Rzeźba plenerowa

Rzeźba plenerowa – wolnostojące dzieło rzeźbiarskie, mające cechy dzieła sztuki, pełniące funkcje ozdobne.

W przeciwieństwie do pomnika rzeźba plenerowa nie posiada wyraźnych funkcji memoratywnych. Rzeźby plenerowe najczęściej znajdują się w parkach, na placach, w otoczeniu zieleni (np. na osiedlach mieszkaniowych, przed gmachami edukacyjnymi i kulturalnymi)). Są to rzeźby figuralne, animalistyczne lub abstrakcyjne. Twórcy stosują różne techniki i materiały – metal, kamień, beton. Niektóre z nich wzbogacane są mozaikową dekoracją^[1].

Historia rzeźb plenerowych w Polsce

Rzeźby plenerowe pojawiły się w przestrzeni publicznej różnych miast po II wojnie światowej. Były one wynikiem polityki edukacyjnej, która zakładała szeroki dostęp społeczeństwa do sztuki współczesnej, a także opiekę państwa nad artystami. Pochodziły z zamówień władz miasta, spółdzielni mieszkaniowych lub mecenatu wielkich zakładów przemysłowych. Powstawały one masowo w latach 60. i 70. XX w. Młodzi artyści otrzymywali mieszkania, pracownie, stypendia, w zamian za to ich rzeźby zaczęły zdobić przestrzeń zieloną. Rzeźby te miały ożywiać nowo powstające osiedla, odróżniać je od siebie. Często ogłaszane były konkursy na projekty rzeźb, które były prezentowane jako wystawy rzeźb plenerowych.
Takie praktyki stosowane były m.in. w Krakowie – duża grupa rzeźb plenerowych znajduje się w Parku Krakowskim i w przestrzeni dawnej Nowej Huty (obecnie od 1991, w dzielnicach Krakowa: XIV Czyżyny, XV Mistrzejowice, XVI Bieńczyce, XVII Wzgórza Krzesławickie, XVIII Nowa Huta)^[1].

W Elblągu, w ramach rozwoju życia kulturalnego na prowincji, w latach 1965–1973 odbywała się cykliczna impreza artystyczna pod nazwą Biennale Form Przestrzennych w Elblągu, organizowana i sponsorowana przez elbląskie Zakłady Mechaniczne im. gen. K. Świerczewskiego Zamech. Artyści projektowali rzeźby z metalu, a pracownicy zakładu w czynie społecznym, pomagali w ich wykonaniu. W ten sposób powstało ponad 50 abstrakcyjnych form przestrzennych, które później trafiały do przestrzeni miejskiej^[2].

Rzeźby takie powstawały też w ramach plenerów rzeźbiarskich organizowanych dla rzeźbiarzy^[1]. W latach 60. XX wieku w Orońsku utworzono Ośrodek Pracy Twórczej Rzeźbiarzy, któremu w 1974 roku nadano nazwę Centrum Rzeźby Polskiej. To tam w ramach plenerów i spotkań artystów powstało wiele rzeźb plenerowych, które pozostawały w parku otaczającym centrum, stawały się eksponatami utworzonego w 1992 Muzeum Rzeźby Współczesnej lub trafiały do przestrzeni publicznej w wielu miastach^[3], m.in. do Kielc (Orońsko znajdowało się w tamtym okresie w województwie kieleckim)^[4]. W Lublinie od 1976 odbywały się Lubelskie Spotkania Plastyczne, których owocami były rzeźby plenerowe w przestrzeni miasta^[5].

Rzeźby plenerowe powstają także współcześnie od lat 90. XX w. w ramach mecenatu publicznego, jako dary powystawowe artystów, są efektem festiwali artystycznych itp.^[1]. Są czasem efektem inicjatywy mieszkańców np. Smoczy szlak w Krakowie. Pomysł smoczych figurek wyszedł od mieszkańców Krakowa, którzy każdego roku w ramach Budżetu Obywatelskiego Miasta Krakowa zgłaszają różne projekty związane z miastem, a następnie głosują, który z nich będzie realizowany^[6]. Wiele rzeźb plenerowych staje się z czasem symbolem miasta np. wrocławskie krasnale^[7].

Wzrost zainteresowania rzeźbą plenerową

W ostatnich latach zainteresowanie rzeźbami plenerowymi znacznie wzrosło, które owocuje badaniami, rewitalizacją, rekonstrukcjami rzeźb. W Krakowie w latach 2016-18 zostały odrestaurowane rzeźby w Parku Krakowskim^[1]. W 2018 roku z inicjatywy Towarzystwa Ratowania Kultury w Nowej Hucie i Ośrodka Kultury im. Cypriana Kamila Norwida powstał szlak plenerowych rzeźb i instalacji nowohuckich. W ramach projektu rzeźby zostały zbadane, opisane, odnowione, wydany został dwujęzyczny (wersja polska i angielska) przewodnik w formie folderu^[8].

W roku 2021 Centrum Rzeźby Polskiej w Orońsku ogłosiło program własny pod nazwą „Rzeźba w przestrzeni publicznej dla Niepodległej – 2021”, którego celem było m.in. podniesienie jakości przestrzeni publicznej w Polsce poprzez usytuowanie w niej większej liczby dzieł o wysokim poziomie rzeźbiarskim. Był to program dotacyjny, w ramach którego dofinansowywane były m.in.: realizacja projektów współczesnych artystów, konserwacja istniejących dzieł, wykup depozytów rzeźb gotowych itp. Program ten był kontynuowany w roku następnym. Zastąpił go nowy program własny Centrum Rzeźby Polskiej w Orońsku: „Rzeźba w przestrzeni publicznej” o takich samych celach. W 2026 odbędzie się VI edycja programów. Adresowane są do samorządowych instytucji kultury niebędących współprowadzonymi przez Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego oraz organizacji pozarządowych^[9].

Rzeźby plenerowe stały się tematem konferencji naukowych. 15 listopada 2023 roku, w formie spotkania on line odbyła się konferencja zorganizowana przez Narodowy Instytut Dziedzictwa pt. „Rzeźba plenerowa w Polsce – zjawisko artystyczne lat 60. i 70. XX wieku oraz problematyka ochrony”. W trakcie konferencji eksperci prezentowali swoje badania, dzielili się doświadczeniami w zarządzaniu i ochronie rzeźby plenerowej w Polsce. Uczestnicy mogli też zobaczyć prezentację multimedialną dr inż. Dariusza Michalaka pt. „Dziedzictwo Kulturowe w Sieci. Niekomercyjna inicjatywa dokumentacji i katalogowania rzeźb plenerowych z użyciem modeli 3D – zachowajto.eu”^[10].

Nierozpoznani – rzeźba Magdaleny Abakanowicz, Poznań
Forma przestrzenna, autor Antoni Starczewski, Elbląg
Ewa Kolorowa, autor Roman Tarkowski, Kraków, Park Krakowski
Krasnal 100matolog, autorka Beata Zwolańska-Hołod, Wrocław
Spirala Kosmiczna, autor Antoni Hajdecki, Kraków
Smok Fotograf, Kraków
Flirt wodorostów z muszlą, autorka Magdalena Jaroszyńska, Kraków, Park Wiśniowy Sad