Pszczoły bezżądłowe

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Pszczoły bezżądłowe
Meliponini
Ilustracja
Systematyka
Domena

eukarionty

Królestwo

zwierzęta

Typ

stawonogi

Podtyp

tchawkodyszne

Gromada

owady

Rząd

błonkoskrzydłe

Podrząd

trzonkówki
(grupa żądłówki)

Nadrodzina

pszczoły
(sekcja Apiformes
Anthophila)

Rodzina

pszczołowate

Podrodzina

pszczoły właściwe

Plemię

pszczoły bezżądłowe

Pszczoły bezżądłowe, pszczoły bezżądłe, melipony (Meliponini) – plemię z rodziny pszczołowatych (Apidae). Należy do nich około 250 gatunków, występujących w krajach tropikalnej i subtropikalnej strefy Afryki, Azji, Australii i Ameryki.

Cechy charakterystyczne[edytuj | edytuj kod]

Są różnej wielkości, od 2 mm do nieco większych niż pszczoła miodna, barwy od czarnej do złocistej, o ciele owłosionym lub nieowłosionym (oskórek błyszczący). Wszystkie te gatunki żyją społecznie, tworząc rodziny złożone z różnej liczby osobników, o różnym stopniu zorganizowania. Występuje tu polimorfizm oraz polietyzm wiekowy. W rodzinach istnieje rozwinięty system porozumiewania się osobników ze sobą.

Gniazdo[edytuj | edytuj kod]

Większość gatunków pszczół bezżądłych gnieździ się w wydrążonych pniach i gałęziach drzew. Należą tu między innymi gatunki z rodzajów Melipona i Trigona, mające pewne znaczenie gospodarcze. Budują one gniazda przeważnie z mieszaniny wosku z kitem. Wlot do gniazda jest pilnie strzeżony, często na noc i w okresach chłodów zalepiany zupełnie kitem. Niekiedy okolice są pokrywane substancją żywiczną, która chroni przed szkodnikami, rodzaj obudowy wlotu często umożliwia identyfikację gatunku, przykładowo rodzinę Scaptotrigona. Istnieją gatunki, wśród nich Melipona quinquefasciata, które budują gniazda pod ziemią, wykorzystując opuszczone termitiery[1]. Liczebność rodzin pszczół bezżądłowych jest znacznie niższa niż znanej nam pszczoły miodnej, od 300–80,000 osobników, u większości gatunków znacznie poniżej podanej górnej granicy.

Kolonie są wieloletnie i rozmnażają się przez rójkę. Tworzenie nowej rodziny odbywa się stopniowo. Najpierw zostaje zbudowane nowe gniazdo i wypełnione zapasami przyniesionymi ze starego gniazda, później zapełniają je robotnice i trutnie. Po całkowitym przygotowaniu gniazda przenosi się do niego młoda, nieunasieniona matka, stara pozostaje w starym gnieździe (macierzaku).

Gniazdo pszczół Melipona quadrifasciata w podłużnej skrzynce tradycyjnej dla północnowschodniej Brazylii. Pośrodku widać dyski z larwami, poza tym widać wiele miseczek z miodem (można zobaczyć płynny miód w jednej z otwartch misek u góry zdjęcia).

Wiele gatunków buduje w gnieździe osobne zbiorniki na miód i osobne na pyłek, w Brazylii nazywane "pote" czyli miseczkami[2]. Miód można z nich wybrać używając strzykawki lub odwracając do góry dnem.

Żądło[edytuj | edytuj kod]

Mają one szczątkowe żądła, które nie mogą służyć do obrony. Pszczoły bezżądłe bronią się jednak przed wrogami: rozłażą się po ciele napastnika, szczypią jego skórę żuwaczkami, ciągną za włoski, niektóre gatunki wyrzucają z otworu gębowego piekącą ciecz.

Skrzydła[edytuj | edytuj kod]

Pszczoły bezżądłe, podobnie jak inne owady z rzędu błonkoskrzydłych posiadają dwie pary błoniastych skrzydeł. Cechą charakterystyczną skrzydeł Meliponini jest mniejsza niż u innych pszczołowatych (Apidae) ilość zamkniętych komórek. Przedstawiciele tych owadów z rodzaju Trigonisca mają tylko dwie zamknięte komórki, a u bezżądłych z gatunku Plebeia schrottkyi występują trzy zamknięte komórki[3].

Zachowanie[edytuj | edytuj kod]

Są aktywne przez cały rok, mniej przy niższych temperaturach lub w porze suchej[4], niektóre gatunki wchodzą w okres życia utajonego[5][6]. W przypadku zagrożenia gniazda gryzą napastnika lub wplątują się we włosy, zwykle ataki są zupełnie niegroźne, więc nie ma potrzeby noszenia stroju ochronnego. Niektóre pszczoły posiadają wydzieliny powodujące bolesne pęcherze, podobne do ukąszeń komarów. Wyjątkowo bolesne są oparzenia wskutek kwasu wydzielanego przez Oxytrigona tataira tataira (nazywana w Brazylii Abelha-Caga-fogo czyli pszczołą ognistą)[7][8].

Pośród nich odkryto trzy gatunki z rodzaju Trigona, które określono jako pszczoły-sępy, sępowie pszczoły (vulture bees). Nekrofagicznymi pszczołami są: Trigona crassipes (Fabricius, 1793), Trigona necrophaga (Camargo i Roubik, 1991), Trigona hypogea z dwoma podgatunkami: Trigona hypogea robustior (Schwarz, 1948), Trigona hypogea hypogea (Silvestri, 1902)[9]

Zobacz też pszczoły sępowe

Historia[edytuj | edytuj kod]

Majowie hodowali pszczoły rodzime przez tysiące lat. Były one obiektem religijnych ceremonii i symbolem boga, znanego z kodeksu madryckiego[10].

Znaczenie gospodarcze[edytuj | edytuj kod]

W Ameryce Środkowej i Południowej pszczoły bezżądłe są od dawna hodowane przez miejscową ludność w celu pozyskiwania miodu i wosku. Wciąż żywa, szczególnie w Amazonii, jest tradycja pozyskiwania miodu od dzikich kolonii pszczół. W zależności od regionu jako ule służą wydrążone kawałki pni lub skrzynki różnych typów, od podłużnych (skrzynka "nordestina" najbardziej przypominająca naturalne dziuple) do skrzynek modułowych[11], najczęściej gniazdo znajduje się w 2 lub 3 mniejszych skrzynkach, które rozdziela się przy multiplikacji ula lub do pozyskania miodu i pyłku. Miód ten jest bardzo aromatyczny i smaczny, zwykle bardziej płynny niż miód pszczół z rodziny Apis i przez spożyciem komercyjnym często pozostawiony do naturalnej fermentacji[12]. Miód niektórych gatunków przypomina z kolei marmoladę[13]. Niektóre inne gatunki produkują miód, który nie jest wskazany do spożycia, gdyż zawiera substancje pochodzenia zwierzęcego.

Na półwyspie Jukatan pszczoła Melipona beecheii była w języku Majów nazywana "kab" lub "cab". Miód tych pszczół był bardzo pożądanym produktem cenionym za jego właściwości medyczne oraz wykorzystywany w rytualnych ceremoniach religijnych[14].

Pszczoły bezżądłowe biorą udział w zapylaniu makadamii, mango, truskawek, arbuzów, awokado, cytrusów, liczi i wielu innych. Badania pokazały, że są w stanie funkcjonować w szklarniach. W przyszłości mogą być wykorzystywane na większą skalę w Australii[15]. W chwili obecnej miód pszczół bezżądłowych jest towarem coraz popularniejszym w Brazylii ze względu na przypisywane mu cechy lecznicze i antybakteryjne[16], jak i zalety kulinarne, gdyż z racji na dużą rozpiętość smaków stosuje się go do mięs, sałatek jak i słodyczy.

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. APACAME - Mensagem Doce 100 - Artigo, www.apacame.org.br [dostęp 2021-04-18].
  2. Neide Rigo, come-se: Mel de meliponas direto do pote, come-se, 2014 [dostęp 2021-04-18].
  3. Pawlikowski, T., Celary, W., Klucze do oznaczania owadów Polski, PTE, Toruń 2003
  4. Camila Maia-Silva i inni, Survival strategies of stingless bees (Melipona subnitida) in an unpredictable environment, the Brazilian tropical dry forest, „Apidologie”, 46 (5), 2015, s. 631–643, DOI10.1007/s13592-015-0354-1, ISSN 1297-9678 [dostęp 2021-04-18] (ang.).
  5. Ribeiro, M F. 2002. "Does the queen of Plebeia remota ( Hymenoptera , Apidae , Meliponini ) stimulate her workers to start brood cell construction after winter?" Insectes Sociaux 49: 38–40.
  6. Alves, D A; Imperatriz-Fonseca, V L; Santos-Filho, P S. 2009. "Production of workers, queens and males in Plebeia remota colonies (Hymenoptera, Apidae, Meliponini), a stingless bee with reproductive diapause". Genetics and Molecular Research 8(2): 672–683.
  7. Abelhas sem ferrão: Tataíra (Oxytrigona tataira tataira), CPT [dostęp 2021-04-18] (port. braz.).
  8. Tataira ou Caga-fogo (Oxytrigona tataira tataira) - Abelhas Brasileiras, MEL.COM.BR - Site do Mel, 10 listopada 2014 [dostęp 2021-04-18] (port. braz.).
  9. Miód z padliny i pszczoły-sępy, czyli o hologenomie, ewolucji i zadziwiającej przyrodzie Profesorskie Gadanie - blog popularno-naukowy
  10. http://www.uqroo.mx/libros/maya/diccionario.pdf
  11. Modelos de Caixas para Abelhas sem Ferrão - Caixas INPA e AF, Criar Abelhas, 6 września 2017 [dostęp 2021-04-18] (port. braz.).
  12. Abelhas sem ferrão: mel com baixo teor de açúcar e ação antibacteriana, CPT [dostęp 2021-04-18] (port. braz.).
  13. Abelhas sem ferrão: Marmelada Amarela (Frieseomelitta varia), CPT [dostęp 2021-04-18] (port. braz.).
  14. G. R. Ocampo Rosales: Medical uses of Melipona beecheii, by the Ancient Maya.. W: Pot-Honey A legacy of stingless bees.. Springer New York., 2012, s. 229-240.
  15. "New Greenhouse Pollination Study With Trigona". Aussie Bee Bulletin (10). May 1999. "Pablo Occhiuzzi of the University of Western Sydney is studying the greenhouse pollination of capsicum with Trigona carbonaria."
  16. Mel de abelhas sem ferrão pesquisado pela Embrapa foi ingrediente no programa MasterChef Brasil, www.embrapa.br [dostęp 2021-04-18] (port. braz.).