Ryżanka japońska

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Ryżanka japońska
Oryzias latipes[1]
(Temminck i Schlegel, 1846)
Ilustracja
Systematyka
Domena

eukarionty

Królestwo

zwierzęta

Typ

strunowce

Podtyp

kręgowce

Gromada

promieniopłetwe

Infragromada

doskonałokostne

Rząd

belonokształtne

Rodzina

kaczorkowate

Rodzaj

Oryzias

Gatunek

ryżanka japońska

Synonimy
  • Aplocheilus latipes (Temminck & Schlegel, 1846)
  • Oryzias latipes latipes (Temminck & Schlegel, 1846)
  • Poecilia latipes Temminck i Schlegel, 1846
Kategoria zagrożenia (CKGZ)[2]
Status iucn3.1 LC pl.svg

Ryżanka japońska[3], medaka[4], ryżówka japońska[5], ryżówka[6] (Oryzias latipes) – euryhaliczny i amfidromiczny gatunek małej ryby belonokształtnej z rodziny kaczorkowatych (Adrianichthyidae)[7].

Zasięg występowania[edytuj | edytuj kod]

Zasiedla wody słodkie i słonawe Azji Południowo-Wschodniej (Japonia, Korea, Chiny i Wietnam), głównie w wolno płynących strumieniach. Spotykana jest też w innych, różnego typu zbiornikach wodnych, włącznie z przybrzeżnymi wodami morskimi Japonii i Korei. Znosi szeroki zakres zasolenia wody[8]. Została introdukowana w wielu krajach[7].

Charakterystyka[edytuj | edytuj kod]

Ryżanki japońskie w akwarium

Medaka to ryba bentoplagiczna żyjąca w subtropikalnych wodach słodkich i słonawych. Medaka przeżywa w szerokim zakresie temperatur wody (3–42 °C lub 37–108 °F), preferując temperaturę wody 15–28 °C (59–82 °F)[9]. Dorosłe osobniki występują w stawach, bagnach i bagnach, polach ryżowych i niewielkich równinach. Wolą powolne prądy. Zamieszkują głównie wody nizinne i słonawe, ale wiadomo również, że zamieszkują zbiorniki pływowe u wybrzeży niektórych regionów Japonii i Korei. Morze jest często wykorzystywane u tego gatunku do migracji do nowych siedlisk słodkowodnych. Może wytrzymać szeroki zakres zasolenia i temperatur[10].

Kolor w naturze jest kremowo biały lub żółtawy, ale hodowano również ozdobne formy o różnych kolorach. Płetwa grzbietowa ma 6-7 miękkich promieni, płetwa odbytowa ma 15-21 miękkich promieni. Żywi się bezkręgowcami. Długość jej ciała mieści się w przedziale 2–4 cm. Żyją w niewoli przez dwa lata, a na wolności od 3 do 4 lat.

W 1931 roku, oprócz zwykłego zapłodnienia zewnętrznego, odkryto i opisano u O. latipes zdolność do zapłodnienia wewnętrznego[11].

Odmiany kolorystyczne[edytuj | edytuj kod]

Historia hodowli w Japonii jest bardzo długa, porównywalny do karpia koi lub karasia, ponieważ sięga XVII wieku. Definiuje się setki odmian kolorystycznych, które różnią się od siebie nie tylko umaszczeniem, ale także rozłożeniem wzorów. Można zaklasyfikować do trzech podstawowych odmian. Miyuki Medaka, które mają stopnie niebieskiego koloru, Yokihi Medaka które o odcieniach pomarańczy lub żółci i Orochi które są całe czarne. Można go również podzielić na „Kouhaku”, które są białe i czerwone, „Lamę” pokryty lustrzanymi łuskami, lub trójkolorowe „Sanshoku” z czarnymi plamami. W Japonii, a od kilku lat w Europie, zwłaszcza w Niemczech i we Włoszech, odbywają się wystawy, na których hodowcy prezentują swoje najlepsze ryby i tak powstają nowe odmiany kolorystyczne[12].

Znaczenie[edytuj | edytuj kod]

Znaczenie społeczne w Japonii i akwarystyka[edytuj | edytuj kod]

Medaka od wieków była hodowana jako ryba ozdobna w Japonii. Medaki tradycyjnie trzymane są przez cały rok w ceramicznych i kamiennych misach, gdzie muszą radzić sobie z wysokimi letnimi temperaturami i zimowym zamarzaniem tafli wody takich pojemników[13]. W ostatnich latach medaka zyskała większą popularność na całym świecie, niektóre rzadsze rasy są warte ponad 1 milion jenów (ponad 35 000 zł) – chociaż najpopularniejsze odmiany (takie jak himedaka) można kupić za około 50 jenów za rybę[14]. Obecnie udokumentowano i hoduje się około 456 odmian handlowych[15]. Medaka jest hodowana nie tylko do dekoracji, ale jest również wykorzystywana w edukacji; Klasy japońskich szkół podstawowych często hodują medaka, aby zapewnić uczniom bezpośrednie doświadczenie żywych organizmów i promować szersze rozpoznanie cykli życia zwierząt. Medaky nadają się do badań ze względu na krótki czas generacji i zdolność adaptacji, a dzięki przezroczystym jajom są idealne do obserwacji. W akwarystyce jest znana jako ryba łatwa w utrzymaniu[8].

Badania naukowe i medyczne[edytuj | edytuj kod]

Ze względu na małe rozmiary, łatwa hodowla w akwarium i wysokiej płodności, japońska medaka stała się również ważnym organizm modelowy w genetyka, embriologia i toksykologia. Ryżanka japońska charakteryzuje się krótkim okresem rozrodu, dlatego jest organizmem modelowym intensywnie wykorzystywanym do badań naukowych oraz pierwszym zwierzęciem kręgowym, które dokonało rozrodu w przestrzeni kosmicznej. Latem 1994 roku na pokładzie wahadłowca Columbia 2 samce i 2 samice ryżanki japońskiej odbyły 15-dniową podróż, w trakcie której przystąpiły do tarła, złożyły i zapłodniły ikrę. Wszystkie osobniki dorosłe i narybek wróciły żywe na Ziemię, gdzie poddane zostały dalszym badaniom[16]. Podobnie jak w przypadku innych gatunków ryb akwariowych wśród akwarystów została spopularyzowana jej genetycznie zmodyfikowana, fluorescencyjna odmiana z wszczepionym DNA meduz[4][8]. W Unii Europejskiej trzymanie tych genetycznie zmodyfikowanych ryb jest zabronione.

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Oryzias latipes, [w:] Integrated Taxonomic Information System [online] (ang.).
  2. Oryzias latipes, [w:] The IUCN Red List of Threatened Species [online] (ang.).
  3. AKWARIUM Nr 1-2/70.
  4. a b Ryby. Encyklopedia zwierząt. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN: Dorota Szatańska, 2007. ISBN 978-83-01-15140-9 (seria).
  5. Biologia. Multimedialna encyklopedia PWN Edycja 2.0. pwn.pl Sp. z o.o., 2008. ISBN 978-83-61492-24-5.
  6. Krystyna Kowalska, Jan Maciej Rembiszewski, Halina Rolik Mały słownik zoologiczny, Ryby, Wiedza Powszechna, Warszawa 1973.
  7. a b William N. Eschmeyer: Catalog of Fishes electronic version (5 January 2011) (ang.). California Academy of Sciences. [dostęp 2011-01-23].
  8. a b c Oryzias latipes. (ang.) w: Froese, R. & D. Pauly. FishBase. World Wide Web electronic publication. www.fishbase.org [dostęp 23 stycznia 2011]
  9. Akihiro Shima, Hiroshi Mitani. Medaka as a research organism: past, present and future. „Mechanisms of Development”. 121 (7), s. 599–604, 2004-07-01. DOI: 10.1016/j.mod.2004.03.011. ISSN 0925-4773 (ang.). 
  10. Oryzias latipes summary page, FishBase [dostęp 2019-04-19] (ang.).
  11. Internal Fertilization of Oviparous Fishes, Oryzias Celebensis: Is It a Coincidence?
  12. 大場幸雄, めだかの館, めだかの館, 2017, s. 1 [dostęp 2022-05-19] (jap.).
  13. 水温の変化には要注意!メダカの屋外飼育の月別ポイント, 水温の変化には要注意!メダカの屋外飼育の月別ポイント [dostęp 2021-05-17] (jap.).
  14. 100万円の値がついた「高級メダカ」とは!?人気急上昇中、希少なメダカを一挙公開, ラグジュアリー体験の入り口メディア [dostęp 2021-05-17] (jap.).
  15. 改良メダカ年表 – めだかの館, 改良メダカ年表 – めだかの館 [dostęp 2021-05-17] (jap.).
  16. K. Ijiri. Medaka fish had the honor to perform the first successful vertebrate mating in space. „The Fish Biology Journal MEDAKA”. 7, s. 1–10, 1995 (ang.).  (pdf).