Ryż siewny

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Ryż siewny
Ryż siewny: zdjęcie
Systematyka[1]
Domena eukarionty
Królestwo rośliny
Klad rośliny naczyniowe
Klad Euphyllophyta
Klad rośliny nasienne
Klasa okrytonasienne
Klad jednoliścienne
Rząd wiechlinowce
Rodzina wiechlinowate
Rodzaj ryż
Gatunek ryż siewny
Nazwa systematyczna
Oryza sativa L.
Sp. pl. 1:333. 1753

Ryż siewny (Oryza sativa L.) – gatunek ryżu, jednorocznej rośliny zbożowej z rodziny wiechlinowatych (Poaceae), dawniej nazywanych trawami (Graminae). Pochodzi z Azji Południowo-Wschodniej. Jest drugim, po pszenicy[potrzebny przypis], najczęściej uprawianym zbożem świata, stanowiąc podstawę wyżywienia 1/3 ludności świata (głównie dla mieszkańców wschodniej i południowo-wschodniej części Azji). 95% światowych zbiorów ryżu siewnego przeznacza się na pokarm dla ludzi. To główne pożywienie mieszkańców Chin, Indii, Azji wschodniej i południowo-wschodniej. Znane są bardzo liczne odmiany, które są dostosowane do przeróżnych warunków środowiskowych. Roślina ta upowszechniła się i jest uprawiana w rejonach o silnej gęstości zaludnienia, ponieważ wymaga pracochłonnych zabiegów – sadzenia, nawadniania pól, zbiorów[2].

Morfologia[edytuj]

Łodygi
Liczne, gęste o wysokości w granicach 50-150 cm.
Liście
Dolne o długości do 100 cm i szerokości do 15 mm, spłaszczone.
Kwiaty
Skupione w wiechy o długości do 300 mm złożone z jednokwiatowych, ościstych (choć niektóre odmiany uprawne są bezościste) płaskich kłosków. Pręcików 6 (większość traw ma tylko trzy). Samopylne.
Owoce
Kłos zawiera 30-100 ziaren. Ziarniaki o wymiarach 8 × 4 mm, jadalne, bogate w skrobię.

Zmienność[edytuj]

Wyróżnia się dwa podgatunki ryżu siewnego:

Ze względu na wymagania ekologiczne wyróżnia się:

  • Ryż suchy – „górski” – może być uprawiany bez nawadniania, lecz daje mniejsze plony. Uprawiany najczęściej w części północnej Chin. Nieco myląca jest sama nazwa rośliny. Najczęściej uprawiana jest na wzniesieniach, czasem też na nizinach.
  • Ryż mokry – „padi” – roślina bagienna, która musi rosnąć w płytkiej wodzie. Na obszarach Indii i Chin liczba odmian tego ryżu sięga kilku tysięcy.

Ze względu na całkowicie odmienne walory kulinarne należy też wyróżnić ryż kleisty (Oryza glutinosa), odmianę niezawierającą amylozy.

Uprawa tarasowa na Jawie
Ziarno

Zastosowanie[edytuj]

Roślina jadalna

Częściowo obłuskane ziarno, pozbawione tylko plew – zwane jest ryżem brązowym – zawiera ok. 8% białka i niewielkie ilości tłuszczu; stanowi źródło tiaminy, niacyny, ryboflawiny, żelaza, wapnia. Ziarna ryżu otoczone są zrośniętymi plewkami. Podczas młocki usuwa się zwykle zarówno plewy, jak i otręby, czasem dodatkowo stosuje się polerowanie glukozą i talkiem, co nadaje ziarniakom połysk. Czasem przed młóceniem ryż wstępnie obgotowuje się, co pozwala na zachowanie większości jego składników odżywczych. Niekiedy ryż wzbogaca się przez dodanie żelaza i witamin z grupy B. Całkowicie obłuskane ziarno – tzw. biały ryż – jest w znacznym stopniu pozbawione cennych składników odżywczych. Na terenach gdzie ryż biały jest głównym składnikiem pożywienia, występuje dużo większe ryzyko zachorowania na beri-beri, chorobę spowodowaną niedoborem tiaminy (wit. B1) i składników mineralnych. Przed spożyciem ryż jest gotowany i jadany jako odrębne danie lub używany do przygotowywania zup, dań głównych i dodatków, szczególnie w kuchni orientalnej i bliskowschodniej. Z ryżu siewnego wytwarza się mąkę, kaszę, ziarno, jest to także surowiec do wyrobu alkoholu – sake, araku oraz wina ryżowego.

Inne zastosowania

Produkty uboczne powstające podczas obróbki ziaren ryżu – czyli otręby i proszek powstały po rozdrobnieniu odpadów z procesu polerowania ziarna – wykorzystuje się jako karmę dla zwierząt. Z otrąb uzyskuje się olej używany do celów spożywczych i przemysłowych. Pokruszone ziarna wykorzystuje się do warzenia piwa, destylacji alkoholu oraz produkcji skrobi i mączki ryżowej. Plewy stosuje się jako opał i materiał do pakowania, produkuje się z nich również nawóz i furfural. Słomę używa się na ściółkę, paszę dla zwierząt, pokrycia dachowe oraz do produkcji mat, odzieży, opakowań i mioteł. Ryż wykorzystywany jest także w papiernictwie, do wyrobu przedmiotów plecionych, kleju i kosmetyków (puder). Stanowi źródło skrobi.

Ryż przerabiany jest także na krochmal, ocet lub alkohol. Ryż łuszczony ulega szybkiemu zepsuciu, dlatego po wyłuszczeniu i usunięciu zewnętrznej powłoki, która przybiera brunatny kolor z ryżu tego otrzymuje się ryż biały lub polerowany.

Sadzenie ryżu

Uprawa[edytuj]

Produkcja
Najwięcej ryżu siewnego produkują Chiny (95% z pól nawadnianych), Indie, Japonia (uprawa ryżu stanowi ponad połowę ziemi uprawnej, najczęściej w dolinach rzek i na nizinach nadbrzeżnych), Bangladesz , Indonezja (10-12% powierzchni, 7% powierzchni zajmuje ryż suchy), Tajlandia (duży wzrost z 4,5 mln t przed II wojną światową do 21-22 mln t w obecnych czasach; stało się to z powodu rozszerzenia terenów uprawy ryżu i wzmocnieniu systemów irygacyjnych) i Mjanma. Do ważniejszych producentów należą także Wietnam, Brazylia, Korea Południowa, Filipiny (na terenach, gdzie wprowadzono nowoczesne systemy nawadniające można uzyskać dwa zbiory w roku) i USA. Pod koniec XX w. co roku na świecie produkowano ok. 363-431 milionów ton ryżu rocznie. Powierzchnia upraw zajmowała ok. 145 mln ha.
Najwięksi producenci ryżu (2008)[3]
(w milionach ton)
 Chiny 193,3
 Indie 148,3
 Indonezja 60,2
 Bangladesz 46,9
 Wietnam 38,7
 Tajlandia 31,6
 Mjanma 30,5
 Filipiny 16,8
 Brazylia 12,0
 Japonia 11,0
Łącznie na świecie 600,0 mln ton
Historia
Ryż jest jedną z najstarszych roślin uprawnych świata. W Chinach był regularnie uprawiany już ok. r. 5000 p.n.e. (według Jareda Diamonda udomowienie ryżu nastąpiło w Chinach już ok. 7500 r. p.n.e.[potrzebny przypis]).
W latach sześćdziesiątych XX w., podczas tzw. Zielonej Rewolucji, kiedy wysiłki naukowców były skierowane na zapobieżenie klęsce głodu, wyhodowano wiele nowych, ulepszonych odmian roślin uprawnych, m.in. tzw. cudowny ryż. Odmiana ta charakteryzowała się dużą odpornością na choroby, zwiększoną produktywnością i wytwarzaniem krótkiej, silnej łodygi, dzięki czemu rośliny były mniej łamliwe. Jednak jej uprawa nie rozwinęła się na tak szeroką skalę, jak się spodziewano. Ze względu na duże wymagania glebowe i konieczność intensywnego nawożenia stała się dostępna tylko dla bogatszych rolników, co z punktu widzenia zapobiegania głodowi czyni ją mało użyteczną.
Wymagania
Wymagana temperatura, w zależności od gatunku wynosi około 10-15 °C. Do kwitnienia niezbędna temperatura to 22-30°C, natomiast do dojrzewania 20 °C. Ryż padi potrzebuje co najmniej 2 miesięcy, w których temperatura jest wyższa od 20 °C. Natomiast dla ryżu suchego potrzebne jest 18 °C przez około 3 miesiące. Ryż może być uprawiany na różnych glebach, lecz rośnie najlepiej na gliniastych, zatrzymujących wodę. Z wyjątkiem odmiany górskiej ryż uprawiany jest na terenach zalewowych, na nadbrzeżnych równinach, w strefie pływów, w deltach rzek, w strefie klimatu tropikalnego. Nasiona wysiewa się na grządkach, a po 25-50 dniach siewki przesadza na pola, gdzie rośliny rosną zanurzone w wodzie do głębokości 5-10 cm. Na obszarach monsunowych o urozmaiconym ukształtowaniu powierzchni (Indonezja, Japonia) powszechne jest tarasowanie pól ryżowych w celu utrzymania wody na niewielkich, płaskich poletkach. Wykorzystuje się tu nawadnianie przelewowe.

Przypisy

  1. Stevens P.F.: Angiosperm Phylogeny Website (ang.). 2001–. [dostęp 2010-06-21].
  2. FalkowskiF. J. FalkowskiF., KostrowickiK. J. KostrowickiK., Geografia rolnictwa świata, Warszawa: Wyd. Wydawnictwo Naukowe PWN, 2005.
  3. FOOD AND AGRICULTURE ORGANIZATION OF THE UNITED NATIONS: FAOstat (ang.). [dostęp 2011-03-03].

Linki zewnętrzne[edytuj]

Bibliografia[edytuj]

  1. Fierli I. (red),1998,Geografia gospodarcza świata, Warszawa, wyd. Polskie Wydawnictwo Ekonomiczne, ss.461.
  2. Falkowski J.,Kostrowicki J., 2005, Geografia rolnictwa świata,Warszawa, Wyd. Wydawnictwo Naukowe PWN, ss.516.