Puryzm (językoznawstwo)

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Ten artykuł dotyczy pojęcia z dziedziny socjolingwistyki. Zobacz też: inne znaczenia słowa „puryzm”.
Akademia Francuska za swój cel obiera ochronę języka francuskiego. Oto pierwsza strona szóstej edycji słownika wydanego przez nią (1835)

Puryzm (od łac. purus – czysty) – postawa językowa charakteryzująca się rygorystyczną dbałością o język i zatroskaniem o jego czystość, wynikającym z pobudek emocjonalnych, związanych z poczuciem, że język jest wartością wymagającą ścisłej ochrony[1][2]. Stanowi aktywną formę preskryptywizmu[3].

W literaturze naukowej puryzm językowy jest definiowany na różnorakie sposoby. W węższym ujęciu jest to negatywny stosunek do elementów pochodzenia obcego[4], w szerszym – wszelkiego rodzaju niechęć wobec przejawiającego się w języku zróżnicowania[5]. Puryzm może być również rozumiany jako dążność do ochrony samego języka standardowego przed wpływami zewnętrznymi i rygorystyczna dbałość o zachowanie jego tradycyjnego kształtu[5].

Według ujęcia Andrzeja Markowskiego puryści dążą do usunięcia z języka lub niedopuszczenia do jego warstwy standardowej tych elementów, które są w ich mniemaniu niepoprawne lub szkodliwe[6]. Dążenia te wynikają z ich przekonania, że jednostki mogą wpływać na kształt i rozwój języka. Puryści często wynajdują niepożądane przez siebie elementy językowe w tekstach pisanych lub wypowiedziach i zwracają na nie uwagę. W wersji umiarkowanej ich krytyka dotyczy elementów nowych (np. zapożyczeń), w skrajnej natomiast – tych, które zdążyły się już ugruntować w standardzie literackim i nie budzą sprzeciwu ze strony większości użytkowników języka. Do charakterystycznych sformułowań używanych przez purystów należą takie zwroty jak: „odchwaszczanie języka”, „odśmiecanie języka”, „czyszczenie języka”[7].

Postawa purystyczna może być umotywowana rzeczywistym zagrożeniem języka, np. w sytuacji niewoli narodowej. Puryzm jest postawą najczęściej opisywaną przez badaczy[8].

Rodzaje puryzmu językowego[edytuj | edytuj kod]

  • Puryzm nacjonalistyczny (narodowy) – przedstawiciele tej odmiany puryzmu dążą do usunięcia z języka lub niedopuszczenia do niego elementów obcego pochodzenia. Propagują oni ideologię poprawności językowej rozumianej jako rodzimość środków mowy, szczególnie zasobu leksykalnego. Puryzm narodowy może objawiać się niechęcią wobec germanizmów i rusycyzmów (np. wyrazów i sformułowań: „knajpa”, „szlaban”, szlafrok”, „toczka w toczkę”, „wsjo rawno”). Postawa taka jest charakterystyczna dla osób ze starszego pokolenia. Współcześnie puryzm narodowy skierowany jest zwykle przeciwko anglicyzmom (np. takim wyrazom jak: „leasing”, „fitness”, „fast food”)[7]. Puryści narodowi argumentują najczęściej, że zapożyczenia obce da się łatwo zastąpić rodzimymi odpowiednikami (nie zawsze jest to prawdą[7]).
  • Puryzm tradycjonalistyczny – stanowi radykalną, emocjonalną odmianę konserwatyzmu językowego. Zakłada, że nie należy akceptować żadnych innowacji w zakresie języka, wybierać tradycyjne, już ugruntowane formy językowe i słownictwo (np. zamiast „mieliłem” należy mówić „mełłem”).
  • Puryzm elitarny – opiera się na założeniu, że jedyną „poprawną” formą języka jest narzecze pewnej warstwy społecznej, z reguły wielopokoleniowej inteligencji (puryści elitarni najczęściej właśnie do tej warstwy należą[9]). Puryści elitarni dążą do ochrony języka standardowego, zwłaszcza jego warstwy starannej, przed wpływami pochodzącymi z innych obszarów językowych, takich jak mowa młodzieżowa, zawodowa czy urzędowa[9], niekiedy wiążąc to z zamiarem całkowitego wyrugowania z języka form pozanormatywnych i regionalnych[10]. Postawa ściśle powiązana z ideologią języka standardowego[10].
  • Puryzm egocentryczny – purystą egocentrycznym jest osoba, która żywi przekonanie, że jej mowa stanowi wzorzec języka standardowego, tak więc za dopuszczalne i godne propagowania uznaje tylko te konstrukcje i wyrażenia, które sama akceptuje i których sama używa, natomiast te pozostające poza jej idiolektem ocenia jako pozanormatywne lub całkowicie nieakceptowalne[9]. Jest to skrajna i stosunkowo rzadka postać puryzmu elitarnego, czasami uważana też za skrajną postać puryzmu tradycjonalistycznego[9].

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Andrzej Markowski, Czy jesteśmy purystami?, „Życie Warszawy”” (85), 11 kwietnia 1997.
  2. puryzm językowy [w:] Encyklopedia [online], encyklopedia.interia.pl [dostęp 2019-01-19].
  3. Andrejs Veisbergs, Development of the Latvian Language, Purism and Prescriptivism [w:] Linguistic Studies in Latvia, wyd. 1, t. 18, University of Latvia, 2010, s. 15 (ang.).
  4. Mistrík 1993 ↓, s. 359.
  5. a b Walsh 2016 ↓, s. 8.
  6. Markowski 2005 ↓, s. 126-133.
  7. a b c Markowski 2005 ↓, s. 128.
  8. Markowski 2005 ↓, s. 126.
  9. a b c d Markowski 2005 ↓, s. 132.
  10. a b Keith Walters: Arab nationalism and/as language ideology. W: Elabbas Benmamoun, Reem Bassiouney: The Routledge Handbook of Arabic Linguistics. Routledge, 2017, s. 483. ISBN 978-1-351-37779-9. (ang.)

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]