Regionalizm (językoznawstwo)

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Ten artykuł dotyczy pewnego rodzaju elementów językowych. Zobacz też: inne znaczenia słowa „regionalizm”.

Regionalizm (dawniej: prowincjonalizm) – element językowy, cecha językowa (cecha wymowy, wyraz, forma wyrazowa, konstrukcja) właściwa dla mowy mieszkańców pewnego regionu, wykraczająca poza ogólnonarodowe normy literackie danego języka[1][2].

Regionalizmy są zwykle dobrze osadzone w tradycji regionu, używane od wielu dziesiątków lat i spotykają się z aprobatą środowisk normatywistycznych[3]. Niektóre regionalizmy przenikają z czasem do mowy ogólnonarodowej[4]. Zachowanie regionalizmów uchodzi za świadectwo bogactwa języka, sprzyjające jego różnorodności i będące odzwierciedleniem historii i kultury danego regionu[5].

Konwencje terminologiczne[edytuj | edytuj kod]

W polskiej tradycji normatywistycznej czyni się zasadnicze rozróżnienie między cechami gwarowymi (dialektalnymi) a regionalizmami, czyli wariantami lokalnymi nieuznawanymi za odejście od języka standardowego[6]. Termin regionalizm rezerwuje się dla specyficznych środków mowy używanych przez ogół ludzi (w tym ludzi wykształconych[7]) z danego regionu. Elementy te uznawane są zwykle za mieszczące się w obrębie normy użytkowej polszczyzny standardowej, choć nie są w powszechnym obiegu na całym obszarze funkcjonowania języka[8][9]. Tak wąsko rozumiane regionalizmy odróżnia się od dialektyzmów, które są cechami charakterystycznymi dla gwar ludowych (uznawanymi za uchybienia w przypadku niezamierzonego przeniesienia na grunt języka literackiego[10][11]) oraz od błędów językowych w rozumieniu preskryptywistycznym, czyli wszelkich pozanormatywnych elementów językowych występujących w obiegowych formach polszczyzny, nienoszących znamion form lokalnych[12].

W szerszym ujęciu mianem regionalizmów określa się również inne właściwości językowe o ograniczonym zasięgu terytorialnym, w tym te pozbawione sankcji normatywnej[8]. Niektórzy autorzy do regionalizmów zaliczają także dialektyzmy[2].

Podział[edytuj | edytuj kod]

Regionalizmy fonetyczne[edytuj | edytuj kod]

Są to różnice w wymowie[13]. Przykłady: cechą regionalną południowopolską jest artykulacja połączeń -nk- i -ng- zawsze z tylnojęzykowym dźwiękiem ŋ.: [okieŋko], [firaŋka], [baŋk], [balaŋga]. Na północy Polski (i w wymowie nienacechowanej) głoska ŋ, występuje przed k, g tylko w wyrazach obcych ([baŋk], [balaŋga)], choć i w tych wypadkach zdarza się wymowa z n (uchodząca za mniej poprawną: [bank], [balanga]); w wyrazach rodzimych słychać w tym regionie zawsze [nk]: [okienko], [firanka], [poranka]. Wymowa udźwięczniająca jest charakterystyczna dla południa i zachodu Polski, wymowa ubezdźwięczniająca – dla północy. W normie wzorcowej mieści się też wymawianie bądź niewymawianie dźwięcznego h, a także przedniojęzykowego ł. Dźwięczne h i przedniojęzykowe ł są charakterystyczne dla Kresów Wschodnich, ich brak – dla reszty kraju.

Regionalizmy leksykalne[edytuj | edytuj kod]

Są to różnice w słownictwie[14].

Przykłady: krakowskie bil – słonina, grysik – kasza manna, poznańskie pyry – ziemniaki, chabas – mięso, białostockie przynuka – zachęcanie do posiłku, kozytac – łaskotać, warszawskie schaboszczak, śląskie gruba – kopalnia.

  • Najczęstsze spośród nich są regionalizmy semantyczne (inne lub dodatkowe znaczenie danego wyrazu).

Przykłady: krakowskie drzewko – choinka, bańka – bombka na choinkę, poznańskie góra – strych, haczyk – pogrzebacz, białostockie gościniec – podarunek, mączka – miałki cukier, śląskie synek – chłopak.

Regionalizmy leksykalne dzielą się na[9]:

Regionalizmy morfologiczne[edytuj | edytuj kod]

Są to różnice w formie wyrazów[14].

Przykłady: częste w polszczyźnie południowej formy czasowników z pominiętym elementem -na- (np. błysła, prysł, sięgła), częstsze także formy czasowników z zaimkiem się (wrócić się, słuchać się, pytać się), zakończone spółgłoską twardą formy 1. osoby Ip i 3. osoby Im (typu kapę, łapą), a także różnice w przypisywaniu rodzaju gramatycznego pewnym rzeczownikom, np. krakowskie ta magiel, ta litra, białostockie ta kartofla, ten kieszeń, ta piec.

  • regionalizmy składniowe – rzadkie.

Przykłady: białostockie podobny na kogoś, u mnie jest pytanie, poznańskie podobny komuś, szukać za czymś, co ja za to mogę?.

  • regionalizmy fleksyjne – najrzadsze

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Gheorghe Constantinescu-Dobridor, regionalism [w:] Dicționar de termeni lingvistici, Editura Teora, 1998 [dostęp 2018-11-04] (rum.).
  2. a b Jean Dubois, Dictionnaire de linguistique, Paryż: Larousse, 1991, s. 406, ISBN 978-2-03-340308-9 (fr.).
  3. Halina Karaś: DIALEKTOLOGIA POLSKA. W: 1.4. Dialektyzmy a regionalizmy [on-line]. [dostęp 2018-08-30].
  4. Witold Doroszewski (red.): regionalizm. W: Słownik języka polskiego [on-line]. PWN. [dostęp 2019-01-18].
  5. Halina Karaś: Dialektyzm. W: Dialektologia polska [on-line]. [dostęp 2017-12-23].
  6. Robert Allen Rothstein, Two Words to the Wise: Reflections on Polish Language, Literature, and Folklore, Slavica Publishers, 2008, s. 54, ISBN 978-0-89357-361-4 (ang.).
  7. Danuta Bartol-Jarosińska: Poradnik Językowy. 1988, s. 172. [dostęp 2018-11-04].
  8. a b Markowski 2010 ↓.
  9. a b Halina Karaś: Regionalizm. W: Dialektologia polska [on-line]. [dostęp 2017-12-23].
  10. Polański 1999 ↓, s. 120.
  11. Halina Karaś: Dialektyzmy a regionalizmy. W: Dialektologia polska [on-line]. [dostęp 2018-08-30].
  12. Monika Szymańska: Regionalizmy językowe w świadomości użytkowników języka polskiego. Katowice: 2011, s. 5, 183–185. [dostęp 2018-11-04].
  13. Halina Karaś: Typy i przykłady regionalizmów. W: Dialektologia polska [on-line]. [dostęp 2017-12-23].
  14. a b Polański 1999 ↓, s. 485.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]