Puryzm (językoznawstwo)

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Akademia Francuska za swój cel obiera ochronę języka francuskiego. Oto pierwsza strona szóstej edycji słownika wydanego przez nią (1835)

Puryzm (od łac. purus – czysty) – postawa językowa charakteryzująca się rygorystyczną dbałością o język i zatroskaniem o jego czystość, wynikającym z pobudek emocjonalnych, związanych z poczuciem, że język jest wartością wymagającą ścisłej ochrony[1][2]. Stanowi aktywną formę preskryptywizmu[3].

W literaturze naukowej puryzm językowy jest definiowany na różnorakie sposoby. W węższym ujęciu jest to negatywny stosunek do elementów pochodzenia obcego, w szerszym – wszelkiego rodzaju niechęć wobec przejawiającego się w języku zróżnicowania[4]. Puryzm może być również rozumiany jako dążność do ochrony samego języka standardowego przed wpływami zewnętrznymi i rygorystyczna dbałość o zachowanie jego tradycyjnego kształtu[4].

Według ujęcia Andrzeja Markowskiego puryści dążą do usunięcia z języka lub niedopuszczenia do jego warstwy standardowej tych elementów, które są w ich mniemaniu niepoprawne lub szkodliwe[5]. Dążenia te wynikają z ich przekonania, że jednostki mogą wpływać na kształt i rozwój języka. Puryści często wynajdują niepożądane przez siebie elementy językowe w tekstach pisanych lub wypowiedziach i zwracają na nie uwagę. W wersji umiarkowanej ich krytyka dotyczy elementów nowych (np. zapożyczeń), w skrajnej natomiast – tych, które zdążyły się już ugruntować w standardzie literackim i nie budzą sprzeciwu ze strony większości użytkowników języka. Do charakterystycznych sformułowań używanych przez purystów należą takie zwroty jak: „odchwaszczanie języka”, „odśmiecanie języka”, „czyszczenie języka”[6].

Postawa purystyczna może być umotywowana rzeczywistym zagrożeniem języka, np. w sytuacji niewoli narodowej. Puryzm jest postawą najczęściej opisywaną przez badaczy[7].

Rodzaje puryzmu językowego[edytuj | edytuj kod]

  • Puryzm nacjonalistyczny (narodowy) – przedstawiciele tej odmiany puryzmu dążą do usunięcia z języka lub niedopuszczenia do niego elementów obcego pochodzenia. Propagują oni ideologię poprawności językowej rozumianej jako rodzimość środków mowy, szczególnie zasobu leksykalnego. Puryzm narodowy może objawiać się niechęcią wobec germanizmów i rusycyzmów (np. wyrazów i sformułowań: „knajpa”, „szlaban”, szlafrok”, „toczka w toczkę”, „wsjo rawno”). Postawa taka jest charakterystyczna dla osób ze starszego pokolenia. Współcześnie puryzm narodowy skierowany jest zwykle przeciwko anglicyzmom (np. takim wyrazom jak: „leasing”, „fitness”, „fast food”)[6]. Puryści narodowi argumentują najczęściej, że zapożyczenia obce da się łatwo zastąpić rodzimymi odpowiednikami (nie zawsze jest to prawdą[6]).
  • Puryzm tradycjonalistyczny – stanowi radykalną, emocjonalną odmianę konserwatyzmu językowego. Zakłada, że nie należy akceptować żadnych innowacji w zakresie języka, wybierać tradycyjne, już ugruntowane formy językowe i słownictwo (np. zamiast „mieliłem” należy mówić „mełłem”).
  • Puryzm elitarny – opiera się na założeniu, że jedyną „poprawną” formą języka jest narzecze pewnej warstwy społecznej, z reguły wielopokoleniowej inteligencji (puryści elitarni najczęściej właśnie do tej warstwy należą[8]). Puryści elitarni dążą do ochrony standardu literackiego, zwłaszcza jego warstwy starannej, przed wpływami pochodzącymi z innych obszarów językowych, takich jak mowa młodzieżowa, zawodowa czy urzędowa[8], niekiedy wiążąc to z zamiarem całkowitego wyrugowania z języka form pozanormatywnych i regionalnych[9]. Postawa ściśle powiązana z ideologią języka standardowego[9].
  • Puryzm egocentryczny – purystą egocentrycznym jest osoba, która żywi przekonanie, że jej mowa stanowi wzorzec języka standardowego, tak więc za dopuszczalne i godne propagowania uznaje tylko te konstrukcje i wyrażenia, które sama akceptuje i których sama używa, natomiast te pozostające poza jej idiolektem ocenia jako pozanormatywne lub całkowicie błędne[8]. Jest to skrajna i stosunkowo rzadka postać puryzmu elitarnego, czasami uważana też za skrajną postać puryzmu tradycjonalistycznego[8].

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Andrzej Markowski, Czy jesteśmy purystami?, „Życie Warszawy”” (85), 11 kwietnia 1997.
  2. puryzm językowy [w:] Encyklopedia [online], encyklopedia.interia.pl [dostęp 2019-01-19].
  3. Andrejs Veisbergs, Development of the Latvian Language, Purism and Prescriptivism [w:] Linguistic Studies in Latvia, wyd. 1, t. 18, University of Latvia, 2010, s. 15.
  4. a b Walsh 2016 ↓, s. 8.
  5. Markowski 2005 ↓, s. 126-133.
  6. a b c Markowski 2005 ↓, s. 128.
  7. Markowski 2005 ↓, s. 126.
  8. a b c d Markowski 2005 ↓, s. 132.
  9. a b Keith Walters: Arab nationalism and/as language ideology. W: Elabbas Benmamoun, Reem Bassiouney: The Routledge Handbook of Arabic Linguistics. Routledge, 2017, s. 483. ISBN 978-1-351-37779-9.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]