Pszenica orkisz

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Pszenica orkisz
Ilustracja
Triticum spelta L. C-odm. bezostkowa
D-odm. ostkowa
Systematyka[1]
Domena eukarionty
Królestwo rośliny
Klad rośliny naczyniowe
Klad rośliny nasienne
Klasa okrytonasienne
Klad jednoliścienne
Rząd wiechlinowce
Rodzina wiechlinowate
Rodzaj pszenica
Gatunek pszenica orkisz
Nazwa systematyczna
Triticum spelta L.

Pszenica orkisz (Triticum spelta L.), zwyczajowo nazywana szpelcem lub orkiszemgatunek zboża należący do rodzaju pszenica (rodzina wiechlinowatych). Popularna w średniowieczu, obecnie rzadko uprawiana.

W czasach prehistorycznych była głównie uprawiana na Bliskim Wschodzie, a obecnie przede wszystkim w krajach europejskich. Jest szczególnie rozpowszechniona w południowo-zachodnich Niemczech oraz w Szwajcarii.[2] Jej uprawy znajdują się także w Stanach Zjednoczonych i Kanadzie.[3]

Orkiszem nazywa się także jęczmień dwurzędowy (Hordeum distichon).

Morfologia[edytuj | edytuj kod]

Pokrój
Osiąga od 50 do 150 cm wysokości.
Kwiaty
Zebrane w luźny kłos o łamliwej osadce.

Biologia[edytuj | edytuj kod]

Orkisz jest heksaploidem (6n=42), należy do form niewymłacanych.

Posiada takie same genomy jak pszenica zwyczajna.[3]

Pszenica orkisz ma niskie wymagania w stosunku do warunków, w których rozwija się i rośnie. Wykazuje się wysoką zdolnością adaptacyjną.[2]

Uprawa[edytuj | edytuj kod]

Pszenica orkisz należy do upraw ekologicznych. Zaleca się uprawianie jej na obszarach chronionych przed powodziami.

Nawet przy niskim nawożeniu, daje bogatsze plony w porównaniu do pszenicy zwyczajnej.[2]

Jej uprawa nie wymaga używania pestycydów.[3]

Zastosowanie[edytuj | edytuj kod]

Orkisz spożywany był w starożytności. W czasach rzymskich był posiłkiem gladiatorów i zawodników igrzysk.

Według danych za rok 2007 powierzchnia jego uprawy w Europie wynosiła około 18 tys. hektarów. W Polsce orkisz uprawia się na około 200–300 hektarach, głównie w gospodarstwach „ekologicznych”.

Wartość odżywcza orkiszu jest bardzo wysoka. Zawiera ona wszystkie podstawowe składniki odżywcze potrzebne człowiekowi, takie jak sacharydy, białka, tłuszcze, witaminy oraz substancje mineralne. Ziarno orkiszu zawiera więcej białka (13–17 proc.) niż ziarno pszenicy zwyczajnej. Jest od nich także bogatsze w lepiej przyswajalny gluten.[2] Ponadto zawiera więcej cynku, miedzi i selenu oraz witamin A i E. Dominującym kwasem tłuszczowym jest wartościowy dla zdrowia kwas linolenowy. Gatunek ten jest również bogatym źródłem błonnika pokarmowego[potrzebny przypis].

Jednakże orkisz zawiera małą ilość niektórych aminokwasów, uważanych za niezbędne w diecie człowieka. Szczególnie mało zawiera lizyny i treoniny, ale bogata jest w glutaminę i prolinę.[3]

Chleb produkowany z dodatkiem pszenicy orkisz wykazuje się charakterystycznym "chlebowym" zapachem, dużą objętością oraz pozostaje świeży i miękki przez dłuższy czas. Natomiast chleb wytworzony jedynie z tego rodzaju pszenicy ma mniejszą objętość i gorszą strukturę.

25 marca 2008 „Czerkieska mąka orkiszowa” została wpisana na Listę Produktów Tradycyjnych (woj. świętokrzyskie) w kategorii „Warzywa i owoce”[4].

W roku 2012 wpisano do krajowego rejestru pierwszą polską odmianę pszenicy orkisz ozimej o nazwie Rokosz, wyhodowaną w Hodowli Roślin Strzelce Sp. z o.o. Grupa IHAR przez zespół hodowców pod kierownictwem dr. Zygmunta Nity[5].

Wartość odżywcza[edytuj | edytuj kod]

Wartość odżywcza
Pszenica orkisz, surowa
(w 100 g produktu)
Wartość energetyczna 1414 kJ (338 kcal)
Białka 14,57 g
Węglowodany 70,19 g
Tłuszcze 2,43 g
Woda 11,02 g
Dane liczbowe na podstawie: USDA National Nutrient Database for Standard Reference, Release 28[6]
Wartości RDA i AI wyznaczone na podstawie danych Institute of Health[8]

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Stevens P.F.: Angiosperm Phylogeny Website (ang.). 2001–. [dostęp 2017-08-23].
  2. a b c d T. Bojnanska, H. Francakova, The use of spealt wheat (Triticum spelta L.) for baking applications.
  3. a b c d Z. Kohajdova, J. Karovicova, Nutritional value and bakin applications of spealt wheat, 21 sierpnia 2008.
  4. Ministerstwo Rolnictwa i Rozwoju Wsi: Czerkieska mąka orkiszowa. 2008-03-25. [dostęp 2011-07-13].
  5. Andrzej Najewski: Odmiany pszenicy ozimej wyniki PDOiR. Portal Agrotechnika. [dostęp 2015-11-30].
  6. 20140, Spelt, uncooked [Scientific Name: Triticum aestivum L. subsp. spelta]. „USDA National Nutrient Database for Standard Reference, Release 28, full version”, wrzesień 2015, wersja poprawiona maj 2016. Departament Rolnictwa Stanów Zjednoczonych (USDA) (ang.).  (zob. zarchiwizowany wyciąg HTML).
  7. a b (na podstawie USDA National Nutrient Database for Standard Reference, Release 21): Spelt, uncooked Nutrition Facts & Calories. W: Self Nutrition Data [on-line]. Condé Nast.. [dostęp 2016-08-16].
  8. Dietary Reference Intakes Tables and Application. Institute of Health. The National Academies of Sciences, Engineering, and Medicine. (ang.)

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]