Rewolucja goździków

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Portugal Coat of Arms
Artykuł z serii
Historia Portugalii
Mural z okazji 25-lecia rewolucji

Rewolucja goździków (port. Revolução dos Cravos) – wojskowy zamach stanu w Portugalii w 1974 roku, który doprowadził do obalenia dyktatury następcy António SalazaraMarcelo Caetano. Nazwa pochodzi stąd, że żołnierzom w lufy karabinów wkładano goździki. Rewolucja oprócz obalenia Caetano przyniosła dekolonizację portugalskich posiadłości w Afryce i Azji. Wydarzenia te zapoczątkowały burzliwy proces demokratyzacji systemu politycznego w tym kraju.

Geneza[edytuj | edytuj kod]

W latach 50. z inicjatywy reżimu António de Oliveira Salazara rozpoczęła się nowa fala osadnictwa Portugalczyków w afrykańskich koloniach[1]. Osadnictwo spowodowało falę niezadowolenia społecznego w koloniach, które spowodowało powstanie ruchów wyzwoleńczych a następnie organizacji rebelianckich, których działalność poskutkowała licznymi wojnami prowadzonymi przez Portugalczyków w Angoli (wojna o niepodległość Angoli), Gwinei Bissau oraz Mozambiku (wojna o niepodległość Mozambiku)[2]. Portugalia wraz z apartheidowską Republiką Południowej Afryki wdała się ponadto w konflikt rodezyjski, w którym wsparła rasistowski rząd w walce przeciwko organizacjom partyzanckim czarnej większości[3].

Przeprowadzenie zamachu[edytuj | edytuj kod]

W marcu 1974 roku szef sztabu armii gen. António de Spínola został usunięty ze stanowiska za krytykę polityki kolonialnej rządu. Dymisja generała przyczyniła się do powstania w wojsku kręgu oficerów występujących przeciwko reżimowi. 25 kwietnia 1974 r. zakonspirowana grupa młodych oficerów o poglądach lewicowych (Ruch Sił Zbrojnych, MFA) dokonała przewrotu. Zamach stanu odbył się w sposób praktycznie bezkrwawy (zginęły cztery osoby zabite przez agentów tajnej policji PIDE podczas oblężenia jej siedziby). Celem Ruchu Sił Zbrojnych była likwidacja dyktatury i zakończenie trwających trzynaście lat wojen kolonialnych. Ruch Sił Zbrojnych powołał Komitet Ocalenia Narodowego, który rozpoczął reformy demokratyczne. Z emigracji wrócili działacze opozycji, w tym lider Akcji Socjalistycznej, Mário Soares[4]. Na czele rządu Ocalenia Narodowego stanął de Spínola (prezydent od 15 maja 1974), który jednak popadł w konflikt z większością MFA próbując spowolnić proces dekolonizacji. 17 lipca 1974 roku na czele rządu stanął pułkownik Vasco dos Santos Gonçalves, a major Otelo Saraiva de Carvalho został dowódcą specjalnej formacji COPCON. We wrześniu Spínola wezwał "milczącą większość" do oporu przeciw radykałom, co jednak zakończyło się fiaskiem i doprowadziło do dymisji Spínoli 30 września 1974 roku (nowym prezydentem został gen. Francisco da Costa Gomes).

Do zwrotu w portugalskiej rewolucji doszło 11 marca 1975. Generał de Spínola próbował przeprowadzić pucz wojskowy, który został jednak zdławiony, a de Spínola uciekł z kraju. Nieudany pucz doprowadził do wzrostu znaczenia radykalnej lewicy i przyspieszenia przemian. Ruch Sił Zbrojnych stał się instytucją, rozwiązano Komitet Ocalania Narodowego przekazując jego uprawnienia Radzie Rewolucyjnej. 25 marca powstał czwarty już rząd tymczasowy. Wzrosły w nim wpływy lewicy wojskowej i komunistów, osłabły natomiast wpływy partii socjalistycznej. Lider centrolewicy Mario Soares utracił stanowisko ministra spraw zagranicznych. Rząd po pewnym czasie poszerzony został o Portugalski Ruch Demokratyczny (MDP), co wzmocniło pozycję bloku MFA i partii komunistycznej (PPK)[5].Rząd koalicyjny podjął decyzję o nacjonalizacji kluczowych elementów gospodarki, banków (z wyjątkiem zagranicznych), towarzystw ubezpieczeniowych, ustanowił też reformę rolną. Po przeprowadzeniu kluczowych reform rozpoczęły się wybory do Zgromadzenia Konstytucyjnego. Będąca faworytem Partia Socjalistyczna (PSP) deklarowała, że jej głównym celem jest budowa ustroju socjalistycznego i wprowadzanie zasad sprawiedliwości społecznej. PSP opowiadała się za stopniowymi zmianami. Wybory z 1975 roku okazały się zwycięskie dla PSP, która uzyskała 37,8% poparcia, a jej radykalnie lewicowi rywale, PPK i MDP, uzyskali kolejno 12,5% i 4,1% poparcia. Na koalicję partii rządzących (łącznie z prawicową Partią Ludowo-Demokratyczną, która uzyskała 26,4% poparcia) przypadło aż 80% głosów wyborców[6].

Po wygranych wyborach, Soares stwierdził, że program PSP pozostaje zbieżny z celami ogłoszonymi przez MFA, odnowiono deklarację o sojuszu między MFA, PPD i PSP. Zarówno PPK i MFA popierały szereg reform, m.in. wprowadzenie reformy rolnej czy wprowadzenie demokracji bezpośredniej poprzez powołanie zgromadzeń ludowych. Zmiany te nie podobały się socjalistom, umocniło to jedynie konflikt między nimi a Ruchem Sił Zbrojnych[7]. 8 lipca radykalni członkowie Zgromadzenia MFA uchwalili "Plan przewodni więzi między narodem a Ruchem Sił Zbrojnych", zakładający stworzenie pozaparlamentarnego systemu "władzy ludowej"; w odpowiedzi na to ministrowie-socjaliści i prawicowcy ustąpili z rządu. Wewnątrz MFA coraz większą rolę odgrywała centroprawica popierana przez partię socjalistyczną. 8 sierpnia 1975 generał Goncalves powołał piąty rząd tymczasowy. Został on wyłoniony nie spośród partii, lecz spośród polityków wojskowych i cywilnych niezwiązanych z żadną z partii politycznych[8].

Zakończenie rewolucji[edytuj | edytuj kod]

6 września Vasco Goncalvesa na stanowisku premiera zastąpił umiarkowany admirał José Baptista Pinheiro de Azevedo. Przeciwko nowemu rządowi wystąpiła radykalna opozycja (co doprowadziło do proklamowania przez rząd bezprecedensowego "strajku" 20 listopada). 20 listopada 1975 roku z inicjatywy PSP i PPD zawieszono działalność MFA. Rewolucyjnie nastawione oddziały wojska w odpowiedzi ogłosiły stan pogotowia. 25 listopada doszło do nieudanej próby zamachu stanu radykalniejszych kręgów wojskowej lewicy - zamach wykorzystała prawica - która zażądała odsunięcia wojskowych od udziału w polityce[9]. 12 grudnia 1975 roku MFA utraciła swą przewodnią pozycję w państwie, w lutym 1976 r. z preambuły porozumienia konstytucyjnego usunięto sformułowanie o budowie socjalizmu, państwo pozostało jednak nominalnie socjalistyczne. Wybory parlamentarne z 25 kwietnia 1976 r. potwierdziły przewagę sił umiarkowanych (PSP 35%, PPD 24%, CDS 16%, PCP 14%). Także wybory prezydenckie z 27 czerwca 1976 r. wygrał popierany przez socjalistów generał António Ramalho Eanes (62% wobec 17% dla Carvalho)[10][11]. Rządy umiarkowanego Eanesa doprowadził do odsunięcia od władzy radykalniejszych przedstawicieli lewicy oraz ograniczenia wpływów armii[12][13].

Następstwa[edytuj | edytuj kod]

Na skutek rewolucji w kraju przeprowadzono proces demokratyzacji a nowe rządy odstąpiły od radykalnych haseł rewolucji. W wyniku rewolucji niepodległość uzyskał szereg państw będących dotychczas koloniami Portugalii - Angola, Gwinea Bissau, Mozambik, Wyspy Świętego Tomasza i Książęca, Wyspy Zielonego Przylądka i Timor Wschodni (wkrótce zaatakowany i zaanektowany przez Indonezję)[14].

Przypisy

  1. (DADOS PARA A) HISTÓRIA DA LÍNGUA PORTUGUESA EM MOÇAMBIQUE, Instituto Camões
  2. Shadle, Robert; James Stuart Olson (1991). Historical Dictionary of European Imperialism. s. 26–27.
  3. Ian Smith: The Great Betrayal: The Memoirs of Ian Douglas Smith. s.109-110, London: John Blake Publishing, 1997. ISBN 1-85782-176-9.
  4. Partie Socjaldemokratyczne Europy, Książka i Wiedza, 1982, s. 234-235
  5. Partie Socjaldemokratyczne Europy, Książka i Wiedza, 1982, s. 240
  6. Partie Socjaldemokratyczne Europy, Książka i Wiedza, 1982, s. 241
  7. Partie Socjaldemokratyczne Europy, Książka i Wiedza, 1982, s. 242
  8. Partie Socjaldemokratyczne Europy, Książka i Wiedza, 1982, s. 243
  9. Partie Socjaldemokratyczne Europy, Książka i Wiedza, 1982, s. 245
  10. Encyklopedia Powszechna PWN, tom 4, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa, 1976, s. 855.
  11. Kronika XX wieku, Wydawnictwo „Kronika” – Marian B. Michalik, Warszawa, 1991, ISBN 83-900331-0-0, s. 1115.
  12. Ze świata, „Przekrój” nr 1631 z 11 lipca 1976, s. 2.
  13. Nowy Leksykon PWN, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa, 1998, ISBN 83-01-12490-3, s. 420.
  14. Rothchild, Donald S. (1997). Managing Ethnic Conflict in Africa: Pressures and Incentives for Cooperation. s. 115–116.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Zygmunt Broniarek, Roman Samsel, Kto się boi rewolucji portugalskiej. Portugalia 1974-1975, Warszawa 1975.
  • Jacques Fremontier, Portugalia bez niedomówień, Warszawa 1978.
  • Tadeusz Iwiński, Portugalia na zakręcie historii, Warszawa 1975.