”, 21 (10), 1997, s. 663–665, DOI10.1192/pb.21.10.663, ISSN 1758-3209 [dostęp 2017-01-21] (ang.).
  44. Scientific status of refreshing recollection by the use of hypnosis. Council on Scientific Affairs, „JAMA: The Journal of the American Medical Association”, 253 (13), s. 1918–1923, DOI10.1001/jama.253.13.1918.
  45. AugustA. Piper AugustA., HaroldH. Merskey HaroldH., The persistence of folly: critical examination of dissociative identity disorder. Part II. The defence and decline of multiple personality or dissociative identity disorder, „Canadian Journal of Psychiatry. Revue Canadienne De Psychiatrie”, 49 (10), 2004, s. 678–683, ISSN 0706-7437, PMID15560314 [dostęp 2017-01-21].
  46. M.M. Chaffin M.M., Report of the APSAC Task Force on Attachment Therapy, Reactive Attachment Disorder, and Attachment Problems, „Child Maltreatment”, 11 (1), 2016, s. 76–89, DOI10.1177/1077559505283699 [dostęp 2017-01-20] (ang.).
  47. Laura E.L. E. Wagner-Moore Laura E.L. E., Gestalt Therapy: Past, Present, Theory, and Research., „Psychotherapy: Theory, Research, Practice, Training”, 41 (2), s. 180–189, DOI10.1037/0033-3204.41.2.180 [dostęp 2017-01-20].
  48. John C.J. C. Norcross John C.J. C., Gerald P.G. P. Koocher Gerald P.G. P., ArieleA. Garofalo ArieleA., Discredited psychological treatments and tests: A Delphi poll., „Professional Psychology: Research and Practice”, 37 (5), s. 515–522, DOI10.1037/0735-7028.37.5.515 [dostęp 2017-01-20].
  49. Scott O.S. O. Lilienfeld Scott O.S. O., James M.J. M. Wood James M.J. M., Howard N.H. N. Garb Howard N.H. N., The Scientific Status of Projective Techniques, „Psychological Science in the Public Interest”, 1 (2), 2016, s. 27–66, DOI10.1111/1529-1006.002 [dostęp 2017-01-21] (ang.).
  50. Stemplewska-Żakowicz, K.. Recenzja Testu Drzewa Charlesa Kocha. „Komisja ds. Testów Psychologicznych PAN”, 2014. 
  51. Rita B.R. B. Ardito Rita B.R. B., DanielaD. Rabellino DanielaD., Therapeutic Alliance and Outcome of Psychotherapy: Historical Excursus, Measurements, and Prospects for Research, „Frontiers in Psychology”, 2, 2011, DOI10.3389/fpsyg.2011.00270, ISSN 1664-1078, PMID22028698, PMCIDPMCPMC3198542 [dostęp 2017-01-21].
  52. Władysław JacekW. J. Paluchowski Władysław JacekW. J., Diagnoza psychologiczna: proces–narzędzia–standardy, Wydawnictwa Akademickie i Profesjonalne, 2007, ISBN 9788360501184, OCLC 750034134.
  53. Bertram R.B. R. Forer Bertram R.B. R., The fallacy of personal validation: a classroom demonstration of gullibility., „The Journal of Abnormal and Social Psychology”, 44 (1), s. 118–123, DOI10.1037/h0059240 [dostęp 2017-01-21].
  54. P.P. McDonald-Scott P.P., S.S. Machizawa S.S., H.H. Satoh H.H., Diagnostic disclosure: a tale in two cultures, „Psychological Medicine”, 22 (1), 1992, s. 147–157, ISSN 0033-2917, PMID1574550 [dostęp 2017-01-21].
  55. GillG. Pinner GillG., Walter PierreW. P. Bouman Walter PierreW. P., To tell or not to tell: on disclosing the diagnosis of dementia, „International Psychogeriatrics”, 14 (2), 2002, s. 127–137, ISSN 1041-6102, PMID12243205 [dostęp 2017-01-21].
  56. Stemplewska-Żakowicz, Katarzyna., Krejtz, Krzysztof. i inni, Wywiad w różnych kontekstach praktycznych, Pracownia Testów Psychologicznych Polskiego Towarzystwa Psychologicznego, 2005, ISBN 8388242326, OCLC 836238404.
  57. ElżbietaE. Hornowska ElżbietaE., Testy psychologiczne: teoria i praktyka, Wydawnictwo Naukowe "Scholar", 2016, ISBN 9788373832381, OCLC 946450658.
  58. Scott I.S. I. Vrieze Scott I.S. I., William M.W. M. Grove William M.W. M., Survey on the use of clinical and mechanical prediction methods in clinical psychology., „Professional Psychology: Research and Practice”, 40 (5), 2009, s. 525–531, DOI10.1037/a0014693, ISSN 1939-1323 [dostęp 2017-01-21].
  59. C. EdwardC. E. Watkins C. EdwardC. E., Vicki L.V. L. Campbell Vicki L.V. L., RonR. Nieberding RonR., RebeccaR. Hallmark RebeccaR. i inni, Contemporary practice of psychological assessment by clinical psychologists., „Professional Psychology: Research and Practice”, 26 (1), 1995, s. 54–60, DOI10.1037/0735-7028.26.1.54, ISSN 1939-1323 [dostęp 2017-01-21].
  60. KatrinK. Bruchmüller KatrinK., JürgenJ. Margraf JürgenJ., AndreaA. Suppiger AndreaA., SilviaS. Schneider SilviaS. i inni, Popular or Unpopular? Therapists’ Use of Structured Interviews and Their Estimation of Patient Acceptance, „Behavior Therapy”, 42 (4), s. 634–643, DOI10.1016/j.beth.2011.02.003 [dostęp 2017-01-21].
  61. AndreaA. Suppiger AndreaA., TinaT. In-Albon TinaT., StephanieS. Hendriksen StephanieS., ErnstE. Hermann ErnstE., JürgenJ. Margraf JürgenJ. i inni, Acceptance of Structured Diagnostic Interviews for Mental Disorders in Clinical Practice and Research Settings, „Behavior Therapy”, 40 (3), 2009, s. 272–279, DOI10.1016/j.beth.2008.07.002 [dostęp 2017-01-21].
  62. Paul E.P. E. Meehl Paul E.P. E., Clinical versus statistical prediction: A theoretical analysis and a review of the evidence., University of Minnesota Press, 1954, DOI10.1037/11281-000 [dostęp 2017-01-21].
  63. Paul E.P. E. Meehl Paul E.P. E., When shall we use our heads instead of the formula?, „Journal of Counseling Psychology”, 4 (4), s. 268–273, DOI10.1037/h0047554 [dostęp 2017-01-21].
  64. M. J.M. J. White M. J.M. J., The Meta-Analysis of Clinical Judgment Project: Fifty-Six Years of Accumulated Research on Clinical Versus Statistical Prediction Stefania Aegisdottir, „The Counseling Psychologist”, 34 (3), 2016, s. 341–382, DOI10.1177/0011000005285875 [dostęp 2017-01-21] (ang.).
  65. W. M.W. M. Grove W. M.W. M., D. H.D. H. Zald D. H.D. H., B. S.B. S. Lebow B. S.B. S., B. E.B. E. Snitz B. E.B. E., C.C. Nelson C.C. i inni, Clinical versus mechanical prediction: a meta-analysis, „Psychological Assessment”, 12 (1), 2000, s. 19–30, ISSN 1040-3590, PMID10752360 [dostęp 2017-01-21].
  66. KatrinK. Bruchmüller KatrinK., Thomas D.T. D. Meyer Thomas D.T. D., Diagnostically irrelevant information can affect the likelihood of a diagnosis of bipolar disorder, „Journal of Affective Disorders”, 116 (1-2), 2009, s. 148–151, DOI10.1016/j.jad.2008.11.018, ISSN 1573-2517, PMID19103463 [dostęp 2017-01-21].
  67. LarissaL. Wolkenstein LarissaL., KatrinK. Bruchmüller KatrinK., PetraP. Schmid PetraP., Thomas D.T. D. Meyer Thomas D.T. D. i inni, Misdiagnosing bipolar disorder--do clinicians show heuristic biases?, „Journal of Affective Disorders”, 130 (3), 2011, s. 405–412, DOI10.1016/j.jad.2010.10.036, ISSN 1573-2517, PMID21093059 [dostęp 2017-01-21].
  68. Jennifer D.J. D. Lish Jennifer D.J. D., SusanS. Dime-Meenan SusanS., Peter C.P. C. Whybrow Peter C.P. C., R.ArlenR. Price R.ArlenR., Robert M.A.R. M. Hirschfeld Robert M.A.R. M. i inni, The National Depressive and Manic-depressive Association (DMDA) survey of bipolar members, „Journal of Affective Disorders”, 31 (4), s. 281–294, DOI10.1016/0165-0327(94)90104-x.
  69. Diane E.D. E. Sholomskas Diane E.D. E., GiaG. Syracuse-Siewert GiaG., Bruce J.B. J. Rounsaville Bruce J.B. J., Samuel A.S. A. Ball Samuel A.S. A., Kathryn F.K. F. Nuro Kathryn F.K. F. i inni, We don't train in vain: a dissemination trial of three strategies of training clinicians in cognitive-behavioral therapy, „Journal of Consulting and Clinical Psychology”, 73 (1), 2005, s. 106–115, DOI10.1037/0022-006X.73.1.106, ISSN 0022-006X, PMID15709837, PMCIDPMCPMC2367057 [dostęp 2017-01-20].
  70. C Otte. Cognitive behavioral therapy in anxiety disorders: Current state of the evidence. „Dialogues in clinical neuroscience”. 13 (4), s. 413–21, 2011. PMID: 22275847. PMCID: PMC3263389. 
  71. Emma Robinson, Nickolai Titov, Gavin Andrews, Karen McIntyre i inni. Internet Treatment for Generalized Anxiety Disorder: A Randomized Controlled Trial Comparing Clinician vs. Technician Assistance. „PLoS ONE”. 5 (6), s. e10942, 2010. DOI: 10.1371/journal.pone.0010942. PMID: 20532167. PMCID: PMC2880592. Bibcode2010PLoSO...510942R. 
  72. Ellen Driessen, Steven D. Hollon. Cognitive Behavioral Therapy for Mood Disorders: Efficacy, Moderators and Mediators. „Psychiatric Clinics of North America”. 33 (3), s. 537–55, 2010. DOI: 10.1016/j.psc.2010.04.005. PMID: 20599132. PMCID: PMC2933381. 
  73. Pooria Foroushani, Justine Schneider, Neda Assareh. Meta-review of the effectiveness of computerised CBT in treating depression. „BMC Psychiatry”. 11 (1), s. 131, 2011. DOI: 10.1186/1471-244X-11-131. PMID: 21838902. PMCID: PMC3180363. 
  74. Rebecca Murphy, Suzanne Straebler, Zafra Cooper, Christopher G. Fairburn. Cognitive Behavioral Therapy for Eating Disorders. „Psychiatric Clinics of North America”. 33 (3), s. 611–27, 2010. DOI: 10.1016/j.psc.2010.04.004. PMID: 20599136. PMCID: PMC2928448. 
  75. Robert J. Gatchel, Kathryn H. Rollings. Evidence-informed management of chronic low back pain with cognitive behavioral therapy. „The Spine Journal”. 8 (1), s. 40–4, 2008. DOI: 10.1016/j.spinee.2007.10.007. PMID: 18164452. PMCID: PMC3237294. 
  76. Alexis K. Matusiewicz, Christopher J. Hopwood, Annie N. Banducci, C.W. Lejuez. The Effectiveness of Cognitive Behavioral Therapy for Personality Disorders. „Psychiatric Clinics of North America”. 33 (3), s. 657–85, 2010. DOI: 10.1016/j.psc.2010.04.007. PMID: 20599139. PMCID: PMC3138327. 
  77. M Gutiérrez, M Sánchez, A Trujillo, L Sánchez. Cognitive-behavioral therapy for chronic psychosis. „Actas espanolas de psiquiatria”. 37 (2), s. 106–14, 2009. PMID: 19401859. 
  78. Shanaya Rathod, Peter Phiri, David Kingdon. Cognitive Behavioral Therapy for Schizophrenia. „Psychiatric Clinics of North America”. 33 (3), s. 527–36, 2010. DOI: 10.1016/j.psc.2010.04.009. PMID: 20599131. 
  79. R. Kathryn McHugh, Bridget A. Hearon, Michael W. Otto. Cognitive Behavioral Therapy for Substance Use Disorders. „Psychiatric Clinics of North America”. 33 (3), s. 511–25, 2010. DOI: 10.1016/j.psc.2010.04.012. PMID: 20599130. PMCID: PMC2897895. 
  80. Afton L. Hassett, Richard N. Gevirtz. Nonpharmacologic Treatment for Fibromyalgia: Patient Education, Cognitive-Behavioral Therapy, Relaxation Techniques, and Complementary and Alternative Medicine. „Rheumatic Disease Clinics of North America”. 35 (2), s. 393–407, 2009. DOI: 10.1016/j.rdc.2009.05.003. PMID: 19647150. PMCID: PMC2743408. 
  81. Swati Mehta, Steven Orenczuk, Kevin T. Hansen, Jo-Anne L. Aubut i inni. An evidence-based review of the effectiveness of cognitive behavioral therapy for psychosocial issues post-spinal cord injury. „Rehabilitation Psychology”. 56 (1), s. 15–25, 2011. DOI: 10.1037/a0022743. PMID: 21401282. PMCID: PMC3206089. 
  82. Laura D. Seligman, Thomas H. Ollendick. Cognitive-Behavioral Therapy for Anxiety Disorders in Youth. „Child and Adolescent Psychiatric Clinics of North America”. 20 (2), s. 217–38, 2011. DOI: 10.1016/j.chc.2011.01.003. PMID: 21440852. PMCID: PMC3091167. 
  83. Katharine A. Phillips, Jamison Rogers. Cognitive-Behavioral Therapy for Youth with Body Dysmorphic Disorder: Current Status and Future Directions. „Child and Adolescent Psychiatric Clinics of North America”. 20 (2), s. 287–304, 2011. DOI: 10.1016/j.chc.2011.01.004. PMID: 21440856. PMCID: PMC3070293. 
  84. Anthony Spirito, Christianne Esposito-Smythers, Jennifer Wolff, Kristen Uhl. Cognitive-Behavioral Therapy for Adolescent Depression and Suicidality. „Child and Adolescent Psychiatric Clinics of North America”. 20 (2), s. 191–204, 2011. DOI: 10.1016/j.chc.2011.01.012. PMID: 21440850. PMCID: PMC3073681. 
  85. Denise E. Wilfley, Rachel P. Kolko, Andrea E. Kass. Cognitive-Behavioral Therapy for Weight Management and Eating Disorders in Children and Adolescents. „Child and Adolescent Psychiatric Clinics of North America”. 20 (2), s. 271–85, 2011. DOI: 10.1016/j.chc.2011.01.002. PMID: 21440855. PMCID: PMC3065663. 
  86. B Boileau. A review of obsessive-compulsive disorder in children and adolescents. „Dialogues in clinical neuroscience”. 13 (4), s. 401–11, 2011. PMID: 22275846. PMCID: PMC3263388. 
  87. Joanna Kowalik, Jennifer Weller, Jacob Venter, David Drachman. Cognitive behavioral therapy for the treatment of pediatric posttraumatic stress disorder: A review and meta-analysis. „Journal of Behavior Therapy and Experimental Psychiatry”. 42 (3), s. 405-13, 2011. DOI: 10.1016/j.jbtep.2011.02.002. PMID: 21458405. 
  88. Christopher A. Flessner. Cognitive-Behavioral Therapy for Childhood Repetitive Behavior Disorders: Tic Disorders and Trichotillomania. „Child and Adolescent Psychiatric Clinics of North America”. 20 (2), s. 319–28, 2011. DOI: 10.1016/j.chc.2011.01.007. PMID: 21440858. PMCID: PMC3074180. 
  89. Cognitive-Behavioral Therapy for Suicide Prevention (CBT-SP): Treatment model, feasibility, and acceptability. „Journal of the American Academy of Psychiatry”. 48 (10), s. 1005–1013, 2009. DOI: 10.1097/chi.0b013e3181b5dbfe. PMID: 19730273. PMCID: PMC2888910. 
  90. Michael S. Scheeringa, Carl F. Weems, Judith A. Cohen, Lisa Amaya-Jackson i inni. Trauma-focused cognitive-behavioral therapy for posttraumatic stress disorder in three-through six year-old children: A randomized clinical trial. „Journal of Child Psychology and Psychiatry”. 52 (8), s. 853–60, 2011. DOI: 10.1111/j.1469-7610.2010.02354.x. PMID: 21155776. PMCID: PMC3116969. 
  91. Reinicke, M., Dattillo, F., Freeman, A., (Eds.), 2003. Cognitive Therapy with Children and Adolescents, Second Edition: A Casebook for Clinical Practice. ISBN 978-1572308534

Bibliografia[edytuj]

  • Lidia Grzesiuk (2005-2012): Psychoterapia - podręcznik akademicki t. 1-7. Warszawa, Wyd. Eneteia.
  • Walker Wolfgang (2001): Przygoda z komunikacją. Bateson, Perls, Satir, Erickson. Początki NLP. Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne, Gdańsk 2001.
  • Adam Bilikiewicz, Stanisław Pużyński, Jacek Wciórka, Janusz Rybakowski: Psychiatria.. T. 3. Wrocław: Urban & Parner, 2003. ISBN 83-87944-24-6.
  • Janusz Rybakowski, Stanisław Pużyński, Jacek Wciórka: Psychiatria. Podstawy psychiatrii. T. 1. Wrocław: Elsevier, Urban & Parner, 2010. ISBN 978-83-7609-102-0.
  • Adam Bilikiewicz, Stanisław Pużyński, Jacek Wciórka, Janusz Rybakowski: Psychiatria.. T. 2. Wrocław: Urban & Parner, 2003. ISBN 83-87944-72-6.