Pustynia Błędowska

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Pustynia Błędowska
Ilustracja
Krajobraz Pustyni Błędowskiej
Obszar piasków lotnych
Państwo  Polska
Województwo  śląskie
Mezoregion Garb Tarnogórski
Data utworzenia 2004
Powierzchnia 33 km²
Obszary chronione – Cześć Północna
– Cześć Południowa
– Dolina Białej Przemszy
Położenie na mapie województwa śląskiego
Mapa lokalizacyjna województwa śląskiego
Pustynia Błędowska
Pustynia Błędowska
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Pustynia Błędowska
Pustynia Błędowska
Ziemia50°21′17,18″N 19°30′53,31″E/50,354772 19,514808
Strona internetowa

Pustynia Błędowska – największy w Polsce obszar lotnych piasków (około 33 km²) leżący na pograniczu Wyżyny Śląskiej i Wyżyny Olkuskiej.

Rozciąga się od Błędowa (dzielnicy Dąbrowy Górniczej) na zachodzie do gminy Klucze na wschodzie. Granicą północną pustyni jest wieś Chechło, a na południu jest ograniczona dużym obszarem leśnym. Pustynia ma niecałe 10 km długości i szerokość do 4 km. Piaski mają średnią miąższość 40 m, maksymalnie 70 m. Przez pustynię, ze wschodu na zachód, przepływa Biała Przemsza. Obszar pustyni objęty jest programem ochrony Natura 2000[1].

Historia[edytuj | edytuj kod]

Podczas epoki lodowcowej, następujących po sobie zlodowaceń do doliny, w której znajduje się pustynia, stopniowo nanoszone były kolejne porcje piasków oraz żwirów. Przez długi czas te rozległe tereny podlegały działaniu wiatrów oraz wody, co dodatkowo nie sprzyjało wzrostowi roślinności.

Gdy minęła epoka lodowcowa – pojawił się gęsty las, który to dopiero w okolicach XIII wieku zaczął być intensywnie eksploatowany. Do powstałych w rejonie Olkusza kopalni srebra oraz ołowiu potrzebne były spore ilości drewna wykorzystywanych do wzmacniania szybów kopalnianych. Intensywna wycinka drzew oraz pobór wód gruntowych na terenach gdzie podłoże stanowią żwiry i piaski doprowadziły w końcu do powstania pustyni o pochodzeniu antropogenicznym.

Wczesne lata wieku XX[edytuj | edytuj kod]

Od wczesnych lat XX wieku pustynia wykorzystywana była jako poligon. Podczas I wojny światowej ćwiczył na niej przed bitwą pod Krzywopłotami batalion pomocniczy piechoty legionowej. W okresie międzywojennym obszar ten wykorzystywała do ćwiczeń piechota i artyleria Korpusu Nr V w Krakowie. W czasie II wojny światowej pustynia służyła jako poligon niemieckim lotnikom z bazy Udetfeld koło Siewierza. Obecnie tylko część północna pustyni służy za poligon wojskowy. Od strony Chechła oraz na górze Czubatce w Kluczach było niegdyś stanowisko dowodzenia, jednak z powodu groźby zawalenia ruiny usunięto.

Lata 50 i 70 XX wieku – zarastanie pustyni[edytuj | edytuj kod]

W latach 50. XX wieku część pustyni zaorano i obsadzono wierzbą ostrolistną oraz sosną. W połączeniu z pyłami przemysłowymi GOP-u i obserwowanym obecnie podnoszeniem się poziomu wód, spowodowało to znaczne zmniejszenie powierzchni odkrytych piasków. Część południowa pustyni jest już niemal całkowicie zarośnięta (wyjątkiem są krawędzie wschodnie), jednak część północna, w okolicach Chechła, jest wciąż terenem w dużej mierze odsłoniętym.

Jeszcze do 70-tych lat na obszarze pustyni rosła endemiczna roślina – warzucha polska, która niewystępuje w żadnym innym miejscu Polski. Rosła ona w źródliskowym odcinku Białej Przemszy, gdyż wymaga ona źródlanej, zimnej i czystej wody oraz piaszczystego podłoża.

Zarośnięta południowa część Pustyni Błędowskiej widziana ze wzgórza Czubatka. W tle zarys Huty Katowice; nieco po prawej kościół w Błędowie

Lata 2000 – przywrócenie pustynnego krajobrazu[edytuj | edytuj kod]

Obecnie podejmuje się działania mające na celu uchronienie tego unikalnego obszaru poprzez karczowanie sukcesywnie zarastających drzew[2]. W 2010 roku rozpoczął się program „Ochrona mozaiki siedlisk przyrodniczych w zlewni rzeki Białej Przemszy” realizowany przez Zespół Parków Krajobrazowych Województwa Śląskiego, w ramach którego przez pustynię zostanie wyznaczona ścieżka przyrodnicza o długości 12 km, odkrzewione oraz oczyszczone z niewybuchów, usunięty zostanie muł z 10 ha Bagien Błędowskich i Stawu Jandy. Na pustyni prowadzony będzie także wypas zwierząt, co ma zapobiegać jej zarastaniu[3][potrzebna aktualizacja?].

Obszar pustyni był objęty programem ochrony Life+ na Pustyni Błędowskiej, którego realizacja trwała do 30 listopada 2014 roku. Celem projektu było osiągnięcie właściwego stanu ochrony największego w Polsce kompleksu dwóch napiaskowych siedlisk przyrodniczych: ciepłolubnych muraw i wydm śródlądowych[4].

W 2013 roku pustynia została zamknięta dla zwiedzających, ze względu na prowadzone działania mające odnowić jej piaszczyste tereny. Ponowne otwarcie planowane było na wiosnę 2014, a zakończenie projektu „Czynna ochrona kompleksu priorytetowych siedlisk napiaskowych na Pustyni Błędowskiej” miało nastąpić w listopadzie 2014. Wartość projektu wynosi 9 mln zł, z czego 50% finansowane jest z programu Life+, ze środków Unii Europejskiej, 45% ze środków Narodowego Funduszu Ochrony Środowiska, 5% jest wkładem gminy Klucze[5].

Położenie[edytuj | edytuj kod]

Pustynia zajmuje obszar około 32 km² leżący na pograniczu Wyżyny Śląskiej i Wyżyny Olkuskiej. Graniczy bezpośrednio z Górnośląskim Okręgiem Przemysłowym. Rozciąga się od dzielnicy Dąbrowy GórniczejBłędowa na zachodzie do gminy Klucze na wschodzie. Granicą północną pustyni jest wieś Chechło, a na południu graniczy z dużym obszarem leśnym. Długość pustyni wynosi około 10 km, a szerokość do 4 km. Przez pustynię przepływa rzeka Biała Przemsza.

Krajobraz[edytuj | edytuj kod]

Zdjęcie satelitarne pustyni ( 1968 rok ) z widoczną przecinającą ją przez środek rzeką Białą Przemszą.

Pustynia podzielona jest zarośniętym pasem ciągnącym się wzdłuż koryta Białej Przemszy na dwie części: północną – mniejszą i południową – większą. Średnia głębokość piasków wynosi 17 – 20 m. Piasek tworzą drobne ziarna kwarcowe. Liczne są także okruchy innych skał. Najczęściej są one przez piasek oszlifowane do połysku. Do atrakcji należą tzw. fulguryty, czyli grudki minerałów powstałe wskutek stopienia piasku przez pioruny. Na pierwszy rzut oka krajobraz wydaje się dość monotonny, lecz niewielkie formy wydmowe oraz dolina Białej Przemszy urozmaicają okolicę.

Do niedawna na terenie tym można było obserwować zjawiska charakterystyczne dla naturalnych pustyń (fatamorgana, burze piaskowe, wydmy). Obecny pejzaż Pustyni staje się coraz mniej "pustynny". Wokół rośnie las sosnowy, a dawne wydmy obecnie zarośnięte przypominają bardziej łąkę. Dodatkowo na obecny wygląd wpłynęło posadzenie w zachodniej części pustyni młodników sosnowych i brzozowych. Jedynie koło Klucz we wschodniej części Pustyni oraz na północy w okolicy wzgórza Dąbrówka k. Chechła można spotkać większe łachy piasku.

Spośród ważnych dla Europy typy siedlisk przyrodniczych wymienionych w Załączniku I Dyrektywy Siedliskowej, na obszarze Pustyni Błędowskiej występują:

Flora[edytuj | edytuj kod]

Piaskownica zwyczajna

W obszarze występuje poniżej 100 gatunków różnych roślin wyższych (naczyniowych) przystosowanych do gleb piaskowych i dynamicznych warunków wydmowych. Do przykładowych gatunków napiaskowych tu spotykanych należą[6]: szczotlicha siwa, sporek wiosenny, chroszcz nagołodygowy, wiosnówka pospolita, piaskownica zwyczajna, turzyca piaskowa i mietlica pospolita. Do rzadszych lub chronionych gatunków należą: dziewięćsił bezłodygowy, pomocnik baldaszkowy, kruszczyk szerokolistny oraz warzucha polska, która jest lokalnym endemitem.

Fauna[edytuj | edytuj kod]

Padalec zwyczajny
Trzmielojad zwyczajny

Fauna pustyni to głównie owady i ptaki (150 gatunków). Spośród ptaków tu występujących na uwagę zasługuje chociażby skowronek borowy czy też świergotek polny. Na piaskach gnieżdżą się kulony – ptaki pustynno – stepowe. Przez środek pustyni przepływa Biała Przemsza, nad której nurtem można spotkać piżmaki, bobry a w rzece minogi strumieniowe[7].

Świergotek polny

W piaskach można spotkać drapieżne trzyszcze – chrząszcze koloru zielonego lub fioletowego z białymi plamkami na pokrywach. Na luźnych piaskach żeruje mrówkolew. Jego larwy tworzą lejowate dołki, w które wpadają mrówki[8][9].

Ptaki[edytuj | edytuj kod]

Gady[edytuj | edytuj kod]

Płazy[edytuj | edytuj kod]

Bezkręgowce[edytuj | edytuj kod]

Turystyka[edytuj | edytuj kod]

Wydarzenia[edytuj | edytuj kod]

Na terenie pustyni organizowane są rożnego typu wydarzenia cykliczne takie jak biegi, pikniki rodzinne, koncerty[10][11][12].

Punkty Widokowe[edytuj | edytuj kod]

Wzgórze Czubatka[edytuj | edytuj kod]

Punkt widokowy mieści się w Kluczach, na wzgórzu Czubatka . Można tam dotrzeć pieszo lub dojechać samochodem. Dojazd do Pustyni Błędowskiej oznakowany jest tabliczkami z napisem Czubatka – Pustynia Błędowska. Miejsce to jest szczególnie popularne wieczorem. Na miejscu jest duży parking i taras widokowy oraz altanki. Z Czubatki można przejść do samej pustyni korzystając ze szlaku żółtego, który prowadzi do samego Błędowa na zachodni kraniec pustyni[13].

Mapa turystyczna na Czubatce

Wzgórze Dąbrówka[edytuj | edytuj kod]

Punkt mieści się w miejscowości Chechło na wzgórzu Dąbrówka. dojazd do Pustyni oznakowany jest brązowymi tabliczkami z białymi napisami „Pustynia Błędowska”. Na miejscu znajdują się tablice informacyjne i edukacyjne[14].

Róża Wiatrów[edytuj | edytuj kod]

Punkt widokowy powstał w 2018 roku w części Pustyni Błędowskiej do której można dojechać z drogi łączącej Klucze i Hutki (Bolesław). Obok platformy widokowej stanął kompleks altan, podestów oraz molo, a także tablice z informacjami o bogactwie przyrodniczym pustyni. Obiekt jest punktem startowym dla istniejących już ścieżek edukacyjnych. Powstaje tu baza nie tylko dla turystów, ale także miejsce do organizowania przeróżnych imprez sportowych, kulturalnych, rozrywkowych, edukacyjnych[15][16].

Szlaki turystyczne[edytuj | edytuj kod]

Pustynia jest atrakcyjnym terenem wędrówek pieszych oraz konnych. Błędów połączony jest z Kluczami żółtym szlak turystyczny żółty Szlakiem Pustynnym.

Miejscowości te łączy także szlak jeździecki – szlak konny Transjurajski Szlak Konny, z odnogą w stronę Chechła (przez bród na Białej Przemszy), obecnie zamkniętą wskutek interwencji wojska[17].

Ciekawostki[edytuj | edytuj kod]

  • Sama nazwa pustyni "Błędowska", jako termin w użyciu geograficznym, została jej nadana w 1889 r. przez Wacława Nałkowskiego.
  • Na Pustyni Błędowskiej zdarzało się dawniej zjawisko fatamorgany[18].
  • Według legend pustynia miała powstać z rozsypanego przez diabła piasku, którym chciał on zasypać olkuską kopalnię srebra.
  • Pozostałościami tzw. Dużej Pustyni Błędowskiej są już niemal całkowicie zarośnięta Pustynia Starczynowska na zachód od Olkusza oraz Dziadowskie Morze koło Boru Biskupiego w okolicach Bukowna.
  • Na Pustyni Błędowskiej została częściowo zrealizowana ekranizacja Faraona Bolesława Prusa.
  • Średnie roczne opady na Pustyni Błędowskiej wynoszą 726 mm, a średnia temperatura – 7,3º C

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Administrator, Ochrona Przyrody, www.pustynia-bledowska.eu [dostęp 2018-11-18] (pol.).
  2. Wp.pl „Polskiej Saharze” grozi zagłada.
  3. Kozy mogą uratować Pustynię Błędowską. Dziennik Polski, 2010.
  4. Gmina Klucze – Aktualności.
  5. Na Pustyni Błędowskiej już prawie jak na Saharze. Gazeta.pl, 02.09.2013.
  6. Pustynia Błędowska – relacja, zdjęcia, mapa wycieczki. Polskie Szlaki, www.polskieszlaki.pl [dostęp 2018-11-18] (pol.).
  7. Pustynia Błędowska – polska pustynia, „Przewodniki24.pl”, 24 lutego 2012 [dostęp 2018-11-18] (pol.).
  8. Zwierzęta i rośliny występujące na Pustyni Błędowskiej – RZI LIFE PUSTYNIA BŁĘDOWSKA, rzilife-pustynia.pl [dostęp 2018-11-18] (pol.).
  9. Pustynia Błędowska, www.mojeopinie.pl [dostęp 2018-11-18].
  10. Kalendarz imprez http://www.pustyniabledowska.pl/kalendarz-imprez/
  11. http://www.pustyniabledowska.pl/category/wydarzenia/ historia imprez
  12. Zapraszamy na Nocne Zwiedzanie Pustyni Błędowskiej 8 wrześni, orlegniazda.pl [dostęp 2018-11-19] (pol.).
  13. Pukty widokowe
  14. Na Pustyni Błędowskiej powstała „róża wiatrów” – drewniana platforma widokowa, „Twoje Zagłębie”, 27 marca 2018 [dostęp 2018-11-18] (pol.).
  15. Wyborcza.pl, sosnowiec.wyborcza.pl [dostęp 2018-11-18].
  16. Na Pustyni Błędowskiej powstała „róża wiatrów” – drewniana platforma widokowa, „Twoje Zagłębie”, 27 marca 2018 [dostęp 2018-11-18] (pol.).
  17. Skała 2005 ↓, s. 185.
  18. Leńkowa Antonina, Oskalpowana Ziemia, wyd. IV zaktualizowane, Katowice: Wyd. „Śląsk”, 1988, s. 38.

Literatura[edytuj | edytuj kod]

  • Cyprian Skała, Jura Krakowsko-Częstochowska, Bielsko-Biała: Pascal, 2005, ISBN 83-7304-398-5.
  • Szczypek i inni, Pustynia Błędowska – fenomen polskiego krajobrazu, Krzeszowice: Kubajak, 2001, ISBN 83-7323-005-X..

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]