Rotmistrz

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Rotmistrz chorągwi pancernej, Juliusz Kossak, 1886
Rotmistrz jazdy tatarskiej

Rotmistrzstopień wojskowy w kawalerii odpowiadający kapitanowi oraz nazwa dowódcy szwadronu. W dawnym wojsku dowódca roty albo chorągwi.

Nazwa[edytuj]

Nazwa jest połączeniem dwóch nazw „mistrz" (tutaj występuje w znaczeniu dowódca) oraz „rota" i oznacza ona dosłownie „mistrza roty".

Historia[edytuj]

W Polsce funkcja rotmistrza pojawiła się w XV wieku, gdy po raz pierwszy w polskich dziejach użyte zostało wojsko zaciężne. Kandydatów na rotmistrzów przedstawiał królowi hetman wielki. Król zatwierdzał nominacje i wystawiał list przypowiedni, na podstawie, którego rotmistrz formował rotę konną lub pieszą, nad którą obejmował dowództwo. Przy czym osobiście rotmistrz zaciągał towarzyszy a ci kompletowali pocztowych. W XVI wieku nazwę rotmistrza piechoty zaczęła wypierać nazwa kapitan. Mimo, że rotmistrzami nadal nazywano dowódców rot w piechocie węgierskiej i wybranieckiej, zaczął być kojarzony tylko z jazdą.

Rotmistrz odpowiadał za dyscyplinę towarzyszy i pocztowych z jego chorągwi, sprawy te porządkowały artykuły wojskowe, które zawsze były odczytywane w obecności dowódcy wobec całego składu roty. Do jego obowiązków należało wyszkolenie bojowe podległych mu żołnierzy, ćwiczenia i popisy chorągwi zawsze przeprowadzał osobiście rotmistrz na podstawie artykułów wojskowych i instrukcji królewskich. W ramach obowiązków administracyjno-skarbowych odbierał od pisarza polnego żołd i wypłacał go podległym mu towarzyszom. Organizował i rozdzielał kwatery w tzw. zimowych leżach oraz kontrolował zaopatrzenie chorągwi w żywność. Rotmistrz mógł wypowiedzieć służbę królowi ale nigdy w czasie najazdu nieprzyjacielskiego czy oblężenia ani też przed upływem umówionego kwartału. Król był zobowiązany do wykupu rotmistrza z niewoli, gdyby ten się w niej znalazł. Rotmistrz miał prawo usuwać towarzyszy z chorągwi.

W I połowie XVI wieku pojawili się rotmistrzowie tytularni, władzę w chorągwiach sprawowali w ich imieniu porucznicy vel podstawkowie (viceprfectus, vicegrenes), nazwy pochodzą od słów poruczyć lub podstawić. Z początku nie było to zbyt powszechnym zjawiskiem, w 1531 armii koronnej podczas bitwy pod Obertynem była jedna taka chorągiew, rota hetmana Jana Tarnowskiego (284 konie), pod dowództwem porucznika Marcina Trzebieńskiego[1].

Zjawisko to stało się częste w XVII wieku a pierwszej połowie XVIII wieku stało się to regułą, toteż w imieniu tytularnego rotmistrza chorągwią bezpośrednio dowodzili nie tylko porucznicy, ale i namiestnicy wyznaczani przez poruczników.

W końcu XVIII wieku rotmistrze stali się dowódcami szwadronów. Istniał podział na rotmistrzów ze szwadronem, utrzymujących się dzięki prowadzeniu spraw gospodarczych oddziału, oraz na sztabsrotmistrzów, pozbawionych tego typu dochodu.

W XIX wieku rotmistrz był stopniem oficerskim w kawalerii i żandarmerii odpowiadającym stopniowi kapitana w innych rodzajach wojsk.

W okresie międzywojennym oraz w Polskich Siłach Zbrojnych na Zachodzie stopień rotmistrza istniał w kawalerii oraz w oddziałach pancernych o kawaleryjskim rodowodzie.

W WP stopień rotmistrza używany był do 1947 r. Obecnie używany jest nieformalnie w reprezentacyjnym Szwadronie Kawalerii Wojska Polskiego.

Sławni rotmistrzowie[edytuj]

W historii w wojsku polskim sławę zyskało wielu rotmistrzów:

Naramiennik rotmistrza 1939
  • Jakub Secygniowski (zm. 1530) – hetman wojsk zaciężnych od 1521, rotmistrz koronny, dworzanin królewski, starosta buski, przedstawiciel dyplomatyczny Rzeczypospolitej w Imperium Osmańskim w 1517 roku.
  • Zbigniew Słupecki (zm.ok.1537) – senator, kasztelan zawichowski i połaniecki, pisarz polny koronny, rotmistrz jazdy obrony potocznej, dworzanin królewski.
  • Wawrzyniec Ciołek (zm.ok.1539) – dworzanin królewski, rotmistrz jazdy obrony potocznej.
  • Jan Boratyński (zm. 1546) – rotmistrz i dworzanin Zygmunta Starego, żołnierz i poseł na sejm.
  • Bernard Pretwicz (ur. ok. 1500 – zm. 1563 w Trembowli) – śląski szlachcic w służbie króla Polski, rotmistrz wojsk obrony potocznej, starosta ulanowski, barski (1540–1552) i trembowelski (1552–1561).
  • Stanisław Diabeł Stadnicki – brał udział w wojnie przeciwko Moskwie oraz Turkom.
  • Teodor Lacki (zm. 1616) – rotmistrz husarski, pisarz polny litewski, alchemik.
  • Tomasz Dąbrowa (zm.ok.1620) – rotmistrz husarski, starosta lucyński, bohater wojen o Inflanty
  • Stefan Koniecpolski (zm. 1629) – rotmistrz husarii, pułkownik wojsk koronnych
  • Jan Rudomina-Dusiacki (ur. 1581, zm. 9 lutego 1646) – rotmistrz husarski, poseł na sejmy, chorąży i kasztelan nowogródzki.
  • Samuel Karol Korecki (ur. ok. 1621 - zm. 1651) – książę, starosta ropczycki, żołnierz, rotmistrz chorągwi husarskiej
  • Samuel Łaszcz (ur. 1588 - zm. 15 lutego 1649) – strażnik koronny, głośny awanturnik i zagończyk.
  • Aleksander Ogiński (ur. ok. 1585 – zm. 1667) – chorąży nadworny litewski (1633), kasztelan trocki (od 1649), wojewoda miński od (1645), chorąży trocki (1626), pułkownik i rotmistrz królewski,
  • Jan III Sobieski – hetman, a później król Polski
  • Atanazy Miączyński (1639-1723) – wojewoda wołyński, rotmistrz królewski, pułkownik, uczestnik bitew pod Chocimiem, pod Wiedniem i Parkanami.
  • Marcin Cieński (ur. 1640 - zm . 1719) – żołnierz, towarzysz pancerny, rotmistrz chorągwi husarskiej, chorąży województwa sieradzkiego 1683-1693, podkomorzy województwa sieradzkiego 1703-1713.
  • Witold Pilecki – organizator ruchu oporu w obozie koncentracyjnym w Oświęcimiu
  • Jerzy Sosnowski – kawalerzysta, lotnik, organizator siatki polskiego wywiadu w Berlinie.
  • Władysław Dunin-Borkowski (ur.1884 - zm.1922) – polski malarz, rotmistrz Wojska Polskiego II Rzeczypospolitej, kawaler Orderu Virtuti Militari.

Przypisy

  1. Marek Plewczyński, Obertyn 1531, Wydawnictwo Bellona, Warszawa 1994, s 118

Bibliografia[edytuj]

  • Marek Plewczyński, Wojny i wojskowość polska w XVI wieku. Tom I. Lata 1500-1548, Oświęcim 2017
  • Mała Encyklopedia Wojskowa, 1967, Wydanie I, Tom 3
  • Marian Laprus [red.]: Leksykon wiedzy wojskowej. Warszawa: Wydawnictwo Ministerstwa Obrony Narodowej, 1979, s. 370. ISBN 83-11-06229-3.