Ruch machnowski

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Powstanie Machny
Wojna domowa w Rosji
Ilustracja
Machno w otoczeniu żołnierzy
Czas 1918 - 1921
Miejsce URL
Przyczyna Wkroczenie wojsk państw centralnych na tereny URL na postawie Traktatu brzeskiego
Wynik Zajęcie terenów Wolnego Terytorium przez Armię Czerwoną
Strony konfliktu
RPAU flag.svg Wolne Terytorium

Bolszewicy (okresowo do 1920)
Rosyjska Federacyjna Socjalistyczna Republika Radziecka Rosyjska FSRR (do 1920)
Flag of Ukrainian SSR (1919-1929).svg Ukraińska SRR (do 1920)

Antykomuniści
Republika Rosyjska Biali

Flag of Don Cossacks.svg Republika Dońska


Bolszewicy (od 1920)
Rosyjska Federacyjna Socjalistyczna Republika Radziecka Rosyjska FSRR (od 1920)
Flag of Ukrainian SSR (1919-1929).svg Ukraińska SRR (od 1920)


Państwa centralne
Cesarstwo Niemieckie Cesarstwo Niemieckie
Austro-Węgry Austro-Węgry
Flag of Ukraine.svg Hetmanat


Narodowcy
 Ukraińska Republika Ludowa

Dowódcy
RPAU flag.svg Nestor Machno
RPAU flag.svg Siemion Karietnikow
Imperium Rosyjskie Piotr Wrangel
Imperium Rosyjskie Anton Denikin
Imperium Rosyjskie Aleksandr Kutiepow
Flag of Don Cossacks.svg Piotr Krasnow
Flag of Don Cossacks.svg Afrykan Bohajewskyj

Rosyjska Federacyjna Socjalistyczna Republika Radziecka Michaił Frunze
Rosyjska Federacyjna Socjalistyczna Republika Radziecka August Kork
Rosyjska Federacyjna Socjalistyczna Republika Radziecka Siemion Budionny


Cesarstwo Niemieckie Hermann von Eichhorn
Cesarstwo Niemieckie Wilhelm Groener
Flag of Ukraine.svg Pawło Skoropadski


Ukraińska Republika Ludowa Symon Petlura

Powstanie Machnyanarcho-komunistyczne powstanie pod przywództwem Nestora Machno w latach 1918 - 1921.

Historia[edytuj]

1918[edytuj]

Kiedy po układzie w Brześciu Litewskim (1918) na terytorium Ukraińskiej Republiki Ludowej wkroczyły wojska niemieckie, Nestor Machno zorganizował anarchistyczną partyzantkę, która miała zatrzymać armię interwencyjną i stworzyć na zajętych przez nią terenach system anarchokomunistyczny. W czerwcu 1918 udał się do Moskwy, gdzie spotkał się z Kropotkinem i Swierdłowem. Do Hulajpola (gdzie była siedziba machnowców) wrócił w lipcu 1918 r. Machno dowodził całą partyzantką antyniemiecką między Dnieprem a Morzem Azowskim. We wrześniu 1918 rozbił Austriaków w bitwie o wieś Dibriwki. Zniszczył oddziały Petlury w wielkiej operacji w okolicach Jekaterinosławia.

1919[edytuj]

Hulajpole było w pierwszej połowie 1919 r. całkowicie wolne od władzy zewnętrznej. Na terenie wsi powstały autonomiczne komuny, wolne od wpływów zewnętrznych. Doskonale zorganizowane komuny rolne dostarczały dużych ilości żywności, którą wywożono do wielkich miast. Najbardziej znana była komuna imienia Róży Luksemburg. Machno ściągnął do Hulajpola czołowych anarchistów. Wraz z Arszinowem rozpoczął wydawanie gazety "Put k swobodie" ("Droga do wolności") i stworzył Komisje Kulturalno-Oświatową. Planowano powołanie do życia nowych szkół wzorowanych na "Escuela Moderna" ("Nowoczesnej szkole") Francisco Ferrera. Armie powstańcza Machno walczyła przeciwko Denikinowi w ramach Armii Czerwonej, lecz pod czarnymi sztandarami. Według przeciwników anarchiści dopuszczali się grabieży na miejscowej ludności, a w późniejszym okresie na polecenie Machno powstał oddział kontrwywiadowczy walczący na terenie Zaporoża i Naddnieprza z wrogami machnowszczyzny, słynący według jej przeciwników z okrucieństwa.

10 kwietnia 1919 r. Zjazd chłopów, robotników i powstańców z Hulajpola po raz kolejny ogłosił zerwanie kontaktów z bolszewikami. W tym samym czasie rząd Lenina ostatecznie postanowił o zerwaniu dalszej współpracy z anarchistami. 4 czerwca 1919 r. oddziały Czeka zaatakowały Hulajpole, przemocą likwidując Komunę im. Róży Luksemburg. Po wycofaniu się Czeka wkroczyły do Hulajpola oddziały Denikina ostatecznie rozprawiając się z anarchistami. Tymczasem Machno przeniósł się na zachód terenów będących pod kontrolą URL, organizując tam partyzantkę przeciwko "Białym", w październiku i listopadzie 1919 partyzanci okupowali Jekaterinosław i Aleksandrowsk. Machno nie zdobył większego poparcia ze strony miejscowych robotników, którzy opowiadali się za socjalistami lub komunistami, a dodatkowo zrażał ich niechętny stosunek machnowców do proletariatu.

1920[edytuj]

Kolejne perypetie machnowców związane są z ofensywą Wrangla. Machno zawarł układ z bolszewikami. W zamian za pomoc bolszewicy zgodzili się wypuścić z więzień część anarchistów. Wrangla pobito, a bolszewicy zerwali układ.

Zdrada i upadek powstania[edytuj]

25 listopada 1920 podczas sojuszniczej uroczystości bolszewików i machnowców na Krymie, dowódcy anarchistów zostali aresztowani i rozstrzelani. W dzień późnej oddziały Trockiego wkroczyły do Hulajpola i zniszczyły odbudowane anarchistyczne komuny. Produkcja rolna w Hulajpolu przestała istnieć. Wojska Machno walczyły z Armią Czerwoną jeszcze przez około rok, zanim zostały ostatecznie pobite.

Ideologia machnowców[edytuj]

Podstawą koncepcji politycznej Nestora Machno był anarchizm, jednak zdaniem ukraińskiego historyka Jarosława Hrycaka był on zdecydowanie odmienny od idei głoszonych w tym samym okresie przez anarchistów rosyjskich[1]. Zdaniem wymienionego badacza ważną inspiracją dla działalności machnowców była Kozaczyzna, zaś ruch ten w miarę swojego rozwoju w coraz większym stopniu łączył elementy anarchistyczne, równościowe, z narodowymi-ukraińskimi[2].

Przypisy

  1. Ukraina..., s. 299
  2. Ukraina..., ss. 300–301

Bibliografia[edytuj]