Reguła de Wahla

Reguła de Wahla – reguła słowotwórcza opracowana przez językoznawcę Edgara de Wahla i zastosowana w stworzonym przezeń sztucznym języku occidental. Służy ona do tworzenia pewnych form gramatycznych od innych (np. rzeczowników od czasowników).

Historia

Reguła Creux

Reguła została opublikowana przez Edgara de Wahla w 1922. W swojej klasycznej wersji jest bardzo ograniczająca. Nie pozwala stworzyć słów takich jak facte (= fakt), factor, z far (= robić); scriptura, inscription ze scrir (= pisać), czy actor, action z *ager (= działać). Z tego powodu wielokrotnie proponowano jej uogólnienie. Już w 1922 Abbé Creux zaproponował wersję, która w wielu przypadkach znacznie lepiej oddawała realne procesy fonologiczne. W jego wersji po odjęciu -er lub -r:

c, g, h było zamieniane na ct,
ig, ic było zamieniane na ect,
b było zamieniane na pt,
m było zamienaine na mpt,
t pozostawało bez zmian,
po pozostałych literach było dodawane t.

Reguła Creuxa była pod wieloma względami dużym ulepszeniem względem reguły de Waha. Pozwalała na znacznie bardziej naturalne słowotwórstwo. Przykładowo:

ager –> actor, action,
scriber –> scriptura, inscription,
facer –> facte, factor,
consumer –> consumption,
deducer –> deduction,
diriger –> direction,
eliger –> election.

Mimo tego reguła nie spotkała się z akceptacją de Wahla. Skrytykował ją jako skomplikowaną i niezbyt użyteczną:

Myślę, że pomysłowa reguła szanownego pana Creux jest zbyt trudna dla języka międzynarodowego przeznaczonego nie tylko dla wykształconych ludzi, ale także dla osób nisko wykształconych. A reguła dana przez p. C. jest bardzo skomplikowana, a jej rezultat nie tak wartościowy jak p. C. myśli, ponieważ bezokoliczniki aktualnego occidentalu są tylko mniej łacińskie, ale nie mniej naturalne^[1].

Reguła zasadniczo nie zawierała wyjątków i z tego powodu produkowała wiele nienaturalnych form. De Wahl w swojej odpowiedzi zwrócił uwagę na formy takie jak:

immerger -> immerction zamiast immersion,
mulger -> emulction zamiast emulsion,
disponer -> dispontion zamiast disposition,
opiner -> opintion zamiast opinion,
comprimer -> comprimption zamiast compression.

Reguła Homolki

W 1958 roku, kilka lat po publikacji interlingwy, w czasopiśmie Cosmoglotta nr 203 opublikowano artykuł pt. Problem reguły de Wahla (Li problema del regul de Wahl) w którym zaprezentowano modyfikację reguły de Wahla autora kryjącego się pod pseudonimem Interlinguisticus. Zdaniem Andreasa Künzlia, autora książki Universalaj lingvoj en Svislando był to pseudonim Hansa Homolki, austriackiego okcydentalisty. W artykule Homolka zaproponował zbiór reguł pozyskiwania drugiego rdzenia czasownika, które w dużym stopniu przybliżały occidental do interlingwy. Zaproponowana reguła była bardzo skomplikowana. Składała się z 7 części (punkty od a do g) opisujących poszczególne typy oboczności występujących w interlingwie wraz z wyjątkami.

Zgodnie z regułą Homolki:

a) Jeżeli po usunięciu -er lub -r rdzeń kończy się na samogłoskę, to dodajemy t.

b) Jeżeli kończy się na c lub g, to zmieniamy je na ct.

c) Jeżeli rdzeń kończy się na d lub r to zmieniamy go na s.

d) Czwarta reguła opisywała zmiany rdzenia w paru przypadkach w których kończył się na m lub n:

primer - > press,
sumer, imer, contemner -> sumpt, empt, contempt,
tener, venir -> tent, vent,
poner -> posit.

e) Piąta reguła opisywała przypadki w których rdzeń się kończy na v lub rb:

recever, scriver -> recept, script,
sorber -> sorpt,
solver, volver -> -ut-
mover -> mot.

f) Reguła szósta opisywała kolejne wyjątki:

mitter -> miss, peller -> puls.
flecter, necter -> flex, nex.
verter, sentir -> vers, sens.
merger, rumper, avrir -> mers, rupt, apert.

g) W pozostałych przypadkach usunięcie końcówki daje szukany rdzeń.

Punkty a) - c) miały wiele wyjątków takich jak:

leer -> lect,
struer -> struct,
liger -> lect,
rediger -> redact,
cognoscer -> cognit,
miscer -> mixt,
attender -> attent,
intender -> intent.

Reguła Reeve'a

Artykuł Cosmogloty z nr 203 wspomina regułę zaproponowaną przez Reeve'a:

Najnowszą manifestacją tego nowego zainteresowania jest artykuł "Zreformowana Reguła de Wahla" opublikowany przez naszego kolegę W. Reeve'a w nr 3 International Language Review. Jest bardziej kompletna niż propozycja Creux i jej wytłumaczenie pokazuje, że jest owocem poważnych studiów. Co prawda nie wyczerpuje wszystkich możliwości "naturalizacji", ale jej autor wyrzekł się tego celowo w pełnej świadomości faktu, że regularyzacja absolutnie kompletna zbyt mocno skomplikowałaby strukturę języka dla tylko małych realnych korzyści^[2].

Zgodnie z artykułem reguła Reeve'a była bardzo podobna do reguły Homolki, ale nie zawierała wyjątków i przywracała rdzenie z łaciny, które nie występują we współczesnych językach zachodnioeuropejskich^[3].

Współczesność

Współcześnie także są podejmowane próby uogólnienia reguły de Wahla. Jedną z nich jest reguła Stiefa. Zgodnie z nią:

Należy usunąć -er lub -r z bezokolicznika.
Jeżeli pozostały rdzeń kończy się na...
1. -s, -t, -x - nic się nie zmienia.
2. -d - zamieniamy -d na s.
3. W pozostałych przypadkach dodajemy -t. -b/-g ubezdźwięcznia się do -p/-c.

Od reguły jest 13 wyjątków:

ceder → cess
currer → curs
graver → grav
herer → hes
morir → mort
mover → mot
nocer → noc
opiner → opin
rebeller → rebell
seder → sess
sentir → sens
venir → vent
verter → vers

Reguła jest bardzo podobna do regułu Creux. Pozwala na znacznie bardziej naturalne słowotwórstwo niż reguła de Wahla. Przykłady:

facer -> facte, factor,
scriber -> scription, scriptura,
ager -> actor, action,
leger -> lection.
proteger -> protection.

Reguła

Reguła de Wahla była modyfikowana co najmniej kilka razy. Oto jej współczesne sformułowanie. Bezokoliczniki czasowników w języku occidental mają końcówkę -ar, -er lub -ir. Rdzeń otrzymuje się w następujący sposób:

Należy odjąć końcówkę -er lub -r.
Jeśli po usunięciu z bezokolicznika -er albo -r rdzeń kończy się samogłoską, dodać -t: crea/r, crea/t-, crea/t/or, creat/t/ion, crea/t/iv, crea/t/ura.
Jeśli końcową spółgłoską rdzenia jest d lub r, zmienić ją na s: decid/er, deci/s-, deci/s/ion, deci/s/iv.
W pozostałych przypadkach, z dziesięcioma wyjątkami, usunięcie końcówki daje wymagany rdzeń: duct/er, duct-, duct/ion.

Wyjątkami od reguły jest następujące 10 czasowników:

ced/er → cess,
cred/er → cred,
mori/r → mort,
mov/er → mot,
nasc/er → nat,
sed/er → sess,
senti/r → sens,
ten/er → tent,
veni/r → vent,
vert/er → vers,

oraz czasowniki od nich pochodzące.

Czasowniki tworzy się z rzeczowników i przymiotników, usuwając końcówki i otrzymując rdzeń. Po dodaniu -r albo -er otrzymuje się w większości przypadków bezokolicznik: decora/t/ion, decora/t-, decora/r.

Zastosowanie

Reguła ta została zastosowana w języku occidental. Po ewentualnej modyfikacji możliwe jest zastosowanie tej reguły do tworzenia nowych form wyrazowych zwłaszcza w językach romańskich lub w tych, które zapożyczają słownictwo z języków romańskich.

Bibliografia

Henry Jacob, The Preparatory Work for an International Technical Terminology (ang.) przedruk z The British Steelmaker, December 1945
Henry Jacob, Occidental (1922) by Edgar de Wahl (ang.)

Przypisy

↑ Edgar deE. Wahl Edgar deE., Kosmoglott, nr 4, 1922 [dostęp 2025-12-26], Cytat: Mi pensa que li regul ingeniosi del estimat paroc Creux es tro desfacil por un lingue international, destinat ad usa ne solmen de instructet homes ma anc per personas de bass instruction. E li regules dat de Sr. C. es tre complicat, e li resultate ne es tam valoros quam Sr. C. pensa, nam li infinitives de Occidental actual es solmen minu latin, ma ne minu natural. (occidental).
↑ Cosmoglotta nr 203, Li Problema de Regul de Wahl, 1958, Cytat: Li max recent manifestation de ti nov interesse es li articul <<Un reformat Regul De Wahl>>, publicat de nor coidealist W. Reeve in nro. 3 del <<International Language Review>>. It es plu complet quam li proposition Creux e su exposition monstra que it es li fructe de un seriosi studie. It advere ne exhauste omni possibilitas de <<naturalisation>>, ma li autor renunciat a it intentionalmen in plen conossentie del facet que un regularisation absolutmen complet vell tro mult complicar li structura del lingue por solmen poc real avantages. (occidental).
↑ Cosmoglotta nr 203, Li problema de Regul de Wahl, 1958, Cytat: Li exposite de ti interlinguist pri un nov Regul De Wahl amplificat contene in nucleo li proposition Reeve, ma it devia de it per li extension del cadre de regulation, per un sistematic exposition del casus particulari (ne egardat in li proposition Reeve), per li elimination del restant <<defigurationes>> e per li decidet oposition al reviventation de mort radicas latin, con particulari egard al besones del <<lingues specialistic>> (unification del terminologies). (occidental).

[1] Edgar deE. Wahl Edgar deE., Kosmoglott, nr 4, 1922 [dostęp 2025-12-26], Cytat: Mi pensa que li regul ingeniosi del estimat paroc Creux es tro desfacil por un lingue international, destinat ad usa ne solmen de instructet homes ma anc per personas de bass instruction. E li regules dat de Sr. C. es tre complicat, e li resultate ne es tam valoros quam Sr. C. pensa, nam li infinitives de Occidental actual es solmen minu latin, ma ne minu natural. (occidental).

[2] Cosmoglotta nr 203, Li Problema de Regul de Wahl, 1958, Cytat: Li max recent manifestation de ti nov interesse es li articul <<Un reformat Regul De Wahl>>, publicat de nor coidealist W. Reeve in nro. 3 del <<International Language Review>>. It es plu complet quam li proposition Creux e su exposition monstra que it es li fructe de un seriosi studie. It advere ne exhauste omni possibilitas de <<naturalisation>>, ma li autor renunciat a it intentionalmen in plen conossentie del facet que un regularisation absolutmen complet vell tro mult complicar li structura del lingue por solmen poc real avantages. (occidental).

[3] Cosmoglotta nr 203, Li problema de Regul de Wahl, 1958, Cytat: Li exposite de ti interlinguist pri un nov Regul De Wahl amplificat contene in nucleo li proposition Reeve, ma it devia de it per li extension del cadre de regulation, per un sistematic exposition del casus particulari (ne egardat in li proposition Reeve), per li elimination del restant <<defigurationes>> e per li decidet oposition al reviventation de mort radicas latin, con particulari egard al besones del <<lingues specialistic>> (unification del terminologies). (occidental).

[1]

[2]

[3]