Rewolucja w Mongolii (1921)

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Rewolucja w Mongolii 1921
Czas 1921
Terytorium Chanat Mongolii
Wynik zwycięstwo rewolucjonistów
Strony konfliktu
Kolchak (blason).jpg siły Ungerna
 Chiny
Flag of the People's Republic of Mongolia (1921-1924).svg siły Rządu Ludowego
Dowódcy
Roman von Ungern-Sternberg Damdin Suche Bator
Siły
10 700 ludzi
21 dział
10 100 ludzi
20 dział
4 samoloty
Straty
nieznane nieznane

Rewolucja w Mongolii (1921) – do rewolucji i wojny domowej w Chanacie Mongolii doszło w marcu 1921 roku. W trakcie rewolucji z białogwardzistami dowodzonymi przez barona Ungerna-Sternberga i wojskami mongolskimi starli się rewolucjoniści z Tymczasowego Rządu Ludowego, na czele którego stanął Damdin Suche Bator, wsparty przez komunistyczną Republikę Dalekiego Wschodu. W czerwcu 1921 siły rewolucyjne w sile 10 100 żołnierzy, 20 dział i 4 samolotów wkroczyły do Mongolii, obierając kurs na Urgę. Oddziały Ungerna liczące 10 500 jazdy, 200 piechoty oraz 21 dział, zmuszone zostały do odwrotu. Po kilku porażkach w dniu 22 sierpnia Ungerna aresztowano i 15 września rozstrzelano, a pozostałości jego oddziału rozproszono.

Preludium[edytuj | edytuj kod]

Pod koniec XIX wieku Chiny w obliczu rozparcelowania między mocarstwa zachodnie a Japonię rozpoczęły politykę zmierzającą do kolonizacji Mongolii i eksploatacji tamtejszych zasobów naturalnych[1]. Wielu Mongołów uznało chińskie rządy za zagrożenie dla ich tradycyjnego sposobu życia i zaczęło szukać poparcia w Rosji celem zrzucenia chińskich rządów. Gdy w październiku 1911 roku w Chinach wybuchła rewolucja Xinhai, kolejne prowincje zaczęły ogłaszać swoją niezależność. Także Mongolia ogłosiła niepodległość 1 grudnia 1911 roku. Przywódcy mongolskiej rewolucji ustanowili teokratyczne rządy sprawowane przez Bogda Chana[2].

Wybuch rewolucji rosyjskiej w 1917 roku i wojny domowej w tym kraju zmienił sytuację polityczną także w Chinach i Mongolii. W odpowiedzi na pogłoski o rzekomej nieuchronności bolszewickiej inwazji na Mongolię rządy Chin w lecie 1918 roku wysłał do Mongolii swoje wojsko, co było pierwszym krokiem służącym przywróceniu chińskich rządów w tym państwie[3]. Na początku 1919 roku Grigorij Siemionow, dowódca jednego z oddziałów rosyjskiej Białej Gwardii, rozpoczął próby jednoczenia żyjących na Syberii Mongołów i Buriatów w celu utworzenia państwa panmongolskiego. Do propozycji Siemionowa nie przystąpili Chałchasi. Siemionow zagroził Chałchasom inwazją, przez co ich książęta zwrócili się do ministra spraw zagranicznych Mongolii z prośbą o udzielenie pomocy wojskowej. Książęta mongolscy obawiając się Siemionowa zgodzili się też na objęcie Mongolii ochroną chińską, co spowodowało dyskusje nad zniesieniem dotychczasowej autonomii Mongolii[4]. W czerwcu 1919 roku Chińczycy wykorzystali wewnętrzny spór i objęli swoim protektoratem część mongolskich watażków, w tym Xu Shuzhenga, którego mianowali przywódcą cywilnej i wojskowej administracji chińskiej w Mongolii. Już wcześniej Xu lobbował na rzecz Chin, domagając się poszerzenia chińskiej kolonizacji i wprowadzenia mieszanych małżeństw między Mongołami i Chińczykami[5]. W grudniu prochińscy watażkowie zorganizowali w stolicy Mongolii ceremonię przekazania władzy w ręce chińskie. Akt ten wzbudził niechęć ze strony części społeczeństwa, szczególnie chłopów i duchownych[6].

Na przełomie lat 1919-1920 doszło do utworzenia dwóch rewolucyjnych grup antychińskich[7]. Pierwszą z tych grup utworzył 35-letni lama Dogsomyn Bodoo z wyższym wykształceniem. Do tej grupy dołączył też m.in. Chorlogijn Czojbalsan. Drugą grupę z kolei założył były urzędnik Solijn Dandzan, jednak czołową postacią i faktycznym przywódcą organizacji był Damdin Suche Bator. Grupa Dandzana i Suche Batora spotkała się z samym Bogda Chana, który zalecił jednak cierpliwość i wstrzymanie się od działań rewolucyjnych. Mimo to rewolucjoniści planowali przejąć arsenał i zabić Xu, co zostało pokrzyżowane przez przybycie na miejsce chińskich strażników[8].

Utworzenie Mongolskiej Partii Ludowej[edytuj | edytuj kod]

 Osobny artykuł: Mongolska Partia Ludowa.

Pośród przedstawicieli grup antychińskich ścierały się wpływy nacjonalistów (Suche Bator) i zwolenników postępowych reform społecznych (Czojbalsan). Uniemożliwiało to początkowo współpracę między ich działaczami. Sytuację zmieniło zaproszenie mongolskich rewolucjonistów do współpracy przez rosyjskich bolszewików. W efekcie dwie grupy mongolskiej opozycji rozpoczęły wzajemne rozmowy, na skutek których 25 czerwca 1920 roku utworzono Mongolską Partię Ludową (powstałej w wyniku zjednoczenia dwóch grup). Partia ta wysłała swoich przedstawicieli do Rosji w celu uzyskania radzieckiej pomocy[9][10]. Delegaci Partii Ludowej w połowie lipca dotarli do proradzieckiej Republiki Dalekiego Wschodu skąd zostali odesłani do Irkucka[11]. Działacze trafili tam w sierpniu, a na miejscu spotkali się z przewodniczącym instytucji, później określonej jako Dalekowschodni Sekretariat Międzynarodówki Komunistycznej. Mongołowie wyjaśnili, że w celu odparcia Chińczyków potrzebują instruktorów wojskowych, 10 tysięcy karabinów, armat, karabinów maszynowych i pieniędzy[12]. Po spotkaniu część delegatów powróciła do Mongolii celem tworzenia armii, a część ruszyła w dalszą podróż po Rosji celem zyskania dalszego wsparcia dla rewolucji mongolskiej. W kolejnym piśmie skierowanym do Rosjan przedstawiciele Partii Ludowej sprecyzowali swoje cele obiecując pozbawienie szlachcie dziedzicznej władzy i utworzenie demokratycznego rządu na czele z Bogda Chanem w roli władcy o ograniczonym polu decyzyjnym[13].

Ungern-Sternberg[edytuj | edytuj kod]

Ungern w 1921 roku

Inwazja białogwardzistów barona Romana von Ungern-Sternberga w Mongolii, przeprowadzona na jesieni 1920 roku, przyśpieszyła działania rządu radzieckiego, dotychczas niechętnego militarnemu angażowaniu się w Mongolii[14]. Moskwa obiecała dostarczyć rewolucjonistom broń, a Armia Czerwona przekroczyła granicę mongolską w celu zniszczenia armii von Ungern-Sternberga[15]. Wojska radzieckie wycofały się jednak z Mongolii szybko, gdy von Ungern-Sternberg zaczął ponosić pierwsze porażki w walce z oddziałami chińskimi (jeszcze w listopadzie)[16]. W lutym 1921 roku von Ungern-Sternberg ruszył do ponownego ataku na Mongolię. Po rozbiciu wojsk chińskich, 22 lutego Ungern-Sternberg odrestaurował rząd Bogda Chana, któremu oficjalnie przywrócił stanowisko władcy. Urząd Bogda Chana okazał się jedynie symboliczny, a Ungern rozpoczął w kraju rządy terroru skutkujące śmiercią 80 tysięcy Mongołów[17].

Wzrost siły Partii Ludowej[edytuj | edytuj kod]

Ponowny atak Ungerna na Mongolię, a w konsekwencji jej zdobycie, ponownie zmieniło plany rządu Rosji Radzieckiej. 10 lutego odbyła się sesja plenarna Kominternu w Irkucku, na którym podjęto decyzję o wysłaniu pieniędzy, broni i instruktorów wojskowych na pomoc Mongolskiej Partii Ludowej[18]. Z radziecką pomocą Partia Ludowa stała się poważnym pretendentem do objęcia władzy. Partia, która dotychczas stanowiła raczej luźną koalicję, zwołała pierwszy kongres, który odbył się w dniach 1-3 marca. Z inicjatywy partii utworzono rewolucyjne oddziały wojskowe, na czele których stanął Suche Bator[19]. 13 marca z inicjatywy partii powołano rząd tymczasowy, na czele którego stanął Bodoo. 18 marca mongolscy partyzanci w liczbie 400 ochotników zajęli chiński garnizon w mieście Kiachta. Po zdobyciu garnizonu rewolucjoniści wydali odezwę, w której obiecali wygnać z kraju wojska chińskie i utworzyć kongres przedstawicieli ludowych mający utworzyć stały rząd[20]. Tym samym rozpoczęła się wojna propagandowa między rządem tymczasowym a Bogda Chanem. Rewolucjoniści wzywali do chwycenia do broni przeciwko Białej Gwardii, Bogda Chan próbował bronić się zarzucając rewolucjonistom chęć naruszenia podstaw wiary buddyjskiej[21].

W tym czasie nowo powołany rząd ZSRR był w dalszym ciągu izolowany przez społeczność międzynarodową, a przywódcy radzieccy chcąc zmienić ten trend próbowali nawiązać stosunki dyplomatyczne z Chinami. Sowieci wysłali swojego przedstawiciela do Pekinu, a Chińczycy odwzajemnili ten gest wysyłając dyplomatę do Moskwy. Z tego też powodu Sowieci nie chcieli zbyt jawnie poprzeć rewolucji mongolskiej bojąc się utraty dotychczasowych rezultatów rozmów z Chinami. Gdy Chiny zawiesiły rozmowy z rządem radzieckim w styczniu 1921 roku, ZSRR przyśpieszył swoje działania na rzecz likwidacji Ungern-Sternberga[22]. Od marca do kwietnia znacznie zwiększył się przepływ radzieckich doradców i broni, dzięki czemu liczba mongolskich partyzantów wzrosła do 800. W tym samym czasie jednostki radzieckie i Republiki Dalekiego Wschodu przerzuciły swoje jednostki do Kiachty, co spotkało się z reakcją Ungern-Stenberga. Baron na początku czerwca zaatakował Kiachtę ponosząc jednak bolesną porażkę. W dodatku w odwecie 28 czerwca wojska radzieckie przekroczyły granicę z Mongolią, a 6 lipca pierwsze jednostki partyzantów mongolskich i Rosjan wkroczyły do stolicy kraju. 10 lipca rewolucjoniści utworzyli nowy rząd, na czele którego jako premier stanął Bodoo. Głową państwa pozostał Bogda Chan, który swój urząd sprawował jednak w mocno ograniczony sposób[23].

Następstwa[edytuj | edytuj kod]

 Osobny artykuł: Mongolska Republika Ludowa.

Białogwardziści do końca 1921 roku zostali całkowicie pokonani lub uciekli z kraju. Chiński rząd początkowo miał w planach przeprowadzenie interwencji w celu obalenia rządu rewolucyjnego Mongolii, jednak obecność Armii Czerwonej zmusiła go do rezygnacji z tego planu[24]. Na froncie dyplomatycznym Sowieci zaproponowali Chinom zwołanie konferencji trójstronnej zbliżonej do tej, która odbyła się w latach 1914-1915. Celem konferencji miało być omówienie relacji Mongolii z Chinami. Chiński rząd odmówił jednak negocjacji i odpowiedział jasno, że Mongolia w dalszym ciągu pozostaje częścią Chin, a tym samym nie może być przedmiotem negocjacji międzynarodowych. W 1924 roku zawarty został traktat chińsko-radziecki, na mocy którego Związek Radziecki uznał oficjalnie Mongolię za integralną część Chin i zgodził się na wycofanie swoich wojsk. W praktyce nie oznaczało to dla Mongolii większych zmian. Większy wpływ na kraj miała śmierć w tym samym roku Bogda Chana – umożliwiło to likwidację resztek teokratycznego państwa i utworzenie Mongolskiej Republiki Ludowej. W 1945 roku chiński rząd Kuomintangu uznał suwerenność Mongolskiej Republiki Ludowej, jednak już kilka lat później Czang Kaj-szek wycofał się z tej decyzji[25]. Republika Chińska w rezultacie uznała Mongolię jako niezależne państwo dopiero w 2002 roku[26].

Przypisy

  1. Thomas E. Ewing, Ch'ing Policies in Outer Mongolia 1900-1911, Modern Asian Studies (Cambridge, Eng., 1980), s. 145-57.
  2. See Thomas E. Ewing, Revolution on the Chinese Frontier: Outer Mongolia in 1911, Journal of Asian History (Bloomington, Ind., 1978), s. 101-19.
  3. Ewing, Between the Hammer and the Anvil, s. 113.
  4. Zhung-O guanxi shiliao: Wai Menggu [Sources on Chinese-Russian relations: Outer Mongolia], (Taipei, 1959), no. 386, s. 573-74.
  5. Zhung-O, no. 108, s. 380-84.
  6. A. Kallinikov, U istokov mongol'skoi revolyutsii [Sources of the Mongolian revolution], Khozyaistvo Mongolii, cz. 1, s. 74.
  7. Thomas E. Ewing The Origin of the Mongolian People's Revolutionary Party: 1920, Mongolian Studies (Bloomington, Ind., 1978-79), s. 79-105.
  8. L. Bat-Ochir, D. Dashjamts, Damdiny Sukhe-Bator. Biografiya [Biography of Damdiny Sükhbaatar], (Msokwa, 1971), s. 36.
  9. G. Kungurov i I. Sorokovikov, Aratskaya revolyutsiya [Herdsmen’s revolution], (Irkuck, 1957), s. 84.
  10. Choibalsan, Losol, Demid, cz. 1, s. 100-02.
  11. Choibalsan, Losol, Demid, cz. 1, s. 172-73.
  12. Choibalsan, Losol, Demid, cz. 1, s. 174-95.
  13. Choibalsan, Losol, Demid, cz. 1, s. 187-93.
  14. Choibalsan, Losol, Demid, cz. 1, s. 242-48.
  15. Sovetsko-mongolskiye otnosheniya, 1921-1974. [Soviet-Mongolian relations, 1921-1974.], (Moskwa, 1975), cz. 1, s. 464.
  16. Dokumenty vneshnei politiki SSSR [Documents of the foreign policy of the USSR], (Moskwa, 1957), cz. 3, no. 192, s. 55-56.
  17. John S. Major: The land and people of Mongolia. Harper and Row, 1990, s. 119. ISBN 0-397-32386-7.
  18. Istoricheskskii opyt bratskogo sodruzhestva KPSS i MNRP v bor'be za sotsializm [The historical experience of the solidarity of the CPSS and the MPRP in the struggle for socialism], (Moskwa, 1971), s. 217.
  19. Mongolyn ardyn khuv'sgalt namyn negdügeer ikh khural [First congress of the Mongolian People's Revolutionary Party], (Ułan Bator, 1971).
  20. Ts. Nasanbaljir, Revolyutsionnye meropriyatiya narodogo pravitel'stva Mongolii v. 1921-1924 gg. [Revolutionary measures of the Mongolian people's government, 1921-1924], (Moskwa, 1960), s. 11-13.
  21. Thomas E. Ewing, Russia, China, and the Origins of the Mongolian People's Republic, 1911-1921: A Reappraisal, (Londyn, 1980), s. 419.
  22. Ewing, Russia, China, s. 419.
  23. Nasanbaljir, s. 22-23.
  24. Gavan McCormack, Chang Tso-lin, the Mukden Military Clique, and Japan, 1920-1928 (Ph. D dissertation, London University, 1974), s. 55.
  25. Ewing, Between the Hammer and the Anvil, s. 256-58.
  26. 有關外蒙古是否為中華民國領土問題說明新聞參考資料

Źródło[edytuj | edytuj kod]

  • Leksykon bitew świata, Wyd. Almapress, Warszawa 2004.