Rytm (muzyka)

Rytm – jeden z podstawowych elementów dzieła muzycznego, związany z organizacją jego przebiegu w czasie. Obejmuje następstwo, czas trwania i wzajemne relacje dźwięków oraz pauz, a w zapisie muzycznym wyrażany jest m.in. przez wartości rytmiczne i odpowiadające im pauzy. Rytm może tworzyć układy regularne lub nieregularne; w muzyce regularnej pozostaje zwykle związany z pulsem, metrum i tempem, nie jest jednak z nimi tożsamy.

Pojęcie rytmu bywa różnie definiowane, ponieważ odnosi się zarówno do fizycznego następstwa zdarzeń dźwiękowych, jak i do sposobu ich postrzegania przez słuchacza. W ujęciu muzykologicznym rytm dotyczy przede wszystkim wzorów czasowych obecnych w muzyce, podczas gdy metrum wiąże się z hierarchicznym porządkowaniem tych wzorów przez wykonawców i słuchaczy. Każda muzyka przebiega w czasie, dlatego posiada jakiś rodzaj organizacji rytmicznej, choć nie każda musi mieć regularne metrum lub wyraźnie odczuwalny puls.

Definicja i zakres pojęcia

Przykład prostego wzoru rytmicznego z użyciem dźwięków i pauzy o różnych wartościach rytmicznych

Rytm w muzyce odnosi się do organizacji czasu trwania dźwięków i pauz oraz do sposobu, w jaki następują one po sobie w przebiegu utworu. W tym znaczeniu obejmuje zarówno pojedyncze relacje między dłuższymi i krótszymi wartościami, jak i większe układy rytmiczne, które mogą tworzyć rozpoznawalne grupy lub wzory. Rytm należy do podstawowych parametrów struktury muzycznej, obok organizacji wysokości dźwięków, ponieważ zmiana następstwa czasowego dźwięków może istotnie zmienić kształt utworu.

W potocznym użyciu określenie „rytmiczny” bywa kojarzone przede wszystkim z regularnością, jednak w muzykologii rytm nie ogranicza się do układów miarowych. Układy rytmiczne mogą być regularne lub nieregularne, mogą też występować zarówno w kontekście stałego metrum, jak i poza nim. Z tego powodu rytmu nie należy utożsamiać z metrum, które dotyczy hierarchicznego uporządkowania pulsów, miar i taktów. Rytm pozostaje jednak ściśle związany z innymi kategoriami organizacji czasu muzycznego. Puls oznacza regularnie powracające artykulacje lub odczuwalne jednostki przebiegu muzycznego, które mogą stanowić punkt odniesienia dla metrum. Metrum porządkuje puls i jego podziały w hierarchię obejmującą m.in. miary, podziały miar i takty, przy czym zapisane oznaczenie taktowe nie zawsze musi odpowiadać metrum odczuwanemu przez słuchacza. Tempo określa szybkość lub ogólne tempo przebiegu muzycznego, lecz nie sprowadza się wyłącznie do mechanicznego przeliczenia wartości rytmicznych na jednostki czasu zegarowego.

Zakres pojęcia rytmu może być szerszy lub węższy zależnie od kontekstu analizy. W węższym znaczeniu dotyczy ono przede wszystkim następstwa wartości rytmicznych i pauz, natomiast w szerszym obejmuje także akcenty, grupowanie, powtarzalność, kontrasty czasowe oraz relacje z metrum i tempem. W analizie muzycznej istotne jest przy tym rozróżnienie między rytmem jako przebiegiem zdarzeń dźwiękowych w czasie a metrum jako sposobem ich porządkowania i przewidywania przez wykonawcę lub słuchacza.

Elementy rytmu

Różne sposoby akcentowania i grupowania ciągu ośmiu ósemek

Elementy rytmu są ze sobą ściśle powiązane, ponieważ sposób postrzegania czasu trwania dźwięków zależy m.in. od metrum, akcentu, tempa i kontekstu wykonawczego. Do podstawowych składników organizacji rytmicznej należą czas trwania dźwięków i pauz, ich następstwo, akcentowanie oraz grupowanie w większe układy rytmiczne.

Czas trwania dźwięków i pauz

Podstawowym składnikiem rytmu jest czas trwania zdarzeń dźwiękowych oraz relacje między dźwiękami dłuższymi i krótszymi. W zapisie muzycznym relacje te wyrażane są za pomocą wartości rytmicznych i odpowiadających im pauz. Znaczenie rytmiczne ma nie tylko bezwzględny czas trwania dźwięku, lecz także jego położenie względem poprzednich i następnych zdarzeń muzycznych. W percepcji rytmu szczególne znaczenie ma moment rozpoczęcia dźwięku, ponieważ układy rytmiczne są zwykle rozpoznawane od jednego początku zdarzenia dźwiękowego do następnego. Z tego powodu różne sposoby artykulacji, np. staccato i legato, mogą zachowywać ten sam wzór rytmiczny, jeżeli nie zmieniają następstwa początków kolejnych dźwięków. Pauzy i przerwy między dźwiękami mogą wpływać na odczucie artykulacji, a w ustalonym kontekście metrycznym mogą być również postrzegane jako wartości o określonym czasie trwania. Relacje między kolejnymi czasami trwania mogą być odbierane jako równe lub różne, a w praktyce muzycznej układają się w wartości krótsze, dłuższe albo pośrednie. Takie relacje mogą mieć charakter regularny, gdy kolejne wartości tworzą powtarzalne układy, albo nieregularny, gdy następstwo długości nie daje się sprowadzić do prostego schematu metrycznego.

Akcent rytmiczny i metryczny

Akcent w muzyce służy wyróżnianiu wybranych zdarzeń dźwiękowych, przez co nadaje przebiegowi muzycznemu kształt i wewnętrzną organizację. Może wynikać m.in. z głośności, czasu trwania, artykulacji, konturu melodycznego, faktury lub miejsca danego dźwięku w metrum. W analizie rytmu istotne jest rozróżnienie akcentu rytmicznego i metrycznego. Akcent metryczny wyróżnia jedną z miar w szeregu jako szczególnie silną lub ważną, np. jako początek taktu. Akcent rytmiczny dotyczy natomiast wyróżnienia jednego elementu w grupie wartości rytmicznych i może pojawić się w dowolnym miejscu takiej grupy. Z tego powodu akcent dynamiczny lub fakturalny nie musi zmieniać poczucia metrum, jeżeli nie zostaje przesunięte odczucie miary głównej. Rozmieszczenie akcentów wpływa na sposób odbioru tego samego następstwa wartości rytmicznych. Ten sam układ czasów trwania może zostać zinterpretowany odmiennie, jeżeli zostanie osadzony w innym kontekście metrycznym lub wykonany z innym akcentowaniem.

Grupa rytmiczna i wzór rytmiczny

Dwa lub więcej czasów trwania może tworzyć większą jednostkę określaną jako grupa rytmiczna. Grupy rytmiczne powstają wtedy, gdy słuchacz lub wykonawca odbiera pewne dźwięki jako należące do siebie i oddzielone od innych zdarzeń muzycznych. Ich granice mogą być wyznaczane przez bliskość czasową, podobieństwo, zmiany dynamiki, barwy, faktury, artykulacji lub wysokości dźwięków, przy czym szczególne znaczenie mają układy czasu trwania i momenty rozpoczęcia dźwięków. Grupy rytmiczne mogą tworzyć układy hierarchiczne, w których mniejsze jednostki wchodzą w skład większych całości. Takie grupowanie wpływa na sposób rozpoznawania motywów, fraz i większych odcinków utworu, ponieważ pozwala słuchaczowi porządkować następstwo zdarzeń muzycznych w czasie. Ten sam układ wysokości i wartości rytmicznych może dopuszczać różne interpretacje grupowania, zależnie od akcentowania, artykulacji, akompaniamentu lub kontekstu metrycznego. Wzór rytmiczny jest rozpoznawalnym układem wartości rytmicznych, pauz i akcentów, który może powtarzać się w utworze albo charakteryzować określony odcinek muzyki. W praktyce wykonawczej i kompozytorskiej wzory rytmiczne mogą współtworzyć charakter tańca, tematu, motywu lub stylu muzycznego.

Organizacja rytmiczna

Porównanie regularnego akcentowania metrycznego z akcentowaniem przesuniętym na słabsze części taktu

Organizacja rytmiczna może przyjmować różne postacie zależnie od tego, czy przebieg muzyczny opiera się na wyraźnym pulsie, regularnym metrum, powtarzalnych wzorach rytmicznych albo swobodnym następstwie wartości czasowych. Rytm może być miarowy lub nieregularny, może tworzyć układy periodyczne albo swobodne, a jego odbiór zależy od relacji między czasem trwania dźwięków, akcentami, grupowaniem i metrum.

Rytm swobodny i ustalony

W polskiej terminologii encyklopedycznej wyróżnia się m.in. rytmikę swobodną i rytmikę ustaloną. Rytmika swobodna nie opiera się na ustalonym systemie czasowej organizacji przebiegu muzycznego ani na stałej podstawowej jednostce miary. Taki sposób organizacji rytmicznej może występować w muzyce, w której następstwo dźwięków podporządkowane jest tekstowi, gestowi melodycznemu, swobodnemu frazowaniu lub innemu czynnikowi niż regularny puls metryczny. Rytmika ustalona zakłada określoną organizację czasu muzycznego, w której poszczególne elementy przebiegu mają dające się określić wartości czasowe. Może ona mieć charakter periodyczny, gdy akcenty i jednostki czasowe powtarzają się regularnie, albo nieperiodyczny, gdy wartości rytmiczne są określone, lecz nie tworzą regularnie powracającego schematu. W praktyce muzycznej rytmika ustalona wiąże się często z metrum, taktem i zapisem wartości rytmicznych, ale nie każdy zapis metryczny gwarantuje jednoznaczne odczucie metrum u słuchacza.

Rytm periodyczny i nieperiodyczny

Rytm periodyczny polega na regularnym powtarzaniu akcentów przypadających na te same części podstawowego schematu czasowego. W takim układzie poszczególne wartości rytmiczne są odnoszone do powtarzalnej jednostki miary, a przebieg muzyczny może być porządkowany w takty i większe odcinki metryczne. Periodyczność rytmiczna sprzyja przewidywaniu kolejnych zdarzeń muzycznych, ponieważ metrum tworzy ramę czasową dla ich wykonania i odbioru. Rytm nieperiodyczny nie opiera się na regularnym powracaniu tego samego układu akcentów lub wartości czasowych. Może jednak nadal mieć określoną organizację, jeżeli czasy trwania dźwięków są rozpoznawalne i wzajemnie powiązane, mimo braku stałego schematu metrycznego. Z tego powodu nieregularność rytmu nie oznacza braku rytmu, lecz inny sposób organizacji przebiegu muzycznego w czasie.

Organizacja addytywna i dywizywna

Rytm może być opisywany także przez relację między dodawaniem kolejnych jednostek czasowych a dzieleniem większych jednostek na mniejsze. W organizacji addytywnej przebieg powstaje przez zestawianie kolejnych jednostek lub grup czasowych, natomiast w organizacji dywizywnej większa jednostka czasu jest dzielona na mniejsze wartości. Metrum zawiera oba aspekty: powyżej poziomu pulsu układy metryczne mogą być rozumiane addytywnie, natomiast poniżej poziomu pulsu relacje rytmiczne i metryczne są zwykle dywizywne, ponieważ wynikają z podziału miary na mniejsze wartości. W prostych metrach jednostki miary są zwykle równomierne, a ich podziały mogą być dwudzielne lub trójdzielne. W bardziej złożonych metrach jednostki dodawane do siebie mogą mieć nierówną długość, co prowadzi do układów złożonych z dłuższych i krótszych miar. Takie nierównomierne układy mogą być zapisywane za pomocą konwencjonalnych oznaczeń metrycznych, choć sam zapis nie zawsze odzwierciedla w pełni sposób słuchowego odczuwania metrum.

Synkopa, polirytmia i polimetria

Do zjawisk wpływających na organizację rytmiczną należą m.in. synkopa, polirytmia i polimetria. Synkopa polega na przesunięciu spodziewanego akcentu, zwłaszcza przez zaakcentowanie słabszej części taktu lub przedłużenie dźwięku z części słabszej na mocniejszą. W wyniku synkopy relacja między rytmem a metrum ulega napięciu, ponieważ akcent rytmiczny nie pokrywa się z oczekiwanym akcentem metrycznym. Polirytmia polega na równoczesnym występowaniu dwóch lub więcej kontrastujących wzorów rytmicznych. Polimetria wiąże się natomiast ze współistnieniem lub nakładaniem różnych układów metrycznych w tym samym przebiegu muzycznym. Oba zjawiska mogą komplikować odbiór regularnego pulsu lub metrum, ponieważ słuchacz może jednocześnie śledzić kilka konkurujących sposobów organizacji czasu. Złożone lub nieregularne rytmy mogą być notowane w zwykłym metrum jako praktyczny sposób zapisu, nawet wtedy, gdy słuchacz nie odbiera wyraźnego układu miar i taktów. W takich przypadkach zapis może służyć przede wszystkim wykonawcy, natomiast odczuwalne metrum może być niejednoznaczne albo trudno uchwytne w odbiorze słuchowym.

Zapis rytmu

Przykład zapisu rytmu z użyciem różnych wartości rytmicznych, pauzy, kropki przedłużającej i łuku łączącego

Zapis rytmu służy przedstawieniu relacji czasowych między dźwiękami i pauzami oraz ułatwia wykonawcy odtworzenie przebiegu muzycznego w czasie. W tradycyjnej notacji zachodniej relacje te wyrażane są przede wszystkim przez wartości rytmiczne, pauzy, kropki przedłużające, ligatury, kreski taktowe i oznaczenia taktowe. Zapis nie oddaje jednak wszystkich właściwości wykonania, ponieważ rzeczywisty czas trwania dźwięków zależy także od tempa, artykulacji, frazowania i kontekstu wykonawczego.

Notacja muzyczna może pełnić różne funkcje: może być pomocą pamięciową dla muzyki znanej wykonawcy, mniej lub bardziej dokładnym przedstawieniem struktury utworu albo zapisem konkretnego wykonania, np. transkrypcji improwizacji. W pierwszym przypadku wiele szczegółów rytmicznych może pozostać niedookreślonych, natomiast zapis konkretnego wykonania może być bardzo szczegółowy, ale nie musi odpowiadać ogólnej strukturze rytmicznej utworu. Rytm zapisany w partyturze należy więc odróżniać od rytmu jako efektu wykonania i od sposobu jego odbioru przez słuchacza.

Podstawą zapisu rytmu jest rozróżnianie kategorii czasu trwania za pomocą odmiennych znaków graficznych. W zachodniej notacji muzycznej kształty nut, odpowiadające im pauzy, odstępy graficzne, układ zapisu, kreski taktowe i oznaczenia taktowe pomagają wykonawcy rozpoznawać zarówno pojedyncze relacje czasowe, jak i większe wzory rytmiczne. Taki system jest bardziej praktyczny niż zapis oparty wyłącznie na powtarzaniu najmniejszej jednostki czasowej, ponieważ pozwala czytelniej przedstawiać złożone układy rytmiczne i koordynować kilka głosów.

Wartości rytmiczne określają względne relacje czasu trwania, np. podział dłuższej wartości na krótsze albo łączenie krótszych wartości w większe jednostki. Bezwzględny czas trwania tych wartości zależy od tempa, które może być określone metronomicznie albo za pomocą tradycyjnych oznaczeń wykonawczych. Z tego powodu ta sama sekwencja wartości rytmicznych może trwać krócej lub dłużej w zależności od tempa, a zmiana samych wartości na powierzchni utworu nie zawsze oznacza zmianę odczuwanego tempa.

Oznaczenie taktowe i kreski taktowe wiążą zapis rytmu z metrum, ponieważ porządkują wartości rytmiczne w powtarzalne jednostki taktu. Zapisane oznaczenie taktowe zwykle odpowiada odczuwanemu metrum, ale nie zawsze musi się z nim pokrywać. W niektórych przypadkach konwencjonalne metrum może służyć jako praktyczny sposób zapisu złożonych lub nieregularnych rytmów, mimo że słuchacz nie rozpoznaje wyraźnego układu miar i taktów.

W historii europejskiej notacji muzycznej ścisłe określanie czasu trwania dźwięków rozwijało się stopniowo wraz z potrzebą koordynowania głosów w muzyce wielogłosowej. W średniowieczu wykształciły się m.in. rytmika modalna i notacja menzuralna, które umożliwiały dokładniejsze określanie wartości czasowych dźwięków. Od okresu nowożytnego coraz większe znaczenie zyskał zapis taktowy, łączący wartości rytmiczne z powtarzalnym schematem metrycznym.

Zarys historyczny w muzyce europejskiej

XIV-wieczny rękopis muzyczny z notacją menzuralną, związaną z rozwojem zapisu rytmu w europejskiej muzyce wielogłosowej

Historia rytmu w muzyce europejskiej jest ściśle związana z rozwojem notacji, ponieważ to właśnie zmiany sposobu zapisu pozwalają najpełniej śledzić przemiany teorii i praktyki rytmicznej. Zarys ten dotyczy przede wszystkim europejskiej muzyki artystycznej i zachodniej tradycji muzykologicznej, nie zaś historii rytmu we wszystkich kulturach muzycznych.

W starożytnej teorii greckiej i w praktykach związanych z poezją śpiewaną rytm łączono z układem długich i krótkich sylab oraz ze stopami metrycznymi, takimi jak daktyl, anapest, trochej i jamb. W muzyce starożytnej poezji epickiej i hymnów przebieg rytmiczny był w znacznym stopniu wyznaczany przez rytm słowa poetyckiego. W starożytności i we wczesnym średniowieczu stosowano rozróżnienie dźwięków długich i krótkich, ale bez nowożytnego, ścisłego określania czasu ich trwania.

Potrzeba dokładniejszego określania wartości rytmicznych wzrosła wraz z rozwojem wielogłosowości, ponieważ współbrzmienie kilku głosów wymagało koordynowania ich przebiegu w czasie. W średniowieczu wykształciła się rytmika modalna, oparta na powtarzalnych schematach rytmicznych, które wiązano z układami stóp metrycznych. Z tą praktyką łączy się m.in. motet izorytmiczny, w którym istotną rolę odgrywało powtarzanie określonego schematu rytmicznego.

Od XIII wieku rozwijała się notacja menzuralna, umożliwiająca dokładniejsze oznaczanie względnego czasu trwania dźwięków. Około 1260 Franco z Kolonii w traktacie Ars cantus mensurabilis skodyfikował zasady zapisywania dźwięków o różnej długości i ich proporcjonalnych relacji. W XIV wieku, w okresie ars nova, rozwinęły się bardziej złożone sposoby organizacji rytmicznej, w tym stosowanie odmiennych schematów rytmicznych w poszczególnych głosach. Philippe de Vitry wiązany jest w tym kontekście z ustaleniem podziału na dwudzielne i trójdzielne grupy dźwięków.

Około 1600 w muzyce zachodniej nastąpiła zasadnicza zmiana w zapisie rytmu: dawne praktyki menzuralne zaczęły ustępować nowoczesnej notacji, w której proporcje między znakami rytmicznymi są stałe. Przemiana ta nie dokonała się jednorazowo i obejmowała nie tylko uproszczenie relacji proporcjonalnych, lecz także upowszechnianie kresek taktowych, łuków przedłużających i oznaczeń tempa. Kreski taktowe występowały już wcześniej m.in. w źródłach związanych z ars nova oraz w tabulaturach klawiszowych i lutniowych, ale dopiero nowożytna notacja metryczna nadała im centralną funkcję w porządkowaniu przebiegu rytmicznego.

Wraz z rozwojem nowożytnej notacji utrwalił się system wartości rytmicznych oparty na relacjach między całą nutą, półnutą, ćwierćnutą, ósemką i krótszymi wartościami. Oznaczenia taktowe i określenia tempa zaczęły współdziałać w określaniu poziomu pulsu oraz ogólnego sposobu prowadzenia muzyki w czasie. Rozwój oznaczeń tempa wiązał się m.in. ze wzrostem znaczenia muzyki instrumentalnej, w której brak tekstu lub kontekstu liturgicznego zwiększał potrzebę dodatkowych wskazówek wykonawczych.

W muzyce XVII–XIX wieku istotną rolę odgrywała rytmika taktowa i periodyczna, związana z regularnym metrum, powtarzalnością akcentów oraz porządkowaniem przebiegu muzycznego w takty. Powtarzalny schemat metryczno-rytmiczny charakteryzował wiele tańców, m.in. bolero, poloneza i walca. W XIX wieku kompozytorzy tacy jak Fryderyk Chopin, Ferenc Liszt i Richard Wagner wykorzystywali schematy rytmiczne taktu w sposób coraz bardziej złożony i zróżnicowany.

Na przełomie XIX i XX wieku oraz w muzyce XX wieku nastąpiło wyraźne poszerzenie środków rytmicznych. Przełamywano regularność rytmiki taktowej, stosowano zmienne metrum, komplikowano relacje metryczne i wykorzystywano nieregularne akcentowanie. W tym kontekście wymienia się m.in. Igora Strawinskiego i Bélę Bartóka, których twórczość wiąże się z polimetrią, nieregularnością akcentową i inspiracjami folklorem. Część kompozytorów XX wieku sięgała także do rytmiki jazzu, muzyki pozaeuropejskiej lub zjawisk pozamuzycznych, takich jak śpiew ptaków.

W XX wieku rytm mógł zyskiwać znaczenie nadrzędnego elementu struktury utworu. U Carla Orffa rytm i metrum zyskały szczególne znaczenie konstrukcyjne. Olivier Messiaen wprowadzał do swojej muzyki m.in. rytmy inspirowane śpiewem ptaków oraz układy niesymetryczne z tzw. wartością dodaną. W muzyce XX wieku pojawiły się także tendencje do odnowienia rytmiki periodycznej, m.in. w neoklasycyzmie, obok nurtów poszukujących rytmu nieregularnego, nieciągłego lub nieperiodycznego.

Znaczenie rytmu w muzyce

Charakterystyczny wzór rytmiczny poloneza

Rytm należy do podstawowych wymiarów struktury muzycznej, ponieważ organizuje następstwo zdarzeń dźwiękowych w czasie. Obok organizacji wysokości dźwięków stanowi jeden z głównych parametrów, przez które rozpoznaje się kształt utworu muzycznego. Zmiana układu rytmicznego może istotnie zmienić przebieg i tożsamość utworu, nawet gdy obsada wykonawcza, dynamika i kolorystyka brzmieniowa pozostają bez zmian. Znaczenie rytmu wynika z tego, że muzyka istnieje i jest odbierana w czasie. Każdy przebieg muzyczny ma jakąś organizację czasową, choć nie każdy musi opierać się na regularnym metrum, stałym pulsie lub periodycznym układzie akcentów. W tym sensie brak regularności rytmicznej nie oznacza braku rytmu, lecz inny sposób kształtowania następstwa dźwięków i pauz.

Rytm wpływa na sposób postrzegania ruchu, ciągłości i zmiany w muzyce. Regularny puls i uporządkowane metrum ułatwiają przewidywanie kolejnych zdarzeń muzycznych, ponieważ tworzą ramę czasową dla wykonania i odbioru utworu. Z kolei nieregularność, synkopa, zmiana metrum lub przesunięcia akcentowe mogą osłabiać przewidywalność przebiegu i tworzyć napięcia między rytmem a metrum. Rytm ma istotne znaczenie wykonawcze, ponieważ umożliwia koordynowanie następstwa zdarzeń dźwiękowych w czasie. W muzyce zespołowej wspólne odczuwanie pulsu, metrum i tempa pomaga wykonawcom utrzymać zgodność przebiegu rytmicznego. Wykonawca nie tylko realizuje zapisane wartości rytmiczne, lecz także kształtuje grupy rytmiczne, akcenty, artykulację i frazowanie, które wpływają na odbiór struktury utworu. Rytm współtworzy charakter motywów, tematów, fraz i większych odcinków muzycznych. Grupy rytmiczne mogą układać się hierarchicznie, dzięki czemu mniejsze jednostki wchodzą w skład większych całości i pomagają słuchaczowi porządkować przebieg muzyczny. Ten sam materiał dźwiękowy może być różnie odbierany zależnie od grupowania, akcentowania, artykulacji lub kontekstu metrycznego.

Rytm jest także jednym z czynników odróżniających style, gatunki i praktyki wykonawcze. Powtarzalne schematy metryczno-rytmiczne mogą charakteryzować określone tańce, np. bolero, poloneza lub walca. W szerszym ujęciu rytmika może opisywać całokształt zjawisk metryczno-rytmicznych występujących w utworze, okresie historycznym, stylu muzycznym albo indywidualnej praktyce kompozytorskiej. W niektórych nurtach i utworach rytm może pełnić funkcję szczególnie wyeksponowaną, a nawet stać się jednym z nadrzędnych elementów konstrukcji muzycznej. Dotyczy to zwłaszcza muzyki, w której kompozytorzy świadomie operują zmiennym metrum, polimetrią, nieregularnym akcentowaniem, rytmami zaczerpniętymi z folkloru, jazzu, muzyki pozaeuropejskiej albo z obserwacji zjawisk pozamuzycznych.