Przejdź do zawartości

Rola społeczna

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii

Rola społeczna – zbiór oczekiwań wobec jednostki związany z posiadaniem określonego statusu społecznego. Jest to zespół praw i obowiązków wynikających z zajmowania pozycji społecznej. Każda rola posiada swoje nakazy, zakazy i wyznacza margines swobody.

Każda osoba we współczesnym społeczeństwie odgrywa kilka ról społecznych. W niektórych sytuacjach role te mogą wchodzić ze sobą w konflikty. Konflikty mogą być minimalizowane poprzez odpowiedni dobór ról. Rola społeczna lekarza nie jest w pełni spójna z rolą np. matki (ze względu na wymiar czasowy pracy). Rola może wchodzić w konflikt z osobowością człowieka który ją sprawuje. Może być traktowana jako tymczasowa osobowość, wyobrażenie jednostki o sobie na użytek określonego kontekstu społecznego. Role są wzajemnie ze sobą powiązane. Niektóre są komplementarne, np. rola ucznia i nauczyciela.

Zaobserwowano istotne różnice w zachowaniu aktorów i obserwatorów nawet w ramach tych samych sytuacji. Aktor w wielu sytuacjach radzenia sobie z dylematami ma podejście bardziej konserwatywne i emocjonalne niż obserwator. Aktor koncentruje się na przewidywaniu zdarzeń i warunkach wystarczających do jego zajścia, co powoduje występowanie typowych błędów wnioskowania; przyjęcie postawy obserwatora pozwala na spełnianie wymogów racjonalności myślenia.

Istnieją różne ujęcia teoretyczne ról społecznych. W ramach paradygmatu funkcjonalnego rola często jest używana alternatywnie z pojęciem funkcja. W ramach podejścia interpretatywistycznego rola ma charakter bardziej swobodny, określa zarówno zbiór oczekiwań, jak i twórczy wkład aktora.

Rola a pozycja społeczna

[edytuj | edytuj kod]

Dla socjologów akcentujących wymiar normatywny społeczeństwa (Durkheim i jego szkoła, Ralph Linton, Robert K. Merton) role są powiązane z pozycjami społecznymi, czyli miejscem zajmowanym przez jednostkę w strukturze społecznej.

W koncepcji Lintona pozycja społeczna jest elementem pośredniczącym pomiędzy jednostka (jej osobowością) a społeczeństwem jako całością[1]. Z zajmowanej pozycji społecznej wynika rola społeczna, jaką odgrywać powinna jednostka. Osoba znajdująca się na pewnej pozycji społecznej związana jest też z określonymi przywilejami i obowiązkami, jakie powinna pełnić wobec grupy czy społeczeństwa. Różnorodność ról związanych z każdą jednostką powoduje, że jednostka zajmuje różne pozycje w poszczególnych podsystemach społeczeństwa. Pozycja która dla jednostki jest najważniejsza i w najwyższym stopniu określa jej tożsamością określana jest jako pozycja centralna czy nadrzędna[2][3]. Działanie jednostki związane jest zwykle z określoną pozycją, która jest wtedy pozycją aktywną, a pozostałe pozycje jednostki stają się pozycjami utajonymi. Z daną pozycją związany jest też określony zestaw ról, które mogą przyjmować jednostki ją zajmujące[1]. Rozwój kariery jednostki związany jest z przechodzeniem pomiędzy pozycjami (sekwencja statusów społecznych)[1]. Niektóre z pozycji jednostek mogą utrudniać lub ułatwiać awans w sekwencji statusów (pozycje dyskryminujące i predestynujące), np. płeć czy pochodzenie społeczne w niektórych sekwencjach[4].

W inny sposób pozycje i role wiążą stanowiska interakcjonistyczne (Interakcjonizm symboliczny, teoria wymiany społecznej). Wskazują one, że z pozycją społeczną jest rolą pełnioną w określonych rodzajach interakcji społecznych. George Homans wskazywał na rodzaje interakcji związanych z określoną pozycją jednostki w grupie (jej umiejscowieniem w jej sieci komunikacyjnej, jej miejscem w podziale pracy oraz jej rangi rozumianej jako prestiż[1]). Jednostki zajmując dany status w ramach kręgu społecznego wiążą się z innymi typowymi dla tego statusu pozycjami, które nazywane są pozycjami parametrycznymi (np. dla lekarza są to pozycje pacjenta czy pielęgniarki)[5].

Przypisy

[edytuj | edytuj kod]
  1. ↑ a b c d Gorlach i Wasilewski 2000 ↓, s. 165.
  2. ↑ Sztompka 2020 ↓, s. 229-230.
  3. ↑ Gordon Marshall (red.), Słownik socjologii i nauk społecznyc, Warszawa: PWN, 2006, s. 356.
  4. ↑ Sztompka 2020 ↓, s. 231.
  5. ↑ Sztompka 2020 ↓, s. 230.

Bibliografia

[edytuj | edytuj kod]
  • Maria Lewicka: Aktor czy obserwator. Psychologiczne mechanizmy odchyleń od racjonalności w myśleniu potocznym. PTP. Warszawa-Olsztyn 1993.
  • Goffman, Erving (1959/2000) Człowiek w teatrze życia codziennego (The Presentation of Self in Everyday Life), Warszawa: KR
  • Krzysztof Gorlach, Jacek Wasilewski, Pozycja społeczna, [w:] Encyklopedia socjologii, Warszawa: Oficyna Naukowa, 2000, s. 164-168.
  • Piotr Sztompka, Słownik socjologiczny. 1000 pojęć, Kraków: Znak Horyzont, 2020.
Źródło: „https://pl.wikipedia.org/w/index.php?title=Rola_społeczna&oldid=79151232”