Pustynia Błędowska

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Pustynia Błędowska w okolicach Chechła

Pustynia Błędowska – największy w Polsce obszar lotnych piasków (około 33 km²) leżący na pograniczu Wyżyny Śląskiej i Wyżyny Olkuskiej.

Rozciąga się od Błędowa (dzielnicy Dąbrowy Górniczej) na zachodzie do gminy Klucze na wschodzie. Granicą północną pustyni jest wieś Chechło, a na południu jest ograniczona dużym obszarem leśnym. Pustynia ma niecałe 10 km długości i szerokość do 4 km. Piaski mają średnią miąższość 40 m, maksymalnie 70 m. Przez pustynię, ze wschodu na zachód, przepływa Biała Przemsza.

Rozwój i zarastanie[edytuj]

Zdjęcie satelitarne pustyni Błędowskiej z 1968 roku

Pustynia w obecnej postaci jest pochodzenia antropogenicznego. W wyniku intensywnej działalności okolicznych mieszkańców na terenie pustyni poziom wód gruntowych opadł do tego stopnia, że uniemożliwiło to rozwój roślin. W połączeniu z intensywną wycinką lasów na potrzeby górnictwa i hutnictwa, rozwijających się w tych rejonach od średniowiecza, spowodowało to odsłonięcie ok. 150 km² piasków, sięgających na południu w okolice Szczakowej. Pozostałościami tej tzw. Dużej Pustyni Błędowskiej są już niemal całkowicie zarośnięta Pustynia Starczynowska na zachód od Olkusza oraz Dziadowskie Morze koło Boru Biskupiego w okolicach Bukowna.

Według legend pustynia miała powstać z rozsypanego przez diabła piasku, którym chciał on zasypać olkuską kopalnię srebra.

Na Pustyni Błędowskiej zdarzało się dawniej zjawisko fatamorgany[1].

Zarośnięta południowa część Pustyni Błędowskiej widziana ze wzgórza Czubatka. W tle zarys Huty Katowice; nieco po prawej kościół w Błędowie

W latach 50. XX wieku część pustyni zaorano i obsadzono wierzbą ostrolistną oraz sosną. W połączeniu z pyłami przemysłowymi GOP-u i obserwowanym obecnie podnoszeniem się poziomu wód, spowodowało to znaczne zmniejszenie powierzchni odkrytych piasków. Część południowa pustyni jest już niemal całkowicie zarośnięta (wyjątkiem są krawędzie wschodnie), jednak część północna, w okolicach Chechła, jest wciąż terenem w dużej mierze odsłoniętym.

Ochrona pustyni[edytuj]

Wzgórze Czubatka przy wsi Klucze od strony pustyni (2014)

Obecnie podejmuje się działanie mająca na celu uchronienie tego unikalnego obszaru poprzez karczowanie sukcesywnie zarastających drzew[2]. W 2010 roku rozpoczął się program „Ochrona mozaiki siedlisk przyrodniczych w zlewni rzeki Białej Przemszy” realizowany przez Zespół Parków Krajobrazowych Województwa Śląskiego, w ramach którego przez pustynię zostanie wyznaczona ścieżka przyrodnicza o długości 12 km, odkrzewione oraz oczyszczone z niewybuchów, usunięty zostanie muł z 10 ha Bagien Błędowskich i Stawu Jandy. Na pustyni prowadzony będzie także wypas zwierząt, co ma zapobiegać jej zarastaniu[3].

Obszar pustyni był objęty programem ochrony Life+ na Pustyni Błędowskiej, którego realizacja trwała do 30 listopada 2014 roku. Celem projektu było osiągnięcie właściwego stanu ochrony największego w Polsce kompleksu dwóch napiaskowych siedlisk przyrodniczych: ciepłolubnych muraw i wydm śródlądowych[4].

W 2013 roku pustynia została zamknięta dla zwiedzających, ze względu na prowadzone działania mające odnowić jej piaszczyste tereny. Ponowne otwarcie planowane było na wiosnę 2014, a zakończenie projektu „Czynna ochrona kompleksu priorytetowych siedlisk napiaskowych na Pustyni Błędowskiej” miało nastąpić w listopadzie 2014. Wartość projektu wynosi 9 mln zł, z czego 50% finansowane jest z programu Life+, ze środków Unii Europejskiej, 45% ze środków Narodowego Funduszu Ochrony Środowiska, 5% jest wkładem gminy Klucze[5].

Wykorzystanie[edytuj]

Od wczesnych lat XX wieku pustynia wykorzystywana była jako poligon. Podczas I wojny światowej ćwiczył na niej przed bitwą pod Krzywopłotami batalion pomocniczy piechoty legionowej. W okresie międzywojennym obszar ten wykorzystywała do ćwiczeń piechota i artyleria Korpusu Nr V w Krakowie. W czasie II wojny światowej pustynia służyła jako poligon niemieckiej Afrika Korps oraz niemieckim lotnikom z bazy Udetfeld koło Siewierza. Obecnie tylko część północna pustyni służy za poligon wojskowy. Od strony Chechła oraz na górze Czubatce w Kluczach było niegdyś stanowisko dowodzenia, jednak z powodu groźby zawalenia ruiny usunięto.

Na Pustyni Błędowskiej została zrealizowana ekranizacja Faraona Bolesława Prusa.

Pustynia Błędowska - 14-15 maja 2011, XIII MDDK (5760745159).jpg

Turystyka[edytuj]

Pustynia jest atrakcyjnym terenem wędrówek pieszych oraz konnych. Błędów połączony jest z Kluczami żółtym szlak turystyczny żółty „Szlakiem Pustynnym”. Miejscowości te łączy także pomarańczowy szlak jeździecki – szlak konny „Transjurajski Szlak Konny”, z odnogą w stronę Chechła (przez bród na Białej Przemszy), obecnie zamkniętą w skutek interwencji wojska[6].

Promocją i ochroną pustyni zajmuje się stowarzyszenie Polska Sahara[7].

Przypisy

  1. LeńkowaL. Antonina LeńkowaL., Oskalpowana Ziemia, wyd. IV zaktualizowane, Katowice: Wyd. „Śląsk”, 1988, s. 38.
  2. Wp.pl „Polskiej Saharze” grozi zagłada.
  3. Kozy mogą uratować Pustynię Błędowską. Dziennik Polski, 2010.
  4. Gmina Klucze – Aktualności.
  5. Na Pustyni Błędowskiej już prawie jak na Saharze. Gazeta.pl, 02.09.2013.
  6. Skała 2005 ↓, s. 185.
  7. Polska Sahara.

Literatura[edytuj]

  • CyprianC. Skała CyprianC., Jura Krakowsko-Częstochowska, Bielsko-Biała: Pascal, 2005, ISBN 83-7304-398-5.
  • Szczypek, Tadeusz i StanisławT. i S. Wika Tadeusz i StanisławT. i S., AndrzejA. Czylok AndrzejA., OjmahmadO. Rahmonow OjmahmadO., JerzyJ. Wach JerzyJ. i inni, Pustynia Błędowska – fenomen polskiego krajobrazu, Krzeszowice: Kubajak, 2001, ISBN 83-7323-005-X..

Linki zewnętrzne[edytuj]