Pszenica orkisz

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Pszenica orkisz
Ilustracja
Triticum spelta L. C-odm. bezostkowa
D-odm. ostkowa
Systematyka[1][2]
Domena

eukarionty

Królestwo

rośliny

Podkrólestwo

rośliny zielone

Nadgromada

rośliny telomowe

Gromada

rośliny naczyniowe

Podgromada

rośliny nasienne

Nadklasa

okrytonasienne

Klasa

Magnoliopsida

Nadrząd

liliopodobne (≡ jednoliścienne)

Rząd

wiechlinowce

Rodzina

wiechlinowate

Rodzaj

pszenica

Gatunek

pszenica orkisz

Nazwa systematyczna
Triticum spelta L.

Pszenica orkisz (Triticum spelta L.), zwyczajowo nazywana orkiszem lub szpelcemgatunek zboża należący do rodzaju pszenica (rodzina wiechlinowatych). Popularna w średniowieczu, obecnie rzadko uprawiana.

Morfologia[edytuj | edytuj kod]

Pokrój
Osiąga od 50 do 150 cm wysokości.
Kwiaty
Zebrane w luźny kłos o łamliwej osadce.

Biologia[edytuj | edytuj kod]

Orkisz jest heksaploidem (6n=42).

Pszenica orkisz ma niskie wymagania w stosunku do warunków, w których rozwija się i rośnie. Wykazuje się wysoką zdolnością adaptacyjną[3].

Znaczenie użytkowe[edytuj | edytuj kod]

Roślina jadalna[edytuj | edytuj kod]

Jedno ze zbóż, z którego nasion wytwarza się mąkę – mąkę orkiszową. Jako produkt tradycyjny „Czerkieska mąka orkiszowa” z województwa świętokrzyskiego od 25 marca 2008 widnieje na Liście Produktów Tradycyjnych w kategorii „Warzywa i owoce”[4].

Chleb produkowany z dodatkiem pszenicy orkisz wykazuje się charakterystycznym „chlebowym” zapachem, dużą objętością oraz pozostaje świeży i miękki przez dłuższy czas. Natomiast chleb wypiekany jedynie z orkiszu ma mniejszą objętość i gorszą strukturę.

Wartość odżywcza[edytuj | edytuj kod]

Wartość odżywcza orkiszu jest bardzo wysoka. Zawiera on wszystkie podstawowe składniki odżywcze potrzebne człowiekowi, takie jak sacharydy, białka, tłuszcze, witaminy oraz substancje mineralne. Ziarno orkiszu zawiera więcej białka (13–17%) niż ziarno pszenicy zwyczajnej. Jest także bogatsze w lepiej przyswajalny gluten[3]. Zawiera małą ilość niektórych aminokwasów, uważanych za niezbędne w diecie człowieka. Szczególnie mało zawiera lizyny i treoniny, ale bogata jest w glutaminę i prolinę[5].

Wartość odżywcza
Pszenica orkisz, surowa
(w 100 g produktu)
Wartość energetyczna 1414 kJ (338 kcal)
Białka 14,57 g
Węglowodany 70,19 g
Tłuszcze 2,43 g
Woda 11,02 g
Dane liczbowe na podstawie: USDA National Nutrient Database for Standard Reference, Release 28[6]
Wartości RDA i AI wyznaczone na podstawie danych Institute of Health[8]

Uprawa[edytuj | edytuj kod]

W czasach prehistorycznych była uprawiana głównie na Bliskim Wschodzie, a obecnie przede wszystkim w krajach europejskich. Szczególnie rozpowszechniona w południowo-zachodnich Niemczech oraz w Szwajcarii[3]. Jej uprawy znajdują się także w Stanach Zjednoczonych i Kanadzie[5].

W roku 2012 wpisano do krajowego rejestru pierwszą polską odmianę pszenicy orkisz ozimej o nazwie Rokosz[9], zaś w 2015 odmianę jarą o nazwie Wirtas[10].

Plenność pszenicy orkisz jest ściśle związana z klasą gleby, na jakiej jest uprawiana, zastosowanym nawożeniem i płodozmianem. Zwykle daje niższe plony w porównaniu do pszenicy zwyczajnej, a zawyżanie jej plenności może niekiedy wynikać z faktu, że wydajność plonowania orkiszu jest podawana dla ziarna nieodplewionego[11].

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Michael A. Ruggiero i inni, A Higher Level Classification of All Living Organisms, „PLOS One”, 10 (4), 2015, art. nr e0119248, DOI10.1371/journal.pone.0119248, PMID25923521, PMCIDPMC4418965 [dostęp 2020-02-20] (ang.).
  2. Peter F. Stevens, Angiosperm Phylogeny Website, Missouri Botanical Garden, 2001– [dostęp 2017-08-23] (ang.).
  3. a b c T. Bojnanska, H. Francakova, The use of spealt wheat (Triticum spelta L.) for baking applications.
  4. Ministerstwo Rolnictwa i Rozwoju Wsi: Czerkieska mąka orkiszowa. 2008-03-25. [dostęp 2022-02-12].
  5. a b Z. Kohajdova, J. Karovicova, Nutritional value and bakin applications of spealt wheat, 21 sierpnia 2008.
  6. 20140, Spelt, uncooked [Scientific Name: Triticum aestivum L. subsp. spelta]. „USDA National Nutrient Database for Standard Reference, Release 28, full version”, wrzesień 2015, wersja poprawiona maj 2016. Departament Rolnictwa Stanów Zjednoczonych (USDA) (ang.).  (zob. zarchiwizowany wyciąg HTML).
  7. a b USDA National Nutrient Database for Standard Reference, Release 21''), Spelt, uncooked Nutrition Facts & Calories, [w:] Self Nutrition Data [online], Condé Nast. [dostęp 2016-08-16].
  8. Dietary Reference Intakes Tables and Application. Institute of Health. The National Academies of Sciences, Engineering, and Medicine. (ang.)
  9. Odmiany wpisane do Krajowego Rejestru (KR): Pszenica orkisz ozima. Centralny Ośrodek Badania Odmian Roślin Uprawnych. [dostęp 2022-02-12].
  10. Odmiany wpisane do Krajowego Rejestru (KR): Pszenica orkisz jara. Centralny Ośrodek Badania Odmian Roślin Uprawnych. [dostęp 2022-02-12].
  11. M. Cyrkler-Degulis, Z. Bulińska-Radomska. Plonowanie i zdrowotność odmian i populacji czterech gatunków pszenicy ozimej w warunkach gospodarstw ekologicznych. „Journal of Research and Applications in Agricultural Engineering”. 51(2), s. 17-21, 2006. [zarchiwizowane z adresu]. 

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]