Pyzdry

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Pyzdry
miasto w gminie miejsko-wiejskiej
Ilustracja
Widok na miasto znad Warty (2016)
Herb
Herb
Państwo

 Polska

Województwo

 wielkopolskie

Powiat

wrzesiński

Gmina

Pyzdry

Data założenia

przed 1257

Prawa miejskie

przed 1257

Burmistrz

Przemysław Dębski[1]

Powierzchnia

12,16 km²

Wysokość

90 m n.p.m.

Populacja (31.12.2022)
• liczba ludności
• gęstość


2974[2]
243,77 os./km²

Strefa numeracyjna

+48 63

Kod pocztowy

62-310

Tablice rejestracyjne

PWR

Położenie na mapie gminy Pyzdry
Mapa konturowa gminy Pyzdry, po lewej nieco u góry znajduje się punkt z opisem „Pyzdry”
Położenie na mapie Polski
Mapa konturowa Polski, blisko centrum na lewo znajduje się punkt z opisem „Pyzdry”
Położenie na mapie województwa wielkopolskiego
Mapa konturowa województwa wielkopolskiego, w centrum znajduje się punkt z opisem „Pyzdry”
Położenie na mapie powiatu wrzesińskiego
Mapa konturowa powiatu wrzesińskiego, blisko centrum po prawej na dole znajduje się punkt z opisem „Pyzdry”
Ziemia52°10′13″N 17°41′24″E/52,170278 17,690000
TERC (TERYT)

3030044

SIMC

0949164

Hasło promocyjne: Pyzdry - Wielka historia w małym miasteczku
Urząd miejski
ul. gen. Edmunda Taczanowskiego 1
62-310 Pyzdry
Strona internetowa
BIP

Pyzdry (niem. Peisern) – miasto w środkowo-zachodniej Polsce, w województwie wielkopolskim, w powiecie wrzesińskim, nad rzeką Wartą, siedziba gminy miejsko-wiejskiej Pyzdry.

W latach 1975–1998 miasto administracyjnie należało do województwa konińskiego.

Od średniowiecza do 1846 siedziba powiatu pyzdrskiego. Były miastem królewskim[3]. Pod Pyzdrami odbywały się okazowania pospolitego ruszenia województwa kaliskiego[4].

Według danych z 31 grudnia 2009 miasto liczyło 3203 mieszkańców[5].

Położenie[edytuj | edytuj kod]

Pyzdry leżą na Nizinie Południowowielkopolskiej, w Dolinie Konińskiej, na prawym, wysokim brzegu Warty[6], około 7 km powyżej ujścia Prosny, około 52 km na północny zachód od Kalisza; przez miasto przebiega droga wojewódzka nr 442 (Września–Kalisz). Pyzdry położone są we wschodniej części historycznej Wielkopolski, w Kaliskiem; do II rozbioru Polski (1793) leżały w województwie kaliskim[7], po utworzeniu Królestwa Polskiego (1815) i delimitacji i demarkacji granicy polsko-pruskiej (1817) leżały w województwie kaliskim Królestwa Polskiego i do 1846 były siedzibą powiatu pyzdrskiego[8].

Historia[edytuj | edytuj kod]

Pieczęć miejska z lat 1312-1575

Pierwsza wzmianka o Pyzdrach pochodzi z 1232 roku, kiedy książę wrocławski Henryk I Brodaty zdobył Kalisz i zajął księstwo kaliskie. Pyzdry są jednym z najstarszych miast lokacyjnych w Wielkopolsce – z 1257 roku pochodzi wzmianka o anonimowym wójcie (Mógł to być przypuszczalnie wójt Andrzej wymieniany w podobnym okresie w innych dokumentach[9]), dowodząca funkcjonowania tu stabilnego ośrodka miejskiego[10]. Nie zachował się dokument lokacyjny, wiadomo jednak, że miasto lokowane było na prawie magdeburskim, najprawdopodobniej przez Bolesława Pobożnego[11]. W latach 80. XIII wieku w Pyzdrach działała mennica (mincerzem był jeden z mieszczan, Ubelin)[12]. Miasto było własnością książęcą, a później królewską[13].

29 czerwca 1318 roku Władysław I Łokietek zwołał do Pyzdr zjazd duchowieństwa i dostojników polskich, na którym podjęto uchwałę o wysłaniu poselstwa do papieża Jana XXII z prośbą o zezwolenie na jego koronację. W 1331 doszło do bitwy między wojskami Polskimi, a wojskami zakonu krzyżackiego. Wojska Polskie zostały pokonane, a Krzyżacy spalili miasto. Nie oszczędzili nawet kościoła i klasztoru franciszkanów[14]. Podczas panowania Kazimierza Wielkiego miasto zostało otoczone murami i wybudowano potężny czworoboczny zamek. W 1345 roku w mieście zawarto rozejm pomiędzy królem Czech Janem Luksemburskim i Kazimierzem Wielkim. 6 czerwca 1346 roku król Kazimierz ogłosił w Pyzdrach statuty prawne dla Wielkopolski. Podczas panowania Ludwika Andegaweńskiego w 1382 roku Pyzdry zostały zajęte przez oddziały węgierskie. Miał to być zastaw na rzecz zięcia królewskiego, kandydata na tron krakowski Zygmunta Luksemburczyka. W 1383 roku miasto, zamek i stacjonujące w nim wojska węgierskie zostały oblężone przez rycerstwo księcia mazowieckiego Siemowita IV, który korzystając z wojny domowej między Grzymalitami i Nałęczami wkroczył do Wielkopolski. Miasto poddało się po trzech lub czterech dniach, nieco dłużej bronił się zamek, lecz po krótkim oporze załoga węgierska skapitulowała na honorowych warunkach. W czasie tego oblężenia odnotowano po raz pierwszy na ziemiach polskich użycie armaty[15][16][17]. 1390 roku Władysław II Jagiełło i Warcisław VII zawarli układ w Pyzdrach, gdzie Warcisław stał się lennikiem Jagiełły. W 1562 roku Pyzdry zostały wyznaczone jako miejsce „okazywania” (przeglądów wojska) dla województwa kaliskiego. Od schyłku średniowiecza, do końca I Rzeczypospolitej, Pyzdry jako siedziba powiatu, były jednocześnie siedzibą sądów szlacheckich: ziemskiego i grodzkiego[18]. W 1578 roku w mieście było 181 rzemieślników i przekupniów, w tym m.in.: 21 szewców, 16 krawców, 13 kuśnierzy, 13 kołodziejów i 20 szynkarzy. W podobnym okresie miało funkcjonować również 7 młynów wodnych[13].

XV i XVI wiek były okresem największej świetności miasta, jednak w 1655 roku miasto zajęły wojska szwedzkie[13]. Rok później Pyzdry zostały zniszczone przez obozujący pod miastem korpus szwedzki generała Douglasa[13]. W 1704 roku pod Pyzdrami stoczyły bitwę wojska stronników Leszczyńskiego i Augusta II. W 1707 roku epidemia wyludniła miasto[13]. W 1768 roku wielki pożar, wywołany przez wojska carskie, ścigające oddział konfederatów barskich, zniszczył miasto[13]. W 1776 roku została podpisana umowa pomiędzy burmistrzem Pyzdr Karolem Ogrodowiczem a Bogusławem Waberem miejscowym cieślą. Dotyczyła ona odbudowy miasta.

W wyniku II rozbioru Polski z 1793 roku rozpoczęła się okupacja pruska. Pyzdry były siedzibą pruskiego landratu pyzdrskiego. W 1807 i 1814 roku pożary ponownie zniszczyły miasto.

Królestwo Polskie[edytuj | edytuj kod]

Na mocy traktatu granicznego z 11 listopada 1817 roku przeprowadzono korektę granicy polsko-pruskiej i Pyzdry z okolicą zostały włączone do Królestwa Polskiego, w którym utworzono polski powiat pyzdrski z siedzibą w Pyzdrach. Oficjalnie pruski landrat pyzderski funkcjonował do 1818 roku z tymczasową siedzibą już poza Pyzdrami; w 1818 roku zdecydowano o wybraniu siedziby urzędu landrata (powiatu) we Wrześni i nazwaniu tej jednostki powiatem wrzesińskim. W 1818 roku Pyzdry powróciły do województwa kaliskiego i pozostały w Królestwie Polskim do zakończenia I wojny światowej (1918), kiedy Rada Regencyjna Królestwa Polskiego ogłosiła deklarację niepodległości. Pyzdry były najbardziej na zachód wysuniętym miastem Królestwa Polskiego (przejście graniczne znajdowało się w Borzykowie). W kwietniu 1863 roku miała miejsce bitwa pod Pyzdrami[19], a w 1867 roku miasto utraciło prawa miejskie. Dopiero od 1919 roku miejscowości został przywrócony statut miasta[13].

Dwudziestolecie międzywojenne oraz okres powojenny[edytuj | edytuj kod]

W 1918 roku Pyzdry znalazły się na terytorium odradzającej się Rzeczypospolitej Polskiej. Do 1932 roku miasto znajdowało się w powiecie słupeckim w województwie łódzkim, a w wyniku reformy administracyjnej w tym samym roku i likwidacji powiatu słupeckiego znalazły się w powiecie konińskim. W pierwszej połowie 1936 roku dochodziło do ekscesów o podłożu antysemickim[20].

W trakcie okupacji hitlerowskiej, nazistowscy Niemcy zdewastowali synagogę oraz cmentarz żydowski. 22 stycznia 1945 roku miasto zostało zajęte przez oddziały 69 Armii I Frontu Białoruskiego Armii Czerwonej[21].

W 1948 roku Pyzdry zostały wydzielone z powiatu konińskiego i znalazły się w powiecie wrzesińskim, gdzie znajdowały się do 30 czerwca 1975 roku. Następnie miasto i gmina Pyzdry do 31 grudnia 1998 roku wchodziły w skład województwa konińskiego. Od 1 stycznia 1999 roku ponownie weszły w skład powiatu wrzesińskiego. 16 marca 2012 roku w Pyzdrach złożył wizytę prezydent RP Bronisław Komorowski[22][23].

W okresie PRL-u w mieście powstała: Spółdzielnia Pracy Wytwórczo-Usługowa "Dziewiarka" (specjalizująca się w produkcji ubioru dla dzieci), zakład wikliniarsko-koszykarski Wielkopolskiego Przedsiębiorstwa Wikliniarskiego "Las", zakład produkcji odzieżowej Wojewódzkiej Spółdzielni Pracy w Koninie, baza maszynowa Spółdzielni Kółek Rolniczych, Zasadnicza Szkoła Rolnicza, oddany do użytku w 1964 roku most na Warcie oraz Towarzystwo Przyjaciół Pyzdr (rok założenia - 1980)[13].

Demografia[edytuj | edytuj kod]

  • Zmiana populacji Pyzdr w latach 1995 - 2022[24].


Zabytki[edytuj | edytuj kod]

Kościół farny
Pofranciszkański kościół Ścięcia Głowy św. Jana Chrzciciela
Pomnik z okazji 700-lecia miasta Pyzdr (1957)

Na terenie miasta znajduje się 11 obiektów zabytkowych:[25]

  • historyczny układ urbanistyczny z XIII–XIX w. (nr rej. 795/Wlkp/A z 28.05.2010)[26]
  • kościół Narodzenia Najświętszej Maryi Panny z polowy XIV w., przebudowywany w XV w. i w latach 1865-1870, ul. Farna (nr rej.: kl.IV-73/34/58 z 3.10.1958)
  • zespół klasztorny franciszkanów z połowy XIV–XVIII w., ul. Kaliska (nr rej.: kl.IV-73/35/58 z 3.10.1958):
  • pozostałości zamku i muru miejskiego z I połowy XIV w. (nr rej.: 120 z 1.06.1968)
  • pozostałości murów miejskich z 1339 w domu przy ul. Kaliskiej 36 (nr rej.: 1595 z 10.09.1974)
  • dom z I połowy XIX w., ul. Kaliska 29 (nr rej.: 412/154 z 9.01.1989)
  • dom z I połowy XIX w., ul. Kaliska 37 (nr rej.: 504/245 z 4.05.1994)
  • dom drewniany z 1768, Rynek 17 (nr rej.: kl.IV-73/89/56 z 30.07.1956), dwutraktowy z sienią przelotową i czterosłupowym podcieniem, kryty łamanym dachem
  • dom szachulcowy z początku XIX w., Rynek 19 (nr rej.: 960/A z 5.03.1970)
  • dom z I połowy XIX w., ul. Zwierzyniec 6 (nr rej.: 449/190 z 19.09.1990)
  • wiatrak holender z 1903 (nr rej.: 450 z 1.02.1969)

W przeszłości w Pyzdrach było aż siedem kościołów, jednak do dnia dzisiejszego pozostały dwa.

Kultura, oświata i wyznania[edytuj | edytuj kod]

Oświata[edytuj | edytuj kod]

W przeszłości w Pyzdrach działały:

Imprezy kulturalne[edytuj | edytuj kod]

W Pyzdrach cyklicznie odbywa się impreza kulturalna "Wystrzałowe Pyzdry". Odnosi się ona do pierwszego wystrzału armatniego na ziemiach polskich[31].

Instytucje kulturalne[edytuj | edytuj kod]

Kościoły i świątynie[edytuj | edytuj kod]

W Pyzdrach istnieją bądź istniały następujące świątynie:

Sport[edytuj | edytuj kod]

Infrastruktura sportowa[edytuj | edytuj kod]

W mieście znajdują się poniższe obiekty sportowe:

  • 3 kompleksy boisk w ramach projektu Orlik 2012 oraz siłownia - ul. Nowoogrodowa 3
  • Hala widowiskowo-sportowa - ul. 3 Maja
  • Zawarciańska Strzelnica Sportowa - ul. Mostowa

Organizacje sportowe[edytuj | edytuj kod]

  • Szkółka piłkarska fox[35]
  • Miejski Klub Sportowy „Warta Pyzdry”[36]

Osoby związane z miastem[edytuj | edytuj kod]

  • Urodził się w Pyzdrach i spędził większość życia brat Ignacego Tłoczka – Jan Tłoczek malarz[40][41]

Współpraca międzynarodowa[edytuj | edytuj kod]

Gminą i miastem partnerskim Pyzdr jest:

Pozostałe informacje[edytuj | edytuj kod]

Wydarzenia

  • Pierwsze udokumentowane użycie armaty na ziemiach polskich nastąpiło w 1383[43][44] roku podczas oblężenia Pyzdr. Pisał o tym w swoich kronikach Jan z Czarnkowa.

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Burmistrz Pyzdr. [w:] bip.pyzdry.pl [on-line]. Biuletyn Informacji Publicznej, 2014-12-02. [dostęp 2016-06-27]. (pol.).
  2. Pyzdry w liczbach [online], Polska w liczbach [dostęp 2023-07-12] (pol.), liczba ludności w oparciu o dane GUS.
  3. Przeszłość administracyjna ziem województwa łódzkiego, w: Rocznik Oddziału Łódzkiego Polskiego Towarzystwa Historycznego, Łódź 1929, s. 16.
  4. Volumina Legum, t. II, Petersburg 1859, s. 28.
  5. Ludność. Stan i struktura w przekroju terytorialnym (Stan w dniu 31 XII 2009). Warszawa: Główny Urząd Statystyczny, 2010-06, s. 107. ISSN 1734-6118. [dostęp 2010-07-16].
  6. Słownik krajoznawczy Wielkopolski. Włodzimierz Łęcki (przew. kom. red.). Warszawa–Poznań: Wydawnictwo Naukowe PWN, 1992, s. 223–224. ISBN 83-01-10630-1.
  7. Zygmunt Gloger: Geografia historyczna ziem dawnej Polski. Kraków: Spółka Wydawnicza Polska, 1903, s. 94–98.
  8. Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich. Bronisław Chlebowski (red.), Władysław Walewski (red.). T. 9. Warszawa: Władysław Walewski, 1888, s. 332.
  9. Hanka Zaniewska, Pyzdry - przemiany przestrzenne i funkcjonalne, Warszawa: Instytut Gospodarki przestrzennej i komunalnej, 1987, s.28, ISBN 83-85002-30-8
  10. Marcin Hlebionek: Bolesław Pobożny i Wielkopolska jego czasów, wyd. Avalon, 2010, s. 73.
  11. Zbyszko Górczak: Najstarsze lokacje miejskie w Wielkopolsce (do 1314), Poznań 2002, s. 97.
  12. K. Jasiński, Ubelin — mincerz pyzdrski z końca XIII wieku, „Wiadomości Numizmatyczne”, R. XII, 1968, z. 3-4, s. 190-191.
  13. a b c d e f g h Piotr Maluśkiewicz, Województwo konińskie : szkic monograficzny, wyd. 1, Warszawa: Państwowe Wydawn. Nauk, 1983, s. 256-263, ISBN 83-01-00534-3, OCLC 11783554
  14. Marian Biskup, Wojny Polski z Zakonem Krzyżackim 1308-1521 Wydawnictwo Marpress Gdańsk 1993, s.23.
  15. Encyklopedia Staropolska
  16. Strona Muzeum Regionalnego w Pyzdrach. muzeum_pyzdry.republika.pl. [zarchiwizowane z tego adresu (2009-01-30)].
  17. historia zamku w Pyzdrach..
  18. M. Pawlikowski, Sądownictwo grodzkie w przedrozbiorowej Rzeczypospolitej, Strzałków 2012, tenże, Sądownictwo ziemskie w przedrozbiorowej Rzeczypospolitej, Strzałków 2012.
  19. Grzegorz Janiszewski, Pyzdry 1863 - zapomniana bitwa powstania styczniowego [online], Historia Do Rzeczy, 28 kwietnia 2017 [dostęp 2023-04-20] (pol.).
  20. Szymon Rudnicki, Żydzi w parlamencie II Rzeczypospolitej, Warszawa: Wydawnictwo Sejmowe, 2015, s. 464, ISBN 978-83-7666-363-0, ISBN 978-83-7666-412-5.
  21. Rada Ochrony Pomników Walki i Męczeństwa ”Przewodnik po upamiętnionych miejscach walk i męczeństwa lata wojny 1939- 1945”, Sport i Turystyka 1988, ISBN 83-217-2709-3, str. 337
  22. Prezydent Bronisław Komorowski z wizytą w Pyzdrach. [dostęp 2012-04-06]. [zarchiwizowane z tego adresu (2012-06-11)].
  23. Prezydent Komorowski z wizytą w Wielkopolsce
  24. Pyzdry w liczbach [online], Polska w liczbach [dostęp 2016-01-12] (pol.), liczba ludności w oparciu o dane GUS.
  25. Rejestr zabytków nieruchomych – województwo wielkopolskie [online], Narodowy Instytut Dziedzictwa, 30 września 2023, s. 254-255 [dostęp 2012-06-22].
  26. Deczyja w sprawie wpisania do rejestru zabytków historycznego układu urbanistycznego miasta Pyzdry
  27. Strona główna Przedszkola Pyzdry.
  28. Strona główna szkoły podstawowej.
  29. Strona główna oddziału szkół zawodowych w Pyzdrach.
  30. uchwała Rady Miejskiej w Pyzdrach nr VII/29/99 z dnia 06.03.1999 w sprawie założenie Publicznego Samorządowego Gimnazjum
  31. Strona główna wydarzenia "Wystrzałowe Pyzdry".
  32. Strona główna muzeum w Pyzdrach.
  33. Strona główna biblioteki w Pyzdrach.
  34. Strona stowarzyszenia.
  35. Strona główna szkółki.
  36. MKS Warta Pyzdry. spis.ngo.pl.
  37. Ewa Petelska. filmpolski.pl.
  38. Hanka Ludmiła Zaniewska. www.csw2020.com.pl.
  39. Życiorys Ignacego Tłoczka. www.csw2020.com.pl.
  40. Powstańcy Wielkopolscy.
  41. Biogram Jana Tłoczka. www.csw2020.com.pl.
  42. Gmina partnerska [online].
  43. Encyklopedia Staropolska.
  44. Strona Muzeum Regionalnego w Pyzdrach. muzeum_pyzdry.republika.pl. [zarchiwizowane z tego adresu (2009-01-30)]..

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Anders P., Czerniak R. M., Kowalski P., Winiecki A.: Pyzdry - miasto nad Wartą. Wyd. ABOS, Poznań 1993

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]