Purchawka oczkowana

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Czasznica oczkowata
Ilustracja
Młody i dojrzewający owocnik
Systematyka
Domena eukarionty
Królestwo grzyby
Typ podstawczaki
Klasa pieczarniaki
Rząd pieczarkowce
Rodzina pieczarkowate
Rodzaj Bovistella
Gatunek czasznica oczkowata
Nazwa systematyczna
Bovistella utriformis (Bull.) Demoulin & Rebriev
Lejeunia 197: 6 (2017)
Lycoperdon utriforme GCh2 (2).JPG
Młody i stary owocnik
Dojrzały owocnik purchawki oczkowatej
Staeublin Getaefelter (4).JPG
Zeszłoroczne pozostałości owocnika

Czasznica oczkowata, purchawka oczkowata (Bovistella utriformis (Bull.) Demoulin & Rebriev) – gatunek grzybów z rodziny pieczarkowatych (Agaricaceae)[1].

Systematyka i nazewnictwo[edytuj | edytuj kod]

Pozycja w klasyfikacji według Index Fungorum: Bovistella, Agaricaceae, Agaricales, Agaricomycetidae, Agaricomycetes, Agaricomycotina, Basidiomycota, Fungi.

Po raz pierwszy zdiagnozował go w 1791 r. J.B.P. Bulliard nadając mu nazwę Lycoperdon utriforme. Obecną, uznaną przez Index Fungorum nazwę nadali mu Demoulin i Rebriev w 2017 r.[1]

Ma ponad 30 synonimów naukowych. Niektóre z nich[2]:

  • Bovista utriformis (Bull.) Fr. 1829
  • Calvatia caelata (Bull.) Morgan 1890
  • Calvatia utriformis (Bull.) Jaap 1918
  • Handkea utriformis (Bull.) Kreisel 1989
  • Lycoperdon bovista Pers. 1796
  • Lycoperdon bovista L. 1753 var. bovista
  • Lycoperdon caelatum Bull. 1789
  • Lycoperdon sinclairii Berk. 1887
  • Lycoperdon utriforme Bull. 1791
  • Utraria utriformis (Bull.) Quél. 1873

Pierwszą nazwę polską podał Feliks Berdau w 1876 r. W polskim piśmiennictwie mykologicznym gatunek ten opisywany był też jako prochówka, purchawka macicowata, czasza oczkowa, czasza oczkowata[3]. Po przeniesieniu go do rodzaju Bovistella (kurzaweczka), wszystkie nazwy polskie stały się niespójne z nazwą naukową.

Morfologia[edytuj | edytuj kod]

Owocnik

O średnicy do 15 cm i krótko maczugowatym lub kulisto-bulwowatym kształcie. Na szczycie zwykle jest nieco spłaszczony, może też być pomarszczony lub płytko dołkowany. Otoczony jest dwuwarstwowym perydium. Zewnętrzna jego warstwa (egzoperydium) początkowo jest biała i pilśniowata, potem szarobrązowa i popękana na wielokątne poletka o średnicy około 5 mm, lub piramidki powstałe z połączonych kolców. W trakcie dojrzewania owocnika egzoperydium łuszczy się i odpada, odsłaniając endoperydium o papierowatej konsystencji i barwie szarobrązowej, orzechowej, oliwkowobrązowej lub brązowej. Po dojrzeniu zarodników endoperydium pęka na szczycie na nieregularne płaty, które całkowicie lub częściowo odpadają aż do granicy z podglebiem. Jest ono dobrze rozwinięte, początkowo białawe, potem szarobrązowe, w końcu brązowe. Od gleby oddziela go cienka, brązowa pseudodiafragma. Znajdującą się w górnej części owocnika gleba początkowo jest biaława, potem oliwkowa, w końcu ciemnobrązowa[4].

Dolna część owocnika (podglebie) jest dość trwała i często utrzymuje się na ziemi aż do następnego lata[4].

Cechy mikroskopowe

Wysyp zarodników zielonkawożółty, oliwkowobrązowy do ciemnobrązowego. Zarodniki o średnicy 4-5 µm, kuliste, gładkie z kroplą wewnątrz, czasami posiadające krótką sterygmę. Włośnia o barwie od jasnooliwkowej do szarobrązowej . Jej strzępki o grubości ok. 10 µm. Rozgałęziają się dichotomicznie, są cienkościenne, nie septowane i posiadają liczne szczelinowate jamki[4].

Występowanie i siedlisko[edytuj | edytuj kod]

Jest szeroko rozprzestrzeniona na półkuli północnej w strefie klimatu umiarkowanego. Występuje w Europie, w kontynentalnej Azji, w Japonii, w Ameryce Północnej, Meksyku, ale również w RPA[5]. W Polsce jest to gatunek dość pospolity[6].

Terenem najczęstszego pojawiania się tego grzyba są tereny poza lasem, na suchych łąkach, wrzosowiskach, pastwiskach, zaroślach, przy drogach, w gąszczach jałowca, na opuszczonych polach uprawnych. Rzadko tylko można ją spotkać w lasach i parkach. Owocniki wytwarza na ziemi od maja do listopada, czasami tworzy czarcie kręgi[3].

Znaczenie[edytuj | edytuj kod]

Saprotrof[3]. Grzyb jadalny, wartościowy pod względem kulinarnym. Do wykorzystania używa się tylko młode owocniki w przekroju całkowicie białe. Purchawka oczkowana nadaje się jednak tylko do suszenia lub smażenia. Stare i wyschnięte owocniki służyły kiedyś do odymiania pszczół w ulach[7].

Prowadzone w 2005 badania naukowe wykazały, że purchawka oczkowana zawiera wiele substancji o działaniu antybakteryjnym, skutecznym przeciwko Bacillus subtilis, Escherichia coli, Klebsiella, Pseudomonas aeruginosa, Salmonella typhimurium, Staphylococcus aureus, Streptococcus pyogenesi, Mycobacterium smegmatis. Wykazuje też słabe działanie przeciwgrzybicze na Candida albicans, Rhodotorula rubra i Kluyveromyces fragilis[8].

Badania bioakumulacji różnych pierwiastków przez 28 gatunków grzybów jadalnych wykazały, że purchawka oczkowana najwięcej z nich wszystkich akumuluje cynk (251.9 mg Zn/kg grzybów) oraz miedź (282.1 mg Cu/kg grzybów)[9].

Gatunki podobne[edytuj | edytuj kod]

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. a b Index Fungorum (ang.). [dostęp 2018-07-306].
  2. Species Fungorum (ang.). [dostęp 2013-09-20].
  3. a b c Władysław Wojewoda: Checklist of Polish Larger Basidiomycetes. Krytyczna lista wielkoowocnikowych grzybów podstawkowych Polski. Kraków: W. Szafer Institute of Botany, Polish Academy of Sciences, 2003. ISBN 83-89648-09-1.
  4. a b c Wanda Rudnicka-Jezierska: Grzyby (Mycota). Tom XXIII. Podstawczaki (Basidiomycetes): purchawkowe (Lycoperdales), tęgoskórowe (Sclerodematales), pałeczkowe (Tulostomatales), gniazdnicowe (Nidulariales), sromotnikowe (Phallales), osiakowe (Podaxales). Kraków: Instytut Botaniki PAN, 1991. ISBN 83-85444-01-7.
  5. Bottomley AM (1948). "The Gasteromycetes of South Africa". Bothalia 4: s. 473–810
  6. a b Barbara Gumińska, Władysław Wojewoda: Grzyby i ich oznaczanie. Warszawa: PWRiL, 1985. ISBN 83-09-00714-0.
  7. Henryk Orłoś: Atlas grzybów leśnych. Warszawa: PWRiL, 1974.
  8. Dulger B (2005). "Antimicrobial activity of ten Lycoperdaceae". Fitoterapia 76 (34): s. 352–54
  9. Alonso J, García MA, Pérez-López M, Melgar MJ (2003). "The concentrations and bioconcentration factors of copper and zinc in edible mushrooms". Archives of Environmental Contamination and Toxicology 44 (2): s. 180–88
  10. Ewald Gerhardt: Grzyby – wielki ilustrowany przewodnik. s. 600. ISBN 83-7404-513-2.