Roztocze Wschodnie

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Roztocze Wschodnie
Ilustracja
Południoworoztoczański Park Krajobrazowy
Mapa regionu
Megaregion Pozaalpejska Europa Środkowa
Prowincja Wyżyny Polskie
Podprowincja Wyżyna Lubelsko-Lwowska
Makroregion Roztocze
Mezoregion Roztocze Wschodnie
Zajmowane
jednostki
administracyjne
Polska:
woj. lubelskie
woj. podkarpackie
Ukraina:
obwód lwowski

Roztocze Wschodnie (343.23), zwane też Roztoczem Południowym – jeden z trzech mezoregionów Roztocza, najwyższa jego część o powierzchni 1056 km². Przecięte jest granicą polsko-ukraińską; na Ukrainie sięgające po Lwów. Osiąga po polskiej stronie wysokości od 230 do 391,5 m n.p.m., a po ukraińskiej do 409 m n.p.m.

Położenie[edytuj | edytuj kod]

Mezoregion Roztocze Wschodnie jest jedną z trzech części makrogerionu Roztocze (343.2). Graniczy z Kotliną Pobuża (Równiną Bełską) na północnym wschodzie, Kotliną Sandomierską (Równiną Biłgorajską i Płaskowyżem Tarnogrodzkim) na południowym zachodzie, Wyżyną Lubelską (Roztoczem Środkowym) na północy oraz Wyżyną Podolską (na Ukrainie) na południowym wschodzie. Granicę z Roztoczem Środkowym można wyznaczyć wzdłuż obniżenia ciągnącego się od Lubyczy Królewskiej do Narola.

Roztocze Wschodnie ma unikalne położenie w Polsce (i Europie) – leży pomiędzy dwoma megaregionamiRegionem Karpackim i Niżem Wschodnioeuropejskim (samo należąc do Pozaalpejskiej Europy Środkowej)[1].

Podział Roztocza Wschodniego[edytuj | edytuj kod]

Roztocze Wschodnie dzieli się trzy części[2]:

Ukształtowanie terenu[edytuj | edytuj kod]

Rzeźba terenu Roztocza Wschodniego charakteryzuje się rozległymi wierzchowinami, wzniesionymi 100–150 m. ponad dna otaczających je kotlin. Są one pozostałościami większych równin, uformowanymi w końcu trzeciorzędu i na początku czwartorzędu. Wierzchowiny pocięte są gęstą i skomplikowaną siecią dolin i wąwozów na odosobnione pagóry i płaskowyże. Innym, charakterystycznym elementem są ostańce, których największe zgrupowanie znajduje się w okolicy Huty Lubyckiej. Zbudowane są one z mioceńskich piasków, z czapą wapieni rafowych na powierzchni. Najwyższe wzniesienia po polskiej stronie Roztocza Wschodniego to Długi Goraj (391,5 m n.p.m.), Wielki Dział (390,4 m n.p.m.) i Krągły Goraj (388,7 m n.p.m.), a po stronie ukraińskiej Czartowska Skała (409,0 m n.p.m.).

Stosunki wodne[edytuj | edytuj kod]

Wody powierzchniowe[edytuj | edytuj kod]

Przez Roztocze Wschodnie przebiega europejski dział wodny oddzielający zlewiska Morza Bałtyckiego (dorzecze Wisły) i Morza Czarnego (dorzecze Dniestru). Roztocze rozdziela także dorzecze Wisły i Sanu od Wieprza i Bugu. Wschodni stok odwadniają dopływy Bugu: Sołokija z Prutnikiem oraz Rata z Tyliczem, Maruńką, Moszczanką i Derewieńką, Świnia z Fujną, Pełtew z Remeniówką, Młynówką, Brzuchowiczanką i Górną Pełtwią oraz Maruńka z Czyszką i Kabanówką. Wody z zachodniego obszaru Roztocza spływają do Sanu – Tanew, do której uchodzi Potok Łosiniecki, Jeleń i Wirowa z Pauczą, Różańcem, Łówczą i Brusienką oraz dopływy Lubaczówki (Smolinka, Zawadówka, Gnojeniec) i rzeczka Szkło. Południowy stok Roztocza odwadniają dopływy Dniestru: Wereszyca Górna z Domażyrem. Roztocze Południowe (Wschodnie) ma 2,5 razy większą gęstość sieci rzecznej (0,4 km/km²) od Północnego (0,15 km/km²).

Wody podziemne[edytuj | edytuj kod]

Wody podziemne pierwszego poziomu występują na Roztoczu w utworach górnej kredy, trzeciorzędu i czwartorzędu. Kredowe piętro wodonośne występuje w marglach, opokach i gezach. Miąższość strefy zawodnienia na Roztoczu Wschodnim wynosi 100–120 m. Trzeciorzędowe piętro wodonośne w strefie krawędziowej, w pasie 10 km. Serie trzeciorzędowe tworzą wapienie, piaski i piaskowce o miąższości do 75 m. Doliny rzeczne wypełnione są utworami czwartorzędowymi. Warstwa zawodnionych osadów wynosi od kilku do 40 m. Pierwsze zwierciadło wody znajduje się na głębokości 0,5–2 m, drugie, głębsze leży w żwirach i gruboziarnistych piaskach plejstoceńskich. Na głównym grzbiecie Roztocza Wschodniego zwierciadło wody podziemnej występuje powyżej 320 m n.p.m. i gwałtownie obniża się ku dolinom i strefom krawędziowym do wysokości 220–280 m n.p.m.

Źródła[edytuj | edytuj kod]

Na Roztoczu Wschodnim stwierdzono 160 źródeł czynnych i 20-30 nieczynnych. Występują najliczniej na zboczach (66–75%), rzadziej w dolinach (10–18%) i na międzyrzeczach (3–7%). Na Roztoczu Rawskim jedno źródło przypada na 4–12 km², Janowskim na 9–50 km², Lwowskim na 5–16 km². Ponad 70% źródeł ma wydajność do 2 l/s, a pozostałe 20–110 l/s.

Lasy[edytuj | edytuj kod]

Roztocze Wschodnie jest silnie zalesione. Lesistość jego polskiej części wynosi ponad 60%. Dominuje własność państwowa (ponad 90%). Strefowy układ siedlisk jest podobny jak na Roztoczu Środkowym, lecz przeważnie są to siedliska żyźniejsze. Dominuje las świeży (42%) i las mieszany świeży (25%). Stosunkowo dużo jest borów mieszanych wilgotnych (7%) jako konsekwencja licznych tu źródlisk rzek i potoków. W składzie gatunkowym dominuje sosna (55%) oraz buk (26%). Osobliwością Roztocza Wschodniego są buczyny z płatami barwinka pospolitego. Jodła zajmuje 4%, nieco większy jest udział olszy i brzozy[4].

Ochrona przyrody[edytuj | edytuj kod]

W polskiej części Roztocza Wschodniego znajduje się Południoworoztoczański Park Krajobrazowy. W części ukraińskiej utworzono zaś Jaworowski Park Narodowy[5][6], parki krajobrazowe i rezerwaty: Rezerwat Roztocze[7], Zawalów, Grzęda, Zniesienie, Czartowska Skała oraz rezerwaty leśne: Majdan, Żuri i hydrologiczny Potylicz. Ścisłą ochroną objęto 21 km². Ochrona częściową 71 km², a rezerwaty stanowią 2 km².

Walory krajoznawcze Roztocza Wschodniego[edytuj | edytuj kod]

W Polsce[edytuj | edytuj kod]

Na Ukrainie[edytuj | edytuj kod]

Na Roztoczu Wschodnim i jego obrzeżach znajdują się m.in.:

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Tak więc, podróżując z Horyńca-Zdroju do Hrebennego (niespełna 30 km) przecina aż 3 megaregiony.
  2. Jan Buraczyński, Roztocze. Dzieje osadnictwa, Lublin: Drukarnia i Wydawnictwo Akademickie Wyższej Szkoły Społeczno-Przyrodniczej im. W. Pola, 2008, s. 19–24, ISBN 978-83-60594-20-9, OCLC 297648849.
  3. Według przedwojennych map – 414 m n.p.m..
  4. Zenon Matyga, Lasy Roztocza, [w:] Roztocze, Warszawa 1997, ​ISBN 83-85496-44-0​.
  5. Jaworowski Park Narodowy – www.yavoriv-park.com.ua (ukr.).
  6. Яворівський національний природний парк – www.ukrainaincognita.com (ukr. • ros.).
  7. Природний заповідник „Розточчя” – www.ukrainaincognita.com (ukr. • ros.).

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Jan Buraczyński, Roztocze. Dzieje osadnictwa, Lublin: Drukarnia i Wydawnictwo Akademickie Wyższej Szkoły Społeczno-Przyrodniczej im. W. Pola, 2008, ISBN 978-83-60594-20-9, OCLC 297648849.
  • Paweł Wład, Marek Wiśniewski, Roztocze Wschodnie, Wydawnictwo Naukowe, Turystyczne i Edukacyjne, Mielec 2004.
  • Mapa Roztocze Wschodnie, 1:60 000, Wydawnictwo Naukowe, Turystyczne i Edukacyjne, Mielec 2005.
  • Roztocze album z serii Krainy piękna, Wydawnictwo Voyager, Warszawa 1997, ​ISBN 83-85496-44-0​.

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]