Rudy (województwo śląskie)

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Rudy
Rudy
Państwo  Polska
Województwo śląskie
Powiat raciborski
Gmina Kuźnia Raciborska
Liczba ludności (2008) 2 768
Strefa numeracyjna (+48) 32
Kod pocztowy 47-430
Tablice rejestracyjne SRC
SIMC 0215746
Położenie na mapie województwa śląskiego
Mapa lokalizacyjna województwa śląskiego
Rudy
Rudy
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Rudy
Rudy
Położenie na mapie świata
Mapa lokalizacyjna świata
Rudy
Rudy
Ziemia 50°11′21,6″N 18°27′14,9″E/50,189333 18,454139

Rudy (też: Rudy Wielkie; niem. Rudy, Groß Rauden) – wieś sołecka w Polsce położona w województwie śląskim, w powiecie raciborskim, w gminie Kuźnia Raciborska. W latach 1973-1977 miejscowość była siedzibą gminy Rudy.

Nazwa[edytuj]

Ewolucja zapisów nazwy wsi Rudy przebiegała następująco:

  • 1258 – Wladislaw,
  • 1264 – Ruda,
  • 1295 w kronice łacińskiej Liber fundationis episcopatus Vratislaviensis (pol. Księga uposażeń biskupstwa wrocławskiego) miejscowość wymieniona jest jako Ruda[1].
  • 1391 – Rudden – wariant niemiecki (czyt. Ruden),
  • 1408 – Rawden, Rawdin – wariant niemiecki (czyt. Rauden),
  • 1420 – Rauda (czyt. Ruda),
  • 1475 w łacińskich statutach Statuta synodalia episcoporum Wratislaviensium miejscowość wymieniona jest w formie Ruda[2].
  • II poł. XV w. – Rauden
  • pocz. XVI w. – Raudten, Rauden – warianty niemieckie (oba czyt. Rauden)
  • XVIII w. – Rauden, Rudy, Groß Rauden,
  • 1830 – Rudeo (błąd pisarza lub zapis uszkodzony)
  • 1888 – Ruda,
  • 1918-1945 – Rudy, Groß Rauden,
  • od 1945 – Rudy (Rudy Wielkie, urzędowo, następnie potocznie: Rudy Raciborskie, obecnie Rudy).

Geografia[edytuj]

Rudy położone są w dolnym biegu rzeki Rudy, która z kolei jest dopływem górnej Odry. Zlokalizować je można na styku Płaskowyżu Rybnickiego i Kotliny Raciborskiej. W południowej części Rud, na granicy z Rybnikiem, znajduje się najwyższy punkt sięgający 271 m n.p.m. Początkowo okoliczne tereny były mocno zalesione a drzewostan stanowiły buki, dęby, sosny, świerki i jodły. W XVIII wieku wytrzebiono jednak niemal zupełnie buki i dęby, a zanieczyszczenie środowiska spowodowało zanik jodły, którą zastąpiono modrzewiami i innymi gatunkami liściastymi. Lasy w Rudach obfitują także w zwierzynę płową, czarną i drobną.

Klimat Rud jest ciepły, a okres wegetacyjny trwa 224 dni. Gleby są w większości nieurodzajne i powstały na bazie utworów polodowcowych: gliny, piasków i iłów. Natomiast gleby bielicowe właściwe, rdzawe i murszowate zajmują ok. 66% powierzchni. W dolinie rzecznej występują również nadające się pod gospodarkę łąkową mady piaszczyste.

Przysiółki Rud[edytuj]

Przyroda na terenie Rud
  • Biały Dwór – dawny folwark cysterski z końca XIII wieku;
  • Brantolka – dawna osada fabryczna założona przez Cystersów w XVI wieku, funkcjonowały tam najpierw fryszerki i kuźnica, a później fabryka drutu i huta;
  • Kolonia Renerowska – powstała na początku XIX w. przy drodze do Jankowic;
  • Paproć – kolonia fabryczna zbudowana przez Cystersów przy drodze do Rybnika;
  • Podbiała
  • Przerycie – kolonia fabryczna założona przez Cystersów;
  • Szybki – kolonia górnicza założona przez Cystersów na południe od Rud, na skraju lasu zwanego Buk, miejsce wydobywania rudy darniowej.

Historia[edytuj]

Historia Rud sięga I poł. XIII wieku. Wtedy miała tu powstać pierwsza fundacja klasztorna, która w 1228 roku otrzymała obraz Matki Boskiej z Dzieciątkiem. Prawdopodobnie jednak datowanie to jest zbyt wczesne i faktycznie można je przesunąć na ok. 1237 rok. Pierwszy klasztor nie przetrwał w związku z najazdem tatarskim w 1241 roku. Z początkiem II połowy XIII wieku Cystersi z Jędrzejowa przybyli tu jednak ponownie i w 1252 roku zaczęli budowę klasztoru, który zasiedlili w 1255 roku. Znany jest też dokument fundacji klasztoru z 21 października 1258 roku wydany przez Władysława Opolskiego i potwierdzony 16 lat później przez papieża Grzegorza X.

Cystersi szybko rozwijali miejscową gospodarkę i osadnictwo. Zajmowali się sadownictwem, leśnictwem i bartnictwem. W okolicy Rud wybudowali stawy rybne, które zaopatrywały zarówno klasztor, jak i okoliczne wioski. Hodowali także owce, trzodę i bydło.

Kolejny szybki wzrost znaczenia klasztoru rudzkiego przyniósł XVII wiek i rządy opata Andrzeja Emanuela Pospela. Klasztor założył wówczas kuźnicę, dwie fryszerki i fabrykę drutu. W 1710 powstała w Rudach huta potażu, a w 1725 założono tu kuźnicę miedzi.

W 1810 roku władze pruskie dokonały kasaty klasztoru, a w jego budynkach powstał szpital wojskowy, który funkcjonował tu w latach 1813-1814.

We wsi niemiecki etnograf Juliusz Roger zbierał pieśni ludowe Górnego Śląska do swojej książki Pieśni ludu polskiego w Górnym Szląsku z muzyką wydanej we Wrocławiu w 1863 roku[3]. Topograficzny opis Górnego Śląska z 1865 roku notuje stosunki ludnościowe na terenie wsi – „Die Bevolkerung von dem eigentlichen Gross-Rauden besteht aus 195 Haushaltungen mit 1131 Seelen, zur halfte polnisch(...).”, czyli w tłumaczeniu na język polski „Populacja w Rudach w 195 gospodarstwach domowych wynosi 1131 dusz, z czego połowa jest polska (...)”[3].

Zabytki i atrakcje turystyczne[edytuj]

Wnętrze zabytkowego kościoła wchodzącego w skład Pocysterskiego Zespołu Klasztorno-Pałacowego

Szlaki turystyczne przechodzące przez Rudy:

Transport[edytuj]

Drogowy[edytuj]

Siedziba Lasów Państwowych i zabytkowa willa przy głównym rozjeździe w Rudach

Rudy znajdują się w odległości ok. 13 km od autostrady A4 – węzeł Ostropa z drogą wojewódzką ner 408.

Droga wojewódzka nr 921 jest drogą dojazdową do autostrady A1 i prowadzi do węzła Knurów oddalonego od Rud o ok. 18 km.

Autobusowy[edytuj]

Rudy są połączone komunikacją autobusową z:

Edukacja[edytuj]

W Rudach znajduje się Zespół Szkół Ogólnokształcących, w którym mieści się szkoła podstawowa oraz gimnazjum (ul. Rogera). Przedszkole (ul. Raciborska) oraz Młodzieżowy Ośrodek Wychowawczy (czynny oficjalnie od września 2008) (ul. Dworcowa).

ZSO w Rudach w ramach programu Comenius prowadzi kontakty partnerskie oraz wymianę młodzieży i nauczycieli z kilkoma szkołami w Europie:

Osoby związane z Rudami[edytuj]

Obelisk ku czci dr Juliusza Rogera

Zobacz też[edytuj]

Przypisy

Ołtarz z obrazem NMP w bocznej kaplicy w kościele przyklasztornym w Rudach (Raciborskich)

Bibliografia[edytuj]

  • Felix Triest: Topographisches handbuch von Oberschliesen. Breslau: Verlag von Wilh. Gottl. Korn, 1865.
  • M. Dyba, Legenda rudzkich cystersów, Wszechnica Górnośląska T. XII.
  • J. Gorzelik, Dziedzictwo Górnośląskiego Baroku. Opactwo Cysterskie w Rudach Wielkich 1648-1810, Warszawa 2005.
  • A. Morawetz, Denkmäler in Rauden, „Ratiborer Heimatblatt” 1927.
  • A. Potthast, Geschichte der ahemaligen Zisterzienserabtei Rauden in Oberschlesien, Leobschütz 1858.
  • R. Respondowski, Miasto i Gmina Kuźnia Raciborska. Katowice 1995.
  • St. Rybant, Średniowieczne opactwo cystersów w Rudach, Wrocław 1977.
  • H. Siedlaczek, Edukacja środowiskowa w Szkole Podstawowej w Rudach, „Wszechnica Górnośląska”, Katowice 1995, T. XI, s. 123-129.
  • H. Siedlaczek, Rudy – Mała Wielka Ojczyzna, Żory 1999.
  • Mieczysław Sufryd, Jerzy Winiewski, Opactwo cystersów w Rudach 1258-1810, Katowice 1987.
  • G. Wawoczny, Rudy – miejsce magiczne.
  • F. Wolnik, Matka Boska Rudzka. Dzieje Sanktuarium w Rudach Wielkich, Opole 1995.
  • F. Wolnik, Służba Boża w Rudzkim Opactwie Cystersów, Opole 2006.
  • A. Zamarska, Dzieje książąt raciborskich, Rybnik 2005.
  • K. Tomasiak, Parafia Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny w Rudach w latach 1810-1924, Racibórz 2009.

Linki zewnętrzne[edytuj]