Pyrrus

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Pyrrus
Kopia rzymska rzeźby przedstawiającej Pyrrusa (Gliptoteka Ny Carlsberg, Kopenhaga)
król Epiru, Macedonii, Sycylii
Poprzednik Alketas II
Następca Aleksander II
Dane biograficzne
Dynastia Ajakidów
Urodziny 319 p.n.e.
Śmierć 272 p.n.e.
Ojciec Ajakides
Matka Ftia II
Dzieci Ptolemeusz, Aleksander II, Olimpias II oraz Helenos

Pyrrus (gr: Πύρρος, Pýrros; łac.: Pyrrhus) (ur. 319, zm. 272 p.n.e. w Argos) – król Epiru z dynastii Ajakidów w latach 307-302 p.n.e. i od 297 p.n.e. do swej śmierci, król Macedonii w latach 288-285 p.n.e., król Sycylii w latach 278-276 p.n.e. Syn króla Epiru Ajakidesa i królowej Ftii II. Znany z powiedzenia pyrrusowe zwycięstwo, które powstało od jego imienia z powodu zwycięskich bitew okupionych ogromnymi stratami wojennymi. Autor niezachowanych Pamiętników i licznych dzieł o sztuce wojennej.

Młodość[edytuj | edytuj kod]

W r. 317 p.n.e. ojciec Ajakides, król Epiru, został wypędzony z kraju w wyniku rozruchów przez Lykiskosa, macedońskiego gubernatora Epiru. Gdy dochodziło do aresztowań i mordowania stronników króla, nieletni Pyrrus został zabrany przez Adroklejdesa i Angelosa z pomocą towarzyszy. Ci czując, że pościg ich dogania, oddali dziecko Androklejonowi, Hippiaszowi i Neandrowi, zaufanym i młodym ludziom, by szybko uciekali do miejscowości Megary. Dochodziła noc, gdy dotarli do rzeki, przez którą przeszli dzięki pomocy pewnych ludzi. Dalej udali się do Ilirii, do Glaukiasa, króla Taulantiów. Niebawem wrogowie zażądali chłopczyka, nawet za cenę dwustu talentów. Król nie zgodził się na ich żądania. W roku 313 p.n.e. ojciec odzyskał tron. Niezbyt długo rządził, bowiem pod Ojniadami (miasto w Akarnanii) został zraniony i niedługo potem zmarł w roku 312 p.n.e. Epiroci wezwali wówczas na tron Alketasa II, starszego brata zmarłego. Ten po pięciu latach został zamordowany przez Epirotów. Wówczas Glaukias zawierając przymierze z Epidamnos, Apollonią i Korkyrą osadził na tronie epirockim dwunastoletniego Pyrrusa w 307 p.n.e. Ten jednak niezbyt długo cieszył się władzą, bowiem został zdetronizowany przez Kassandra, króla Macedonii, na rzecz kuzyna Neoptolemosa II w roku 302 p.n.e.

Pokonany Pyrrus zbiegł do szwagra Demetriusza, syna Antygona I Jednookiego, bowiem jego siostra Dejdamia była trzecią żoną Antygonidy. Pyrrus z tego powodu znalazł się w jego obozie politycznym. Demetriusz przeszedł do Azji, by wesprzeć ojca przeciw sprzymierzonym królom. Gdy doszło do przegranej bitwy pod Ipsos, Pyrrus nie opuścił go czuwając nad powierzonymi sobie greckimi miastami. Po zawarciu układu Pyrrus, jako zakładnik, wyjechał do Egiptu, gdzie uzyskał przychylność króla Ptolemeusza I Sotera. Poślubił jego pasierbicę Antygonę, córkę Bereniki I z pierwszego małżeństwa z Filipem.

Ponowne rządy w Epirze[edytuj | edytuj kod]

Moneta Pyrrusa

Neoptolemos II z powodu swego szorstkiego usposobienia zraził względem siebie swych poddanych, którzy postanowili utorować drogę dla powrotu Pyrrusa. Ten, gdy zmarł Kassander w 297 p.n.e., postanowił wrócić do Epiru z pomocą egipską. Kuzyn, będąc w trudnej sytuacji, zgodził się na kompromis. Polegał on na tym, żeby dwaj rywale podzielili się władzą między sobą. Ale taka sytuacja nie trwała długo, bowiem Neoptolemos postanowił pozbyć się rywala za pomocą trucizny podczas uroczystości świąt, w których mieli brać udział obaj królowie i wszyscy członkowie wielkich rodów arystokratycznych. Intryga ta jednak została przez niego odkryta, po czym kazał zamordować go podczas bankietu w 296 p.n.e.

Pyrrus, będąc samodzielnym władcą, dążył do budowy pozycji mocarstwowej Epiru. W 295 p.n.e. przeniósł stolicę królestwa do Ambrakii (ob. Arta). Zawarł przymierze z Agatoklesem, królem Syrakuz, poślubiając jego córkę Lanassę. Przyszły teść osobiście odeskortował swą córkę statkiem do Epiru do pana młodego. Pyrrus otrzymał dzięki małżeństwu wyspę Korkyrę.

W 294 p.n.e. Aleksander V Macedoński, wypędzony z Macedonii przez starszego brata Antypatra I, zwrócił się o pomoc do Demetriusza I Poliorketesa i Pyrrusa. Ponieważ dzięki mediacji Pyrrusa doszło do załagodzenia sporu między braćmi. Pyrrus za pomoc wojskową zażądał terenów Stymfai, Parauai (kraje w północnym i północno-wschodnim Epirze) oraz Ambracji, Akarnanii i Amfilochii (kraje w płd. stronie Epiru). Po otrzymaniu tych ziem, obsadził je swoimi załogami. To co wydarł Antypatrowi, to dał Aleksandrowi. Gdy Demetriusz I Poliorketes, mając nadzieję na zdobycie tronu macedońskiego, przybył na północ ze swą armią, jednak niepotrzebnie. Postanowił w tej sytuacji zabić Aleksandra oraz zająć jego tron macedoński.

Lanassa nie mogła przeboleć, że jej mąż był poligamistą. Z tego powodu w 291 p.n.e. opuściła go, udając się na Korkyrę. Zaoferowała tę wyspę, jako wiano królowi macedońskiemu Demetriuszowi I Poliorketesowi, jeżeli chciałby zostać jej nowym mężem. Ten zgadzając się na tę propozycję, przybył na Korkyrę, by po raz czwarty wejść w związek małżeński.

Rządy w Macedonii[edytuj | edytuj kod]

W 289 p.n.e. Demetriusz I Poliorketes wyprawił się na Etolię. Po spustoszeniu jej, zostawił tam wojsko pod dowództwem Pantauchosa, a sam wyruszył do Epiru w celach rabunkowych. Tymczasem Pyrrus wkroczył do Etolii, pokonując osobiście Pantauchosa w bitwie. Armia epirocka pokonując armię macedońską, wzięła pięć tysięcy jeńców. Pyrrus chciał wykorzystać to zwycięstwo. Najechał Macedonię, docierając aż do Edessy. Jednak nagle zaatakowany musiał ze stratami wycofać się do Epiru. W 288 p.n.e. doszło do zawarcia między królami do zawieszenia broni, lecz zimą Pyrrus i pozostali członkowie koalicji (Lizymach, Seleukos I Nikator i Ptolemeusz I Soter) postanowili rozpocząć współną akcję. Wiosną 287 p.n.e. Ptolemeusz z Egiptu najechał siłami morskimi wyspę Andros, celem rozpoczęcia powstania w greckich miastach. Lizymach, król Tracji, najechał od zachodu wschodnią Macedonię zajmując Amfipolis, zaś Pyrrus wyruszył od wschodu z Tymfai przez Elimeję do Beroi. Demetriusz chciał najpierw zaatakować Lizymacha ale widząc zaczątki buntu w armii, poprowadził żołnierzy na Pyrrusa. Jednak widząc, że Macedończycy wolą Pyrrusa, uciekł w ubraniu zwykłego żołnierza. Macedończycy zdjęli Demetriusza z tronu na rzecz zwycięzcy. Pyrrus w ten sposób stał się królem prawie całej Macedonii, bowiem Lizymach uzyskał wschodnią część oraz podbił plemię Nestiów. Gdy w 285 p.n.e. Demetriusz I Poliorketes dostał się do niewoli u Seleukosa I Nikatora, przymierze między Lizymachem a Pyrrusem się rozluźniło. Doszło między nimi do wojny. Lizymach wyszedł z niej zwycięsko, pokonując Pyrrusa. W ten sposób stał się królem całej Macedonii, po czym opanował większość Tesalii, Fokidy i Etolii. Zdradziecko zajął Pajonię należącą do Pyrrusa. W 281 p.n.e., po śmierci Lizymacha, Ptolemeusz Keraunos pomaszerował do Macedonii. Po pokonaniu Antygona, syna Demetriusza, rozpoczął działania wojenne przeciw Pyrrusowi. Udało mu się zostać nowym królem macedońskim. Uratowała go jednak wyprawa Pyrrusa do Italii.

Wyprawa italska[edytuj | edytuj kod]

Szlak bojowy Pyrrusa w Italii (280-275 p.n.e.)

W 281 p.n.e. przybyli do Pyrrusa posłowie z miast greckich w południowej Italii, skupionych wokół Tarentu. Prosili go o pomoc w walce z Rzymem, zapewniając, że plemiona Lukanów, Massapiów i Samnitów również się przyłączą do wojny. Pyrrus postanowił skorzystać z ich wezwania, bowiem był zobowiązany względem nich z powodu ich pomocy w zdobyciu wyspy Korkyry. Dowiedział się także o bogactwach Italii. Chcąc zabezpieczyć swój kraj przed najazdem, poprosił o pomoc króla egipskiego Ptolemeusza II Filadelfa. Ten dysponując duże środki, obiecał je przesłać do Epiru. Pyrrus skłonił innych rywalizujących królów do udzielenia pomocy w wyprawie. Antygon II Gonatas dał okręty, Antioch I Soter pieniądze, a Ptolemeusz Keraunos żołnierzy macedońskich. Ponadto Ptolemeusz II dał na dwuletnią obronę Epiru 50 słoni, 4 tys. jazdy oraz 5 tys. piechoty. Aby bardziej uchronić swój kraj od Keraunosa, poślubił jego nieznaną z imienia córkę.

Pyrrus kazał także przygotować długie okręty wojenne i okrągłe statki transportowe do przewozu koni i ciężkozbrojnej piechoty. W maju r. 280 p.n.e., zostawiając syna Ptolemeusza oraz zabierając dwóch małych synów, przepłynął nimi niepostrzeżenie Morze Adriatyckie. Gdy doszło do spotkania Rzymian z Tarentyjczykami, Pyrrus ukazał się niespodziewanie ze swym wojskiem. Dzięki czemu mógł bez problemu pokonać wrogów w pobliżu Heraklei w Lukanii. Dobrze wiedział, że nie pokonałby Rzymian w bitwie pod Herakleą, gdyby nie wysłał przeciw nim słoni. Rzymianie bowiem wystraszyli się tych zwierząt. Sam otrzymał ciężką ranę i dużą liczbę poległych żołnierzy. Po klęsce Rzymian, na jego stronę przeszło wiele miast italskich. Ze zdobytych łupów Pyrrus odesłał do Rzymian dwustu jeńców oraz zaoferował im traktat pokojowy, który został ostatecznie odrzucony. Pyrrus postanowił spędzić zimę w Kampanii. W 279 p.n.e. doszło do drugiej bitwy pod Ausculum, w której Pyrrus uzyskał bardzo kosztowne zwycięstwo. Gdy doszło do przerwania działań wojennych, Pyrrus miał powiedzieć do gratulującego mu tej bitwy: Jeszcze jedno takie zwycięstwo nad Rzymem, a my zginiemy bez śladu (gr: Ἂν ἔτι μίαν μάχην νικήσωμεν, ἀπολώλαμεν). Było to owo przysłowiowe „Pyrrusowe zwycięstwo”.

Rządy na Sycylii[edytuj | edytuj kod]

Senat rzymski odrzucił jego propozycje pokojowe, po czym zawarł układ z Kartaginą. W 278 p.n.e. przybyli posłowie sycylijscy do Pyrrusa, by ofiarować mu władzę nad całą Sycylią. Wysłali posłów tyrani Toinon i Sosistratos, by prosić go, jako zięciowi Agatoklesa, o pomoc przeciw Kartaginie. Pyrrus, przyjmując tą propozycję, postanowił zostawić syna Aleksandra w Lokrach, a sam wyruszyć na wyspę. Radował się z tych sukcesów. Postanowił przeznaczyć synowi Helenosowi królestwo Sycylii, a Aleksandrowi królestwo Italii. Po czym stoczył wiele zwycięskich bitew z Kartaginą. Po pewnym czasie przybyli posłowie italscy, którzy oznajmili mu niemożność dalszego oporu przeciw Rzymowi, jeżeli nie przybędzie z pomocą.

Ponownie w Italii[edytuj | edytuj kod]

W 276 p.n.e. Pyrrus postanowił wrócić do Italii. Gdy odbijał od brzegów wyspy rzekł do najbliższych: Przyjaciele moi! Cóż to za wspaniały plac boju opuszczamy dzisiaj i zostawiamy go Kartagińczykom i Rzymowi!. Atakowany przez flotę kartagińską, przybył z resztą swej floty do brzegu Italii. Uprzedzili go Mamertynowie, plemię północnoafrykańskie, którzy mu utrudniali marsz, bowiem otrzymał cios mieczem w głowę. Jeden z wrogów wyzywając go, wzywał na pojedynek. Pyrrus z raną głowy, pokonał go mieczem. To zdarzenie zatrzymało wrogów od dalszych prób. Pyrrus przybył do Tarentu z 20 tys. piechoty i 3 tys. jazdy. Przyłączając najdzielniejsze jednostki tarentyjskie, wyruszył na Rzym. Wiosną 275 p.n.e. zwrócił się ponownie do królów o pomoc finansową i wojskową. Antygonowi II Gonatasowi groził, że jeżeli nie otrzyma jej, to będzie musiał wrócić do Epiru i powiększyć swe królestwo jego kosztem. Jesienią tego roku Pyrrus spotkał się z armią konsularną dowodzoną przez Kuriusza Dentata pod Benewentem. Bitwa była nierozstrzygnięta.

Powrót i ostatnie lata[edytuj | edytuj kod]

Popiersie Pyrrusa (III w. p.n.e.)

Uznając, że zwycięzcy nie wypuszczą go bez walki, postanowił wymyślić podstęp. Gdy posłowie wrócili z listami od królów, nie czytając ich, przemówił do dowódców, że pomoc od nich nadchodzi. Rzymianie także się o tym dowiadując, zaniechali działań, czekając na rozwój wypadków. Wiosną 274, pozostawiając syna Helenosa i ponad połowę armii w Tarencie, postanowił wrócić pod osłoną nocy drogą morską do Epiru z 500 żołnierzami jazdy i 8 tys. piechoty. Po wynajęciu najemników celtyckich, najechał niespodziewanie górną Macedonię, zdobywając wiele miast. Wielu żołnierzy macedońskich przechodziło na jego stronę. Antygon dał się zaskoczyć, bowiem Pyrrus przepuszczając jego armię przez długie przejście między górami, zaatakował tyły osłaniane przez Celtów. Potem Pyrrus wyciągając prawą dłoń do falangi macedońskiej, imiennie wywoływał dowódców i oficerów, co spowodowało ich przejście na jego stronę. Antygon II Gonatas uciekł do Tessalonik. Pyrrus szedł dalej, zajmując m.in. Ajgaj, gdzie jego najemnicy celtyccy ograbili groby królewskie. Jako zdobywca Macedonii, kpił z Antygona, że nosi jeszcze purpurę, zamiast stroju zwykłego człowieka. Sam nie przyjmując tytułu króla macedońskiego, chciał by on uznał zależność swego kraju. Pyrrus wyzwolił dodatkowo spod jego władzy Tessalię.

Pyrrus został odwiedziony od całkowitego podboju Macedonii przez Kleonimosa, pretendenta do tronu Sparty z dynastii Agiadów. Ten skłonił go do wkroczenia na Peloponez do własnego kraju, celem zdobycia dla siebie tronu. Pyrrus wezwał z Tarentu syna Helenosa oraz wojska epirockie. Wiosną 272 p.n.e. przepłynął przez Zatokę Koryncką na Peloponez. Przybyły do niego poselstwa Achai, Messenii i Aten, by wyrazić zadowolenie z powodu wyzwolenia miast greckich spod rządów Antygona. Pyrrus bez przeszkód doszedł do Megalopolis. Spotkał tam poselstwo spartańskie, które odrzuciło z nim współpracę m.in. z powodu obecności tam Kleonimosa. Pyrrus spustoszył równinę nad rzeką Eurotas, po czym zaatakował miasto Spartę. Uratowało je przybycie wodza piratów z najemnikami oraz powrót z Krety Areusa I, króla Sparty, z dwoma tysiącami żołnierzy. Pyrrus wycofał się, tracąc tam syna Ptolemeusza, do okolic Argos. Tam znajdował się także Antygon II Gonatas, który postanowił wkroczyć na Peloponez, celem osłabienia przeciwnika. Nocą Pyrrus wkroczył do miasta Argos, gdzie doszło do ścigania uciekających. Widząc wokół siebie walki, zdjął ozdobny wieniec z hełmu i dał towarzyszowi, po czym rzucił się konno w wir walki. Otrzymał niegroźną ranę od włóczni, która trafiła poprzez pancerz. Zwracając się ku napastnikowi, został uderzony dachówką poniżej hełmu, bowiem stara kobieta, przebywająca na dachu budynku, widząc niebezpieczeństwo syna, postanowiła go wspomóc. Pyrrus spadł nieprzytomny z konia. Rozpoznany przez kilku żołnierzy króla Macedonii, został zawleczony przez nich do przedsionka domu. Zopyros, jeden z nich, widząc Pyrrusa odzyskującego przytomność, uciął mu głowę bronią iliryjską. Alkioneus zawiózł jego głowę ojcu Antygonowi. Ten kazał spalić głowę i resztę ciała Pyrrusa. Następnie odesłał je wraz z Helenosem, synem zabitego, do Epiru.

Małżeństwa i potomstwo[edytuj | edytuj kod]

Pyrrus posiadał pięć żon:

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  1. Hammond N.G.L., Starożytna Macedonia. Początki, instytucje, dzieje, przeł. A. S. Chankowski, PIW, Warszawa 1999, s. 45 i in., ISBN 83-06-02691-8.
  2. Marek Junianus Justynus, Zarys dziejów powszechnych starożytności na podstawie Pompejusza Trogusa (z dodaniem prologów), (XVI 2-3; XVII 2-3; XVIII 1-2; XXIII 3-4; XXIV 1; XXV 3-4; XXVIII 1 i 4), przekł., wstęp i kom. I. Lewandowski, Pax, s. 176-177, Warszawa 1988, s. 121 i nast., ISBN 83-211-0871-7.
  3. Pauzaniasz, Wędrówka po Helladzie. W świątyni i w micie (I 10-13), przekł. i oprac. J. Niemirska-Pliszczyńska, kom. archeologiczny B. Filarska, Ossolineum & De Agostini, Wrocław 2005, s. 41-53, ISBN 83-04-04748-9.
  4. Plutarch, Pyrrus, [w:] Plutarch z Cheronei, Żywoty sławnych mężów (z Żywotów równoległych), przeł. i opr. M. Brożek, wyd. V zm., Ossolineum, Wrocław 1977, s. 242-304.


Poprzednik
Alketas II
król Epiru
307-302 p.n.e.
Następca
Neoptolemos II
Poprzednik
Neoptolemos II
król Epiru
297-296 p.n.e. razem z Neoptolemosem II, potem samodzielnie 296-272 p.n.e.
Następca
Aleksander II
Poprzednik
Demetriusz I Poliorketes
Vergiasun.svg Król Macedonii
287-285 p.n.e.
Vergiasun.svg Następca
Lizymach
Poprzednik
Toinon i Sosistratos
król Sycylii
278-276 p.n.e.
Następca
Hieron II