Psychoza (powieść)

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Ten artykuł dotyczy powieści z 1959 roku. Zobacz też: film Psychoza (reż. Alfred Hitchcock, 1960).
Psychoza
Psycho
Ilustracja
Autor Robert Bloch
Typ utworu dreszczowiec, horror, powieść psychologiczna
Wydanie oryginalne
Miejsce wydania Stany Zjednoczone
Język angielski
Data wydania 10 kwietnia 1959
Wydawca Simon & Schuster
Pierwsze wydanie polskie
Data wydania polskiego 1999
Wydawca „Rebis”
Przekład Ewa Spirydowicz[1]

Psychoza (tytuł oryg. Psycho) – powieść z 1959 autorstwa amerykańskiego pisarza Roberta Blocha.

Fabuła dreszczowca psychologicznego przedstawia historię Normana Batesa, kawalera w średnim wieku i właściciela przydrożnego motelu, który zmaga się z rozdwojeniem osobowości, a kontrolę nad nim przejęła dominująca osobowość zmarłej przed laty matki, przez co bohater zostaje uwikłany w serię brutalnych morderstw. Inspiracją do jej napisania była autentyczna historia Eda Geina, który w latach 50. dokonał serii makabrycznych zbrodni, brutalnie okaleczając swoje ofiary.

Powieść została zaadaptowana w 1960 przez Alfreda Hitchcocka, który wyreżyserował przełomowy w swojej karierze film o tym samym tytule. Książka Blocha została także luźno zaadaptowana na potrzeby serialu telewizyjnego Bates Motel, emitowanego w latach 2013–2017 przez stację A&E. Bloch napisał jeszcze dwa sequele powieści (1982, 1990), niemające żadnego związku z pozostałymi częściami filmu[2][3]. Psychoza powszechnie uznawana jest za najwybitniejsze dzieło w dorobku autora oraz jedną z najbardziej inspirujących (wywierających wpływ) książek grozy XX wieku[4].

Streszczenie fabuły[edytuj | edytuj kod]

Norman Bates jest kawalerem w średnim wieku, zdominowanym przez swoją matkę, porywczą, purytańską staruszkę, która zabrania mu życia towarzyskiego. W miasteczku Fairvale w stanie Kalifornia prowadzą niewielki motel, ale od czasu, gdy plany lokalizacji autostrady uległy zmianie, interes stracił obroty. W środku gorącej dyskusji między nimi w motelu zjawia się młoda kobieta imieniem Mary Crane. Aby pomóc swojemu chłopakowi Samowi Loomisowi w problemach finansowych, kobieta ukradła jednemu z klientów biura nieruchomości (gdzie pracuje jako sekretarka) kwotę 40 tys. dolarów. Zmęczona Mary przyjmuje zaproszenie od Normana na kolację w jego domu. Wywołuje to atak zazdrości u matki Batesa, która grozi, że zabije dziewczynę[1].

Podczas kolacji Mary sugeruje Normanowi, aby ten umieścił swoją matkę w zakładzie psychiatrycznym, lecz mężczyzna zaprzecza jakoby z kobietą działo się coś złego. Jak sam przyznaje „wszyscy jesteśmy trochę szaleni”. Po zjedzeniu posiłku Mary wraca do swojego pokoju i postanawia zwrócić skradzione pieniądze. Kilka chwil później zostaje brutalnie zasztyletowana nożem rzeźnickim pod prysznicem przez postać przypominającą starszą kobietę[1].

Bates, który po kolacji w wyniku spożycia zbyt dużej ilości alkoholu stracił przytomność, wraca do pokoju Mary i znajduje jej poćwiartowane zwłoki. Jest przekonany, że za morderstwem stoi jego matka. Przez chwilę rozważa jej pójście do więzienia, lecz zmienia zdanie po nocnym koszmarze, w którym widzi obraz matki zatapiającej się w ruchomych piaskach, która następnie zamienia się w niego i to on teraz się zatapia. Postanawia pozbyć się ciała Mary, jej rzeczy osobistych. Zatapia należący do niej samochód w pobliskim bagnie[1].

Tymczasem siostra Mary, Lila, opowiada Samowi o zniknięciu siostry. Do sprawy włącza się Milton Arbogast, prywatny detektyw, wynajęty przez szefa Mary, by odzyskał skradzione pieniądze. Zarówno Sam jak i Lila zgadzają się, aby to Arbogast prowadził śledztwo. Detektyw odwiedza miejscowe hotele. Wkrótce natrafia do pensjonatu Batesa. Norman zeznaje, że Mary spędziła u niego jedną noc, po czym wyjechała. Gdy Arbogast chce porozmawiać z matką Batesa, mężczyzna stanowczo odmawia, czym wzbudza podejrzenia detektywa. Dzwoni on od Lili i informuje ją, że spróbuje porozmawiać z panią Bates. Gdy wchodzi do domu, ta sama tajemnicza postać, która zamordowała Mary, zabija go brzytwą[1].

Sam i Lila udają się do Fairvale, aby poszukać Arbogasta i spotkać się z tamtejszym szeryfem, który oznajmia im, że pani Bates nie żyje od kilku lat, kiedy to otruła siebie i swojego kochanka. Młody Norman przeszedł załamanie nerwowe i został wysłany na jakiś czas do szpitala psychiatrycznego. Chłopak Mary i jej siostra decydują się na prywatne śledztwo. Udają się do motelu Batesa. Podczas gdy Sam rozmawia z Normanem, Lila udaje się do domu mężczyzny. W sypialni Batesa znajduje książki o różnorakiej tematyce (między innymi o okultyzmie, metafizyce klasycznej) i obrazy pornograficzne. W międzyczasie Bates przyznaje Samowi, że jego matka jedynie udawała, że nie żyje, i komunikowała się z nim, gdy był w szpitalu. Mężczyzna mówi, że Lila go oszukała i poszła do domu, gdzie czeka na nią jego matka. Następnie Norman ogłusza Sama butelką po alkoholu z której pił. W domu Lila jest przerażona, gdy odkrywa wypchane zwłoki pani Bates w piwnicy. Kiedy krzyczy do pomieszczenia wbiega postać z nożem w ręku – Norman Bates w przebraniu swojej matki. Sam odzyskuje przytomność i w ostatniej chwili obezwładnia mężczyznę[1].

Na posterunku policji Sam rozmawia z psychiatrą, który badał Batesa. Dowiaduje się, że mężczyzna żył ze swoją matką w całkowitym współuzależnieniu po tym, gdy jego ojciec opuścił przed laty rodzinę. Norman stał się transwestytą, przyjmując postać swojej matki. Czytał dużo książek, głównie o okultyzmie, spirytualizmie i satanizmie. Gdy jego matka związała się z Joe Considine, Bates otruł obydwoje, pozorując samobójstwo matki. Aby stłumić poczucie winy matkobójstwa, rozwinął zaburzenie dysocjacyjne tożsamości w świecie zewnętrznym. Odkopał zwłoki matki, wypchał je, i ilekroć iluzja była zagrożona, pił, przebierał się w jej ubrania i mówił do siebie jej głosem. Osobowość „matki” zabiła Mary, ponieważ była „ona” zazdrosna o uczucie Normana dla innej kobiety[1].

Geneza powstania[edytuj | edytuj kod]

Robert Bloch, autor powieści (1976)

Główną inspiracją do napisania Psychozy były autentyczne wydarzenia z drugiej połowy lat 50., kiedy to farmer Ed Gein dokonał w małym miasteczku Plainfield w stanie Wisconsin serii makabrycznych zbrodni, brutalnie okaleczając swoje ofiary[5], dopuszczając się przy tym rabunku grobów i kanibalizmu[6]. Mieszkający ówcześnie w Weyauwega (trzydzieści dziewięć mil od Plainfield) Robert Bloch zainteresował się sprawą. W poszukiwaniu dokładnych opisów zaczął przeglądać lokalne wydanie „Weyauwega Chronicle” oraz większe gazety z Milwaukee[7]. Jak wspominał po latach: „Fakty były skąpe, ponieważ media nie zamierzały nagłaśniać nieprzyjemnych lokalnych wydarzeń. Dowiedziałem się tylko, że aresztowano pewnego mężczyznę po tym, jak zamordował właścicielkę miejscowego sklepu wielobranżowego, która została odkryta w jego spiżarni na farmie, zawieszona u sufitu niczym zwierzyna. Następnie policja odnalazła inne, «niesprecyzowane» dowody, które kazały wierzyć, że być może nie tylko popełnił liczne przestępstwa, ale też rozkopywał groby”[7].

Makabryczne fakty zainteresowały pisarza, który zaczął wszystko skrupulatnie notować. „Ciekawiło mnie, jak ten mężczyzna, którego nikt nawet nie podejrzewał o jakieś przewiny, w mieście, w którym kiedy ktoś kichnął na północnych krańcach, to na południowych już mówiono «na zdrowie», niespodziewanie został zdemaskowany jako masowy morderca. Zagadkę stanowiło dla mnie również to, z jakim spokojem mówili o tych jego zbrodniach jego sąsiedzi. Pomyślałem sobie: to jest doskonała historia”[7].

W pierwotnym zamyśle autora, inspiracją dla głównej postaci powieści miał być Rod Steiger, odludek. „Wymyśliłem, że powinien być właścicielem zajazdu, ponieważ miałby swobodny dostęp do nieznajomych. W tym czasie nie miałem pewności, czy morderca był też rabusiem cmentarnym. Poza tym w tamtych czasach rozprawianie o takich rzeczach w prasie nie należało do dobrego tonu. Tym bardziej nie śniło się nikomu przywoływanie takiego tematu w powieściach”[8].

Przy tworzeniu odchyleń psychologicznych głównego bohatera, Bloch inspirował się teorią freudowską (choć jak przyznawał, osobiście wybrałby teorię autorstwa Carla Gustava Junga)[8]. W relacji głównego bohatera z matką autor wykorzystał kompleks Edypa, należący do kluczowych filarów teorii freudowskich[8].

Pierwszy szkic powieści Bloch ukończył w półtora miesiąca. Jak przyznawał „to się właściwie samo pisało. Dodałem różnie ozdobniki po drodze, by wzmocnić moją opowieść”[9].

Wydanie[edytuj | edytuj kod]

Kiedy Bloch zakończył pisanie powieści, przesłał manuskrypt, zatytułowany Psychoza, swojemu agentowi Harry’emu Altshulerowi, który pracował w Nowym Jorku. Altshuler przekazał tekst wydawnictwu Harper & Row, lecz jego przedstawiciele nie byli zainteresowani powieścią i odrzucili ofertę. W następnej kolejności próbował u Claytona Rawsona, ówczesnego redaktora Simona & Schustera, który sam był pisarzem[9]. Rawson wydał Psychozę w serii Inner Sanctum Mystery (nazwę zapożyczono z cieszącego się słuchalnością programu radiowego Inner Sanctum Mysteries z lat 40.)[10]. Bloch otrzymał zaliczkę w wysokości 750 dolarów[11].

Szef działu graficznego powierzył prace nad całą koncepcją tytułu Tony’emu Palladino. W opinii Stephena Rebello, autora książki o powstawaniu filmowej wersji Psychozy, „wyraziste logo zawierało litery przecięte ostrzem noża bądź też strzaskane pod wpływem krzyku czy też nawet samego szaleństwa”[11]. Palladino w następujący sposób wspominał projekt własnego autorstwa: „Książka była wtedy na ustach wszystkich w Simon & Schuster. Tytuł był niezwykle wyrazisty, więc sprawiłem, że sam zmienił się w formę graficzną. Był o wiele mocniejszy niż jakakolwiek ilustracja. Ten facet (w powieści) był zdrowo potrzaskany, więc w ilustracji ja też pokruszyłem litery, żeby wzmocnić przekaz”[12].

Psychoza została wydana 10 kwietnia 1959[13]. Zdaniem Rebello pierwszy nakład powieści w wysokości dziesięciu tysięcy egzemplarzy sprzedał się błyskawicznie[14]. Na fali pozytywnego przyjęcia wydawnictwo Fawcett Publications zakupiło prawa do wersji kieszonkowej, która miała dziewięć dodruków w pierwszym wydaniu[15].

Odbiór[edytuj | edytuj kod]

Krytyczny[edytuj | edytuj kod]

Książka Blocha w momencie premiery otrzymała entuzjastyczne recenzje prasowe[14]. Krytyk literackiThe New York TimesaAnthony Boucher w swojej rubryce literackiej Criminals at Large napisał: „[Bloch] potrafi wzbudzić dreszcz grozy o wiele skuteczniej niż inni autorzy, po których można by się było tego spodziewać… [i] udowadnia, że wiarygodna opowieść o chorobie psychicznej może być o wiele bardziej przerażająca niż wszystkie oblicza grozy Poego i Lovecrafta razem wziętych”[16]. Jeden z krytyków „New York Herald Tribune” określił Psychozę mianem „pomysłowej i mrożącej krew w żyłach”, a „Best Sellers” uważało ją za „straszliwie mroczną… i jednocześnie najbardziej niezwykłą opowieść roku”[15].

Ekranizacje[edytuj | edytuj kod]

Vera Miles, John Gavin i Janet Leigh w filmie Psychoza (1960)

W połowie lutego 1959 Altshuler wysłał próbne kopie Psychozy do kilku studiów filmowych. 25 lutego czytający scenariusze William Pickard przedstawił swoją opinię Paramount Pictures: „Zbyt odrażające, by nadawało się na film, i szokujące nawet dla wytrwałego czytelnika. Oryginalne, bez wątpienia, a do tego autor praktykuje sprytne oszustwo, nie ujawniając aż do końca, że matka przestępcy to tylko wypchany trup. Zręcznie skonstruowane, przerażające pod koniec i dość wiarygodne. Ale niemożliwe do nakręcenia”[17]. Za namową Altshulera Bloch, w wyniku negocjacji, odsprzedał prawa do książki MCA Inc. za kwotę 10 tys. dolarów[6][18].

 Osobny artykuł: Psychoza (film).

W 1960 Psychoza została zaadaptowana przez brytyjskiego reżysera Alfreda Hitchcocka. Filmowiec zdecydował się na jej ekranizację po otrzymaniu od swojej agentki Peggy Robertson pozytywnej recenzji autorstwa Bouchera. Hitchcock przeczytał powieść w ciągu dwóch dni[19], i jak sam wielokrotnie przyznawał, do realizacji filmu przekonała go scena morderstwa pod prysznicem i charakter postaci[20]. W rolach głównych wystąpili: Anthony Perkins (Norman Bates), Janet Leigh (Marion Crane), John Gavin (Sam Loomis) i Vera Miles (Lila Crane)[21]. Obraz Hitchcocka okazał się sukcesem komercyjnym[22], zdobywając między innymi cztery nominacje do nagrody Akademii Filmowej[23], zyskując status kultowego[24] i na trwałe wpisując się w historię popkultury[25].

W późniejszych latach powstały trzy sequele filmu: Psychoza II (1983, reż. Richard Franklin)[26], Psychoza III (1986, reż. Anthony Perkins)[26] i Psychoza IV: Początek (1990, reż. Mick Garris)[27]. W 1998 Gus Van Sant wyreżyserował oparty na motywach powieści Blocha remake Psychozy pod tytułem Psychol, który zebrał negatywne recenzje[28].

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. a b c d e f g Robert Bloch: Psychoza. Ewa Spirydowicz (tłum.). „Rebis”, 1999. ISBN 978-83-7120-708-2. (pol.)
  2. Robert Bloch: Psycho II. Warner Books, 1982. ISBN 978-0-446-90804-7. (ang.)
  3. Robert Bloch: Psycho House. Tor Books, 1990. ISBN 0-312-93217-0. (ang.)
  4. Stephen Jones, Kim Newman: Horror: The 100 Best Books. Running Press, 1993. ISBN 978-0-88184-417-7. (ang.)
  5. Rebello 2013 ↓, s. 27–34.
  6. a b McGilligan 2005 ↓, s. 726.
  7. a b c Rebello 2013 ↓, s. 36.
  8. a b c Rebello 2013 ↓, s. 37.
  9. a b Rebello 2013 ↓, s. 39.
  10. Rebello 2013 ↓, s. 39–40.
  11. a b Rebello 2013 ↓, s. 40.
  12. Rebello 2013 ↓, s. 40–41.
  13. Books Today. „The New York Times”, s. 27, 10 kwietnia 1959. ISSN 0362-4331. 
  14. a b Rebello 2013 ↓, s. 41.
  15. a b Rebello 2013 ↓, s. 42.
  16. Rebello 2013 ↓, s. 41–42.
  17. Rebello 2013 ↓, s. 44.
  18. Rebello 2013 ↓, s. 45.
  19. Rebello 2013 ↓, s. 53.
  20. Rebello 2013 ↓, s. 54.
  21. Rebello 2013 ↓, s. 311.
  22. Ackroyd 2017 ↓, s. 248–249.
  23. Rebello 2013 ↓, s. 285–288.
  24. Rebello 2013 ↓, s. 276.
  25. Rebello 2013 ↓, s. 300.
  26. a b Rebello 2013 ↓, s. 301.
  27. Rebello 2013 ↓, s. 302.
  28. McGilligan 2005 ↓, s. 934.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]