Rytro

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Artykuł 49°29′24″N 20°40′4″E
- błąd 39 m
WD 49°28'59.9"N, 20°40'0.1"E, 49°30'N, 20°36'E
- błąd 14 m
Odległość 788 m
Rytro
wieś
Ilustracja
Rytro, widok ogólny
Państwo  Polska
Województwo  małopolskie
Powiat nowosądecki
Gmina Rytro
Liczba ludności (2009) 2273
Strefa numeracyjna 18
Kod pocztowy 33-343[1]
Tablice rejestracyjne KNS
SIMC 0459550
Położenie na mapie gminy Rytro
Mapa konturowa gminy Rytro, blisko centrum u góry znajduje się punkt z opisem „Rytro”
Położenie na mapie Polski
Mapa konturowa Polski, na dole nieco na prawo znajduje się punkt z opisem „Rytro”
Położenie na mapie województwa małopolskiego
Mapa konturowa województwa małopolskiego, na dole nieco na prawo znajduje się punkt z opisem „Rytro”
Położenie na mapie powiatu nowosądeckiego
Mapa konturowa powiatu nowosądeckiego, w centrum znajduje się punkt z opisem „Rytro”
Ziemia49°29′24″N 20°40′04″E/49,490000 20,667778
Strona internetowa
Ruiny zamku w Rytrze
Kościół w Rytrze
Makowica i wjazd do Rytra

Rytrowieś w Polsce, położona w województwie małopolskim, w powiecie nowosądeckim, w gminie Rytro.

Wieś królewska Rytter, położona była w drugiej połowie XVI wieku w powiecie sądeckim województwa krakowskiego[2], należała do tenuty barcickiej[3]. W latach 1975–1998 miejscowość administracyjnie należała do województwa nowosądeckiego.

Położenie miejscowości[edytuj | edytuj kod]

Położona jest w Beskidzie Sądeckim nad Popradem, u ujścia do niego Wielkiej Roztoki (Roztoczanki, Rytrzanki). Zabudowa wsi znajduje się wzdłuż przebiegającej nad Popradem drogi krajowej nr 87 i linii kolejowej 96 TarnówLeluchów, wciska się też w doliny Małej i Wielkiej Roztoki. Niektóre przysiółki rozrzucone są na zboczach wzgórz Połom i Mikołaska.

Graniczy od północy z Przysietnicą (krótki odcinek), Barcicami Górnymi i Wolą Krogulecką (gmina Stary Sącz). Od wschodu z Suchą Strugą, od południa z Obłazami Ryterskimi, a od zachodu z Młodowem (krótki odcinek) i z Roztoką Ryterską.

Jest siedzibą gminy Rytro. W latach 1975–1998 miejscowość należała do ówczesnego województwa nowosądeckiego.

Integralne części wsi[edytuj | edytuj kod]

Integralne części wsi Rytro[4][5]
przysiółki Dominików, Podmakowica, Życzanów
części wsi Cyrchla, Kuligówka, Mikołaska, Mikuty, Osiedle koło Stadionu, Osiedle nad Popradem, Osiedle za Szkołą, Piaski, Połom Niżna, Połom Wyżna, Potok Kordowiec, Rytro-Centrum, Wilkówka, Zagórze

Historia[edytuj | edytuj kod]

Dawne nazwy: castrum Ritter 1312[6], Ryttro 1446 (ta od niem. nazwy osobowej Ritter), Villa Rither (1564), Rytter (1575), Rytro (1886).

Swoje powstanie i nazwę wieś zawdzięcza zamkowi w Rytrze usytuowanemu na Górze Zamkowej (Zamczysko), nad Popradem (obecnie w granicach Suchej Strugi). Według tradycji biorącej początek z zapisu w "Księdze uposażeń diecezji krakowskiej" Jana Długosza z około 1475 r., około 1244 r. osiedlić się tu mieli niemieccy rycerze. Z tym faktem wiązana jest etymologia nazwy Rytro, wywodzona od niemieckiego słowa Ritter, czyli "rycerz". Jan Długosz w tym samym dziele przytacza też rzekomy testament Piotra Wydżgi, opisujący skarby ukryte w górach w okolicach Rytra[7].

W okresie kilku ostatnich lat, pod nadzorem konserwatora zabytków, sukcesywnie odsłaniano i rekonstruowano ruiny zamku usytuowanego wysoko nad nurtem Popradu. W centrum wsi znajduje się Zajazd PTTK "Pod Roztoką" i " Willa Poprad" (w miejscu byłego "Zajazdu Ryterskiego").

W 2005 roku oddano do użytku narciarzy sztucznie oświetlony i naśnieżany Ośrodek Narciarsko-Rekreacyjny Ryterski Raj na Jastrzębskiej Górze. Jest to w ostatnich latach największa inwestycja, w której udział oprócz osób prywatnych ma także gmina.

Od 2006 organizowany jest w Rytrze międzynarodowy Maraton Wyszehradzki z Podolińca na Słowacji do Rytra. Trasa jest atestowana przez Polski Związek Lekkiej Atletyki.

Demografia[edytuj | edytuj kod]

Ludność według spisów powszechnych, w 2009 wg PESEL[8][9][10][11].

Budynki mieszkalne
Rok 1900 1921 1931 2002
Liczba 162 178 251 401
Zwierzęta hodowlane w 1900 roku[8]
Zwierzęta Konie Bydło Owce Świnie
Liczba 39 401 194 112

Zabytki[edytuj | edytuj kod]

  • ruiny zamku
 Osobny artykuł: Zamek w Rytrze.
  • schron polowy (tradytor jednostronny) z 1939 roku.
Położony jest na północny zachód od centrum Rytra, na górze Połom w pobliżu Limasów (część przysiółka Połom Wyżna). Zbudowali go w sierpniu 1939 r. saperzy z 2 Brygady Górskiej Armii Karpaty. Do wybuchu wojny saperzy zdążyli dobudowaċ jeszcze umocnienia polowe od strony południowej i zachodniej, z których spodziewano się niemieckiego ataku. Niemcy przybyli jednak od północy przez Łącko i Stary Sącz, a umocnienia okazały się nieprzydatne[12].

Ochotnicza Straż Pożarna[edytuj | edytuj kod]

W Rytrze znajduje się jednostka Ochotniczej Straży Pożarnej, która została założona w 1928 roku, zaś od dnia 20 czerwca 1997 roku znajduje się w krajowym systemem ratowniczo-gaśniczym; na wyposażeniu jednostki znajdują się samochody GLM 12 Mitsubishi L200 GBA 2,5/20, Mercedes Benz Atego 1429 i SRt Mercedes Benz 911.[13]

Znani rytrzanie i osoby związane z Rytrem[edytuj | edytuj kod]

  • Antoni Ludwik Broszkiewicz (1872-1936). Artysta malarz. W latach 1932-1936 mieszkaniec Rytra. Na skatalogowane 58 prac malarskich, 13 poświęcone było Rytru i okolicy.
  • Edmund Cieczkiewicz (1872-1958). Artysta malarz. W latach 1948-1958 mieszkaniec Rytra. Zmarł tutaj 31 stycznia 1958 roku. Pochowany na miejscowym cmentarzu.
  • Franciszek Klag (1940–2013). Ksiądz katolicki. Od 1985-2009 proboszcz parafii Rytro. Budowniczy nowego kościoła parafialnego, elektrowni wiatrowej i wodnej. Pochowany w Rytrze.
  • Zygmunt Malik (1893–1941). Urodzony w Rytrze, major rezerwy WP. Uczestnik walk 1914-1921. Odznaczony Krzyżem Virtuti Militari V klasy (nr 1868). Podczas okupacji komendant placówki ZWZ w Starym Sączu. Zginął w KL Auschwitz w 1941 roku.
  • Józef Pogwizd (ur. 14 sierpnia 1940 roku w Rytrze). Artysta plastyk. Absolwent ASP Kraków. Plastyk wojewódzki 1977-1980. W latach 1995-2010 prezes ZPAP w Nowym Sączu.
  • Stefan Pawlik (1924-1945). Partyzant AK. Patron Szkoły Podstawowej w Rytrze.
  • Piotr Ryterski herbu Topór. (Piotr z Pisar i Rytra, zwany Chorążycem) (?-1458). Rycerz, dworzanin królewski, od 1418 roku starosta ryterski.
  • Józef Woźniacki (1909-1999). Ksiądz katolicki. Od 1945 do 1985 proboszcz i kanonik parafii św. Józefa Robotnika. Pochowany w Rytrze. Patron gimnazjum.

Na szczególną uwagę zasługują ryterscy biegacze i maratończycy, którzy stanowią bardzo liczną grupę. Reprezentują oni barwy gminy w kraju i za granicą. Startują m.in. w maratonie warszawskim, poznańskim, krakowskim, w Międzynarodowym Maratonie Pokoju w Koszycach na Słowacji i wielu, wielu innych sportowych imprezach. Do największych osiągnięć ryterskich biegaczy należy m.in. przebiegnięcie sztafetą Polski z południa na północ (ok. 800 km) w 2005 roku w ciągu niecałych 24 godzin, oraz przebiegnięcie trasy pielgrzymkowej z Rytra przez Tarnów do Częstochowy w 2006 roku.

6 grudnia 2011 roku w Rytrze rozpoczęły się zdjęcia do thrillera wojennego "Obława" w reżyserii Marcina Krzyształowicza. Obsadę filmu tworzą między innymi: Marcin Dorociński, Maciej Stuhr, Sonia Bohosiewicz i Weronika Rosati.

W Rytrze i okolicach kręcone były sceny do filmów:

  • "Dziura w ziemi" (1970) – (Centrum Rytra, "Zajazd Ryterski", dolina Wielkiej Roztoki Ryterskiej).
  • "Fernando i humaniści" (1973) – w Roztoce Ryterskiej.

Piesze szlaki turystyczne[edytuj | edytuj kod]

Rytro jest punktem wypadowym w Pasmo Radziejowej (w kierunku zachodnim) i w Pasmo Jaworzyny Krynickiej (w kierunku wschodnim).

szlak turystyczny czerwony RadziejowaWielki RogaczKordowiec – Rytro – Schronisko CyrlaHala PisanaSchronisko PTTK na Hali Łabowskiej (Główny Szlak Beskidzki)
szlak turystyczny niebieski Rytro – Wdżary WyżneSchronisko PTTK na PrzehybieSzczawnica
szlak turystyczny żółty (gminny) Rytro – dojście do szlaku szlak turystyczny zielony z Przysietnicy do szlaku szlak turystyczny niebieski na Prehybę

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Oficjalny Spis Pocztowych Numerów Adresowych, Poczta Polska S.A., październik 2013, s. 1115 [dostęp 2020-12-22] [zarchiwizowane z adresu 2014-02-22].
  2. Corona Regni Poloniae. Mapa w skali 1:250 000, Instytut Historii im. Tadeusza Manteuffla Polskiej Akademii Nauk i Pracownia Geoinformacji Historycznej Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego
  3. Województwo krakowskie w drugiej połowie XVI wieku ; Cz. 2, Komentarz, indeksy, Warszawa 2008, s. 97.
  4. Rozporządzenie Ministra Administracji i Cyfryzacji z dnia 13 grudnia 2012 r. w sprawie wykazu urzędowych nazw miejscowości i ich części (Dz.U. z 2013 r. poz. 200)
  5. GUS. Rejestr TERYT
  6. XVII Kodeks Małopolski II, str. 557
  7. Wydra i Rzepka 1984 ↓, s. 183.
  8. a b Gemeindelexikon der im Reichsrate vertretenen Königreiche und Länder. Bearbeitet auf Grund der Ergebnisse der Volkszählung vom 31. Dezember 1900, tom XII, "Galizien", Wien 1907
  9. Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej – Tom XII – Województwo Krakowskie i Śląsk Cieszyński, Główny Urząd Statystyczny Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1925
  10. Statystyka Polski , t. XXVI, Warszawa 1926, Główny Urząd Statystyczny
  11. Statystyka Polski seria C ,z . 88 Warszawa 1938 Główny Urząd Statystyczny
  12. W. Zbyszowski. "Połom" Biuletyn Ryterski, nr 7(91), październik 2001
  13. OSP Rytro – Nowy Sącz 112, nowysacz112.pl [dostęp 2017-12-03] (pol.).

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Wiesław Wydra, Wojciech Ryszard Rzepka: Chrestomatia staropolska. Teksty do roku 1543. Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 1984. ISBN 83-04-01568-4.

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]