Rusycyzm

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj

Rusycyzmy – zapożyczenia rosyjskie, wyrazy, ich znaczenia i formy, związki wyrazowe i konstrukcje językowe przejęte lub wzorowane na języku rosyjskim.

Przykłady rusycyzmów w języku polskim[edytuj]

zapożyczenia właściwe[edytuj]

  • kontrol
  • łagier
  • moriaczka
  • naczalstwo
  • naturszczyk
  • niuch
  • pieriepałki
  • pierepiska
  • politruk
  • politbiuro
  • prawilno
  • prowierka
  • rebiata
  • sobaka / obsobaczyć
  • sowieci / sowiecki
  • swołocz
  • urawniłowka
  • ustrojstwo
  • wierchuszka
  • zagwozdka
  • zajawka
  • zsyłka
  • ichni
  • miałki
  • nachalny
  • ujutny
  • krugom
  • nazad
  • nikak
  • padrobno
  • chwatit
  • skolko ugodno
  • toczka w toczkę
  • w drebiezgi
  • wsjo rawno
  • katać się
  • kolebać się (w zn. wahać się)
  • nadojeść, nadojadać
  • naplewać
  • wygruzić
  • zaputać się

zapożyczenia zniekształcone[edytuj]

Mylne znaczeniowo, utrwalone w polszczyźnie w zmienionym sensie:

  • bałagan (ros. jarmarczna szopa, widowisko - z jid.) – jako nieporządek, rozgardiasz
  • chałtura (ros. tandeta, partanina, lichota) – uboczna, niedbała praca wyłącznie dla zarobku
  • fufajka (ros. kaftanik, kamizelka) – jako waciak
  • kazionny (ros. казённый - urzędowy, formalny) – jako wspólny, powszechnie dostępny, masowy
  • pacan (ros. mały chłopiec, osoba niskiego wzrostu) – jako głupek, niepojętny
  • raspiska (ros. pokwitowanie) – jako spis czegoś, rozkład, harmonogram
  • wertep/y (ros. вертеп - spelunka, miejsce podejrzane) – jako wyboje, nierówności, droga nieprzejezdna
  • żesty (ros. жесть - blacha) – jako wszelkie wyroby blaszane (wiadra, miski)
  • żulik / żul (ros. жулик - złodziejaszek) – jako łobuz, chuligan

kalki leksykalne[edytuj]

  • czajka (ros. чайка) – zamiast prawidłowego tłumaczenia mewa (ros. czajkaчибис)
  • hadziaj (ros. хозяин) – ludność napływowa na Śląsk z dawnych kresów po 1945 r.
  • i tak (ros. итак) zamiast więc, zatem
  • jak raz (ros. как раз) zamiast właśnie, akurat
  • łódź podwodna (ros. подводная лодка) zamiast okręt podwodny
  • naliczyć (ros. насчитать)
  • naoborot (ros. на оборот) zamiast odwrotnie
  • objaśniać (ros. объяснять) zamiast wyjaśniać
  • pod rząd (ros. подряд) zamiast po kolei, kolejno
  • pogranicznik (ros. пограничник) w znaczeniu żołnierz straży granicznej
  • póki co (ros. пока что) zamiast na razie, tymczasem
  • przygodzić się (ros. пригодиться) zamiast przydać/nadać się
  • tangenta (ros. тангента) zamiast mikrofon lub mikrofono-głośnik z przyciskiem nadawania do radiotelefonu
  • rozkułaczyć (ros. разкулачить) zamiast rozparcelować
  • rozpracować (ros. разработать) zamiast opracować, obrobić
  • rozwarstwienie (ros. расслоение) zamiast rozdzielenie klas/warstw
  • tołkować (ros. толковать) zamiast wyjaśniać, coś tłumaczyć
  • wiodący (ros. ведущий) zamiast przodujący, czołowy, przewodni
  • wypiska (ros. выписка) zamiast wypis, wyciąg
  • wyszkolić (ros. вышколить) zamiast wyuczyć, wyćwiczyć
  • zagłuszka (ros. заглушка/zagłuszka) zamiast zaślepka; l.mn. zagłuszki zamiast ochronniki słuchu
  • znachodzić (się) (ros. знаходить/ся) zamiast znajdować (się)

kalki frazeologiczne[edytuj]

  • doścignąć celu zamiast osiągnąć cel
  • na dniach zamiast w tych dniach, niedawno/niedługo
  • na dzień dzisiejszy zamiast dziś/dzisiaj
  • na marszu zamiast w marszu, podczas marszu
  • na siłę zamiast przemocą, siłą
  • nie mieć ceny zamiast być bezcennym, mieć wielką wartość
  • nie moje dzieło zamiast nie moja sprawa
  • odstawać od reszty zamiast pozostawać w tyle
  • okazać pomoc zamiast udzielić pomocy
  • po czemu zamiast za ile
  • po mojemu zamiast według mnie
  • podpadać pod zamiast zaliczać się do, (przy)należeć do
  • pójść w odstawkę zamiast otrzymać dymisję
  • pójść w sołdaty zamiast pójść/iść do wojska
  • przedstawiać sobą zamiast reprezentować
  • statek wojenno-morski zamiast okręt (ros. военнo-морскоe суднo / wojenno-morskoje sudno)
  • śledzić za kimś/czymś zamiast śledzić kogoś/coś
  • tym niemniej zamiast mimo to, jednak(że)
  • walić durnia zamiast udawać głupka
  • wlec się w ogonie zamiast pozostawać na końcu
  • wstawać ze wschodem zamiast wstawać o wschodzie (słońca)
  • w trymiga zamiast raz-dwa
  • w tym dzieło zamiast o to chodzi
  • wydusić szybę zamiast zbić szybę
  • wziąć się za coś zamiast zabrać się do czegoś
  • zadziałać zamiast wykonać, zrobić
  • zdjąć ze stanowiska zamiast usunąć, odwołać ze stanowiska
  • z wielkiej litery zamiast wielką literą, od wielkiej litery

rusycyzmy składniowe[edytuj]

  • prace na budynku, mieć na magazynie, robić na hali; poza tym na przedpokoju, na warsztatach, na zakładzie/fabryce, i wszystkie łączenia z „na”, które w polskim mogą mieć inne znaczenie niż w zamyśle – np. prace na budynku w języku polskim określają prace na dachu budynku, a nie prowadzone w środku.

Bibliografia[edytuj]

  • Jerzy Podracki (red.): Polszczyzna płata nam figle. Poradnik językowy dla każdego. Warszawa: Wydawnictwa Radia i Telewizji, 1991.
  • Marek Marszałek: Rusycyzmy leksykalne w potocznej odmianie współczesnej polszczyzny. W: "Linguistics Applied", R. 2/3 (2010), s. 74-89
  • Anatol Mirowicz i in.: Wielki słownik rosyjsko-polski. T. 1-2. Warszawa: Wiedza Powszechna-Philip Wilson, 1993

Zobacz też[edytuj]