Rynek w Bielsku-Białej

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
POL Bielsko-Biała COA.svg Bielsko-Biała
Rynek
Śródmieście Bielsko
Widok ogólny Rynku
Widok ogólny Rynku
Położenie na mapie Bielska-Białej
Mapa lokalizacyjna Bielska-Białej
Rynek
Rynek
Położenie na mapie województwa śląskiego
Mapa lokalizacyjna województwa śląskiego
Rynek
Rynek
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Rynek
Rynek
Ziemia49°49′16,0″N 19°02′33,0″E/49,821111 19,042500

Rynek – główny plac Starego Miasta w Bielsku-Białej (w administracyjnej dzielnicy Śródmieście Bielsko), położony w centralnej części tzw. Wzgórza Miejskiego, na którym rozlokowało się średniowieczne miasto Bielsko. Jest to prostokątny, pochylony ku wschodowi plac o wymiarach 82x43 m. Z narożników wychodzą po dwie ulice, w kierunku równoleżnikowym i południkowym (płn.-wsch.: Podcienie i Słowackiego, płd.-wsch.: Wzgórze i Schodowa, płd.-zach.: Cieszyńska i Kościelna, płn.-zach.: Celna i Kręta). Jego kształt nie zmienił się od czasów lokacji miasta w XII wieku, zabudowa zaś pochodzi głównie z XVII-XVIII wieku. Od 1953 r. układ urbanistyczny Starego Miasta jest wpisany do rejestru zabytków[1]. Od roku 1960 status zabytku mają też wszystkie kamienice przy Rynku[1].

Historia[edytuj | edytuj kod]

Rynek około 1900 r.
Makieta Rynku. W tle sztuczny kanał i fontanna

Rynek bielski, centrum średniowiecznego miasta z typowym układem urbanistycznym lokacyjnych miast śląskich powstał w czasach osadnictwa na prawie magdeburskim. Z narożników prostokątnego rynku usytuowanego na Wzgórzu Miejskim wybiegają po dziś dzień po dwie prostopadłe do siebie wąskie uliczki, które na tym przykładzie od strony południowej prowadzą do kościoła św. Mikołaja.

Od średniowiecza stał na rynku do XVI wieku drewniany ratusz, studnia z kamienną cembrowiną, budynek wagi miejskiej, odbywały się tu cotygodniowe targi i trzy razy w roku jarmarki. Do czasu wielkich niszczących pożarów z 1659 i 1664 miasto posiadało zabudowę wyłącznie drewnianą, z wyjątkiem zamku i kościoła. Po tych klęskach zaczęto stawiać murowane kamienice, które również trawiły pożary w roku 1808 i 1836. W XIV wieku centrum lokacyjnego miasta zostało opasane kamiennym murem w który osadzono trzy baszty. Druga linia murów powstaje w roku 1521.

Najstarsze kamieniczki miejskie pochodzą z XVII i XVIII w. stoją one na wąskich prostokątnych działkach pierwotnych osadników. Są to wąskie piętrowe kamienice z oryginalnymi klepkowymi drzwiami, które prowadzą poprzez wąskie sienie na podwórza, klatki schodowe wyposażone są w świetliki[2]. W sieniach i frontach elewacji kamienic widoczne ślady zamurowanych po pożarach podcieni, które pierwotnie otaczały cały rynek. Miasto w obrębie murów zamieszkiwali wielkomieszczanie potomkowie pierwszych osadników. Byli oni właścicielami działek i domów, korzystali ze wszystkich praw miejskich i do roku 1572 posiadali monopol na prowadzenie rzemiosła i handlu. W 1440 miasto liczyło 400 mieszkańców. Po sprzedaniu miasta przez ostatniego z Piastów w 1572 wielkomieszczanie utracą wpływy na rzecz małomieszczan, czyli mieszkańców przedmieści bielskich, którzy pełnię praw obywatelskich nabędą dopiero po roku 1848 po zniesieniu przeżytków feudalizmu w Austrii.

W czasie prac archeologicznych w latach 90. XX wieku odkryto ślady drewnianego ratusza stojącego na Rynku do XVI w., a także fundamenty XVII-wiecznej wagi miejskiej oraz studnię z kamienną cembrowiną z tego samego okresu. Wykazano również, że współcześnie plac jest obniżony w stosunku do swojego pierwotnego poziomu.

W XIX wieku Stare Miasto zaczęło tracić swoje znaczenie na rzecz Dolnego Przedmieścia. Spośród obiektów mieszczących się przy Rynku: ratusz został przeniesiony na dzisiejszą ul. Cieszyńską, poczta na ul. Zamkową, starostwo powiatowe i sąd na ul. Słowackiego, a dom cechowy sukienników na pl. Smolki. Centralnym placem miasta stał się dzisiejszy pl. Bolesława Chrobrego. Jednocześnie powstało kilka nowych, kilkupiętrowych kamienic, które wyraźnie kontrastowały z dotychczasową prowincjonalną zabudową. W tym czasie, do roku 1918, główny plac starówki nosił nazwę Ringplatz.

W 1950 r. Rynek został przeobrażony na skwer z kilkoma lampami gazowymi, jakie oświetlały miasto w latach 18641970. W 1953 do rejestru zabytków wpisano układ urbanistyczny Starego Miasta, a siedem lat później wszystkie kamienice przy Rynku. Równocześnie plac został wyłączony z ruchu samochodowego. Przez lata plac, jak i cała starówka, był zaniedbywany. Efektem tych zaniedbań była postępująca degradacja społeczna tego miejsca, a także zawalenie się w 1998 r., będącej w złym stanie technicznym, kamienicy nr 4. W latach PRL nosił nazwę plac Związku Walki Młodych.

W 2003 r. rozpoczęto realizację Programu Rewitalizacji Starego Miasta, zakładającego powstrzymanie dewastacji fizycznej i społecznej tego obszaru, poprawę stanu technicznego obiektów, poprawę ładu przestrzennego, estetyki obiektów i ich otoczenia, a także zachowanie i przywrócenie starówce jej historycznych wartości urbanistycznych i architektonicznych[3]. W 2005 r. rozpoczęto przebudowę płyty Rynku, która oficjalnie zakończyła się 31 października 2006 r. Inwestycja ta nosiła nazwę Nowa Starówka – Nowe Szanse. Rewitalizacja Bielskiej Starówki – etap I.

Płyta[edytuj | edytuj kod]

Rzeźba Neptuna
Ekspozycja archeologiczna fundamentów wagi miejskiej

W centralnej części Rynku znajduje się fontanna z rzeźbą rzymskiego boga mórz Neptuna. Wybiega z niej w kierunku wschodnim sztuczny kanał o długości 15 m, przy zakończeniu którego umieszczono podświetlaną makietę całego placu. Zarówno fontanna, jak i kanał są zazwyczaj nieczynne zimą.

W części południowo-zachodniej znajduje się kopia XIX-wiecznego pomnika św. Jana Nepomucena. Oryginał umieszczono w latach 30. XX wieku w katedrze św. Mikołaja.

Na placu znajdują się dwie, przykryte szkłem pancernym, ekspozycje archeologiczne: fundamenty XVII-wiecznej wagi miejskiej oraz kamienna studnia z tego samego okresu. Są to relikty dawnej zabudowy Rynku odnalezione w czasie prac archeologicznych w latach 90. XX wieku.

W części zachodniej wydzielono przestrzeń, na której ustawiana jest estrada podczas koncertów i innych wydarzeń masowych odbywających się na Rynku.

Rynek posiada także liczne stylowe elementy małej architektury, a w części północnej i wschodniej – aleje drzew.

Zabudowa[edytuj | edytuj kod]

Neorenesansowe wyposażenie apteki "Pod Jeleniem"
Podcienia kamienic w pierzei zachodniej
Jedna z kamienic pierzei północnej

Przy Rynku znajduje się zespół barokowoklasycystycznych kamienic pochodzących z XVIIXVIII wieku. Stoją one na wąskich, prostokątnych działkach siedliskowych. Są to murowane budynki jedno- lub dwupiętrowe, zazwyczaj trójosiowe, z przelotowymi sieniami i świetlikami oraz klepkowymi drzwiami, a więc typowe dla niewielkich ośrodków miejskich, jakim było w tamtym czasie Bielsko. Do czasów pożarów z 1808 i 1836 r. wszystkie posiadały podcienia, obecnie występują one tylko w pierzei zachodniej (w pozostałych kamienicach zostały zamurowane). Kilka kamienic pochodzi z przełomu XIX i XX wieku. Są one dwu- lub nawet trzypiętrowe, wyraźnie kontrastując z resztą zabudowy.

W pierzei zachodniej pod nr 1 znajduje się dawny dom cechowy sukienników bielskich (do 1808 r.), pod nr 2 i 3 dwie kamienice z II poł. XVIII w. ze skromnymi barokowymi dekoracjami na fasadach, pod nr 4 i 5 dwupiętrowe kamienice z lat 90. XX wieku należące niegdyś do H. Hofmanna i J. Grosmanna, a pod nr 7 XVII-wieczny budynek stanowiący do 1819 r. ratusz, a następnie do 1855 r. urząd celny.

W pierzei północnej pod nr 8 wznosi się dwupiętrowa klasycystyczna kamienica z ok. 1810 r. wybudowana przez Juliusza Rotha. Kamienica nr 9 ma szeroką bramą wjazdową i dziedziniec; została zbudowana w 1819 r. jako nowy ratusz pełniący swą funkcję do 1849 r., następnie do 1903 r. mieściła urząd podatkowy i sąd powiatowy. Sąsiednia XVIII-wieczna kamienica nr 10 w latach 18501903 mieściła starostwo powiatowe, a następnie komendę policji miejskiej, będąc jednocześnie w latach 19121941 siedzibą Muzeum Miejskiego. Pod nr 11–12 znajduje się najwyższa na Rynku, czteropiętrowa kamienica z 1912 r. nazywana w początkach XX w. "Pilsner-Hof" od nazwy restauracji znajdującej się na parterze. Rynek 13 to barokowa kamienica, w której w XIX w. mieściła się apteka "Pod Czarnym Orłem". Pod nr 15 znajduje się dwupiętrowa kamienica od 1865 do 2016 r. mieszcząca najstarszą bielską aptekę Pod Jeleniem, zał. w roku 1775, chlubiącą się neorenesansowym, drewnianym wyposażeniem wnętrz oraz wystawą starych przyrządów aptecznych.

W pierzei wschodniej wyróżnia się narożna kamienica pod nr 17 z 1912 r. z neobarokowomodernistyczną dekoracją elewacji. Dalej wśród typowych barokowo-klasycystycznych kamienic znajdują się m.in. obiekty związane z funkcjonowaniem od XVIII w. poczty – nr 22 (do 1873 r.) i nr 24 (w latach 18861898).

Pierzeję południową w całości tworzą barokowo-klasycystyczne kamienice z XVII i XVIII wieku. Pod nr 32 przed rokiem 1873 mieścił się hotel "Pod Złotym Lwem".

Panorama[edytuj | edytuj kod]

Rynek nocą
Rynek nocą

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. a b Narodowy Instytut Dziedzictwa: Rejestr zabytków nieruchomych – województwo śląskie. 30 września 2017; 3 miesiące temu.
  2. Ewa Chojecka. Architektura i urbanistyka Bielska-Białej do 1939 roku. Urząd Miasta Bielsko-Biała, 1994
  3. Urząd Miejski w Bielsku-Białej: Idea rewitalizacji. [dostęp 18 kwietnia 2009].

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Jerzy Polak: Przewodnik po Bielsku-Białej. Bielsko-Biała: Towarzystwo Miłośników Ziemi Bielsko-Bialskiej, 2000. ISBN 83-902079-0-7.
  • Jacek Zachara, Grzegorz Wnętrzak, Bogusław Chorąży: Bielsko-Biała. Dziedzictwo kulturowe. Bielsko-Biała: Stowarzyszenie "Olszówka", 2007. ISBN 83-918676-5-X.

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]