Rewolucja goździków

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Portugal Coat of Arms
Artykuł z serii
Historia Portugalii
Mural z okazji 25-lecia rewolucji

Rewolucja goździków (port. Revolução dos Cravos) – wojskowy zamach stanu w Portugalii w 1974 roku. Pucz doprowadził do obalenia dyktatury następcy Antónia SalazaraMarcela Caetana. W konsekwencji doszło do przywrócenia swobód obywatelskich i politycznych oraz dekolonizacji portugalskich posiadłości w Afryce i Azji[1][2].

Historia[edytuj]

Przebieg puczu[edytuj]

Pucz miał miejsce 25 kwietnia 1974 roku. Za jego organizację i przeprowadzenie odpowiedzialni byli lewicowi oficerowie zrzeszeni w Ruchu Sił Zbrojnych (MFA) – organizacja skupiała głównie młodych kapitanów, lecz patronat nad nimi objęli Francisco da Costa Gomes i António de Spínola. W dowodzonej przez Otelo Saraiva de Carvalho akcji uczestniczyło bezpośrednio dwa tysiące żołnierzy. Spiskowcy zajęli sztab generalny, siedzibę rządu, radio i telewizję znajdujące się w Lizbonie i Porto. Premier Marcelo Caetano schronił się w koszarach Gwardii Republikańskiej. Po tym, gdy jak sam przyznał, nie spotkał nikogo, kto by chciał walczyć w obronie rządu, sam oddał się w ręce puczystów[3][2]. Zamach stanu został przeprowadzony pokojowo, a jedynymi ofiarami była czwórka obywateli zastrzelonych przez funkcjonariuszy policji politycznej podczas oblężenia siedziby PIDE[3][4]. Organizatorzy puczu zostali masowo poparci przez obywateli, którzy w geście poparcia armii wyszli na ulice[2]. Mieszkańcy Lizbony w dowód wdzięczności wręczali żołnierzom białe i czerwone goździki. Kwiaty wetknięte w lufy karabinów stały się symbolem rewolucji[3][2].

Rządy rewolucyjne[edytuj]

Wojskowi utworzyli Radę Ocalenia Narodowego i rząd tymczasowy oraz zlikwidowali główne instytucje obalonej dyktatury. Prezydentem i przewodniczącym Rady Ocalenia Narodowego został generał de Spínola. Wybory do konstytuanty wojsko zapowiedziało na 1975 rok[3][1]. W społeczeństwie dużą popularnością cieszyły się poglądy radykalnie lewicowe i antykolonialne. Nastroje społeczne były więc nieprzychylne raczej konserwatywnemu de Spínoli, który pozostawał zwolennikiem utworzenia szerokiej konfederacji Portugalii i jej zamorskich kolonii[1][3]. We wrześniu niepopularny generał złożył dymisję,[5][1][3] a na stanowisku zastąpił go Costa Gomes[3].

Od września prym w rządzie objęła skrajna lewica, w tym komuniści, którym przypadło stanowisko premiera i czterech ministrów. Pod jej rządami Portugalia przyznała niepodległość Angoli, Mozambikowi, Gwinei-Bissau[3], Wyspom Święto Tomasza i Książęcej, Wyspom Zielonego Przylądka i Timorowi Wschodniemu (wkrótce zaatakowanemu i zaanektowanemu przez Indonezję)[6]. Takiemu obiegowi sprawy sprzeciwił się Spínola, który w marcu zorganizował nieudaną próbę puczu (jego niepowodzenie wynikało z powodu braku poparcia - puczyści zostali zaatakowani przez mieszkańców stolicy[1]). Próba ta doprowadziła do dalszego wzmocnienia radykalnych lewicowców. Radykalne skrzydło MFA przejęło przewagę w wojskowej Radzie Rewolucji. Radykalni wojskowi wdrożyli szereg daleko idących zmian gospodarczych: nacjonalizację banków, wielkiego przemysłu, banków, transportu i energetyki. Ruszyła reforma rolna[3][1].

Zapowiedziane przez wojsko wybory do konstytuanty odbyły się 25 kwietnia 1975 roku[3]. Zwycięstwo w nich zdobyły partie umiarkowane - Partia Socjalistyczna (38%) i centroprawica (12%)[3]. Triumf sił umiarkowanych potwierdziły demonstracje, które objęły konserwatywną północ kraju w okresie letnim[3]. Po wyborczym sukcesie sił umiarkowanych, major Ernesto Augusto de Melo Antunes, pozostający sojusznikiem socjalistów, doprowadził do dymisji skrajnie lewicowego rządu. Do nowego gabinetu weszli socjaliści i umiarkowani prawicowcy[3].

25 listopada 1975 roku doszło do nieudanej próby buntu żołnierzy związanych z lewicą MFA[3]. W 1976 roku uchwalono została nowa konstytucja i odbyły się wybory parlamentarne oraz prezydenckie. Konstytucja zapewniła równowagę władzy pomiędzy organami pochodzącymi z wyboru, a Radą Rewolucji (istniejącą do 1982 roku). Wybory wygrali socjaliści, a na czele pierwszego rządu konstytucyjnego stanął Mario Soares. Prezydentem republiki został António Ramalho Eanes[3]. Prezydent doprowadził do odsunięcia od władzy radykalniejszych przedstawicieli lewicy oraz ograniczenia wpływów armii[7][8].

Przypisy

  1. a b c d e f Portugal (ang.). http://web.stanford.edu/.
  2. a b c d Portugalia. Historia (pol.). encyklopedia.pwn.pl.
  3. a b c d e f g h i j k l m n o Rewolucja Goździków w Portugalii. Kwiaty w lufach karabinów (pol.). wyborcza.pl.
  4. Partie Socjaldemokratyczne Europy, Książka i Wiedza, 1982, s. 234-235
  5. Nowy Leksykon PWN, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa, 1998, ISBN 83-01-12490-3, s. 1637.
  6. Rothchild, Donald S. (1997). Managing Ethnic Conflict in Africa: Pressures and Incentives for Cooperation. s. 115–116.
  7. Ze świata, „Przekrój” nr 1631 z 11 lipca 1976, s. 2.
  8. Nowy Leksykon PWN, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa, 1998, ISBN 83-01-12490-3, s. 420.