To jest dobry artykuł

Fleksja w języku łacińskim

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
(Przekierowano z Rzeczownik łaciński)
Skocz do: nawigacja, szukaj

Fleksja w języku łacińskim – odmiana rzeczownika i przymiotnika przez przypadki w języku łacińskim.

W języku łacińskim jest 5 deklinacji, oznaczanych numerami I, II, III, IV, V. Odpowiadają one tematom kończącym się na -a, -o, -i lub spółgłoskę, -u i -e. Deklinacje I i V skupiają rzeczowniki (I także przymiotniki) rodzaju żeńskiego, w deklinacji II i IV występują rzeczowniki (w II także przymiotniki) rodzaju męskiego i nijakiego, deklinacja III dotyczy wszystkich rodzajów. Istnieją wyjątki od wzorców odmiany a także zaszeregowania rzeczowników do poszczególnego rodzaju; niektóre przypadki są pochodną rozwoju języka i na różnym etapie spotykane są odmienne formy.

Przypadki łacińskie[edytuj]

W języku łacińskim jest 6 przypadków, kolejno: nominativus (nominatyw, mianownik), genetivus (genetyw, dopełniacz), dativus (datyw, celownik), accusativus, (akuzatyw, biernik), ablativus (ablatyw), vocativus (wokatyw, wołacz)[1]. Vocativus i ablativus czasem występują w odwrotnej kolejności. Funkcje przypadków często są odmienne niż w języku polskim, w szczególności ablativus nie występuje w języku polskim jako osobny przypadek (w językach słowiańskich zlał się z dopełniaczem; w łacinie przejął natomiast funkcje narzędnika i miejscownika).

Stosowane skróty przypadków to odpowiednio: N. (Nom.), G. (Gen.), D. (Dat.), Acc., Abl., V. (Voc.). Niektóre rzeczowniki (zwłaszcza nazwy miast, ale też rzeczowniki pospolite, jak domus, humus, militia, rus, dies) zachowują archaiczny, siódmy przypadek: miejscownik (locativus)[2].

Ogólne reguły deklinacyjne[edytuj]

Wołacz jest identyczny z mianownikiem zawsze poza rzeczownikami i przymiotnikami II deklinacji zakończonymi na -us, kiedy kończy się najczęściej na -e. Rzeczowniki rodzaju nijakiego w nominativus, accusativus i vocativus mają zawsze takie same zakończenia (reguła ta nosi mnemotechniczną nazwę 146), a w liczbie mnogiej końcówkę -a. Ponadto dativus i ablativus liczby mnogiej są zawsze takie same[3]. Poza numerami deklinacje noszą nazwy zakończeń genetivus singularis[4]:

Deklinacja nazwa
I -ae
II -i
III -is
IV -us
V -ei

Końcówki deklinacyjne[edytuj]

Przedstawiony stan końcówek odnosi się do łaciny klasycznej[5]. Od końcówki odróżnić należy tzw. zakończenia, przez gramatyki opisowe utożsamiane często z końcówkami. Tabele fleksyjne w kolejnych rozdziałach podają zakończenia.

  • Nominativus singularis: końcówką rodzaju męskiego i żeńskiego jest -s. Wyjątkowo nie przyjmują jej tematy wszystkich deklinacji na -a, -l, -r, -n i -s (np. wyrazy rosa, exul, homo, mos). Końcówką rodzaju nijakiego jest -m.
  • Genetivus singularis: tematy na -o przyjmują końcówkę -i, przy czym tematyczne -o zanika. Także w deklinacji I i V końcówką jest -i, powstała ona jednak na skutek analogii, wypierając dawną końcówkę -s. Deklinacja spółgłoskowa ma końcówkę -is (np. rex, regis). Tematy zakończone na -i lub -u przybierają końcówkę -s, przy czym samogłoska tematyczna może wystąpić w stopniu wzdłużenia.
  • We wszystkich deklinacjach dativus singularis ma końcówkę -i. W deklinacji II końcówka zlała się jednak z tematycznym o, w deklinacji I z tematycznym a (tworząc zakończenie -ae).
  • Końcówką akuzatywu rodzaju męskiego i żeńskiego liczby pojedynczej jest -m. Neutra mają akuzatyw równy nominatywowi.
  • Ablativus singularis: wszystkie tematy samogłoskowe miały pierwotnie końcówkę -d, zanikła ona jednak, a samogłoski tematyczne uległy wzdłużeniu. Po tematach spółgłoskowych końcówką jest krótkie e (pierwotnie krótkie i) – powstała ono z końcówek dawnego miejscownika.
  • Wołacz jest równy mianownikowi. Jedynie w wyrazach deklinacji II zakończonych na -us końcówka jest równa tematowi, przy czym jednak (zgodnie z ogólnymi regułami apofonii) ulega wymianie na krótkie e.
  • Nominativus i vocativus pluralis: neutra wszystkich deklinacji mają końcówkę -a. W deklinacji I i II występuje końcówka -i (pochodząca z deklinacji zaimków), zgodnie z ogólnymi regułami fonetyki łacińskiej dająca z samogłoską tematyczną zakończenia -ae lub -i. W deklinacji III końcówką jest -es. W deklinacji IV i V końcówką jest -s.
  • Genetivus pluralis: deklinacja III i IV mają końcówkę -um. Deklinacja I, II i V końcówkę -rum, pochodzenia zaimkowego.
  • Dativus i ablativus pluralis mają końcówkę -bus (tematy na -a i -o także oboczną końcówkę -is), w tematach spółgłoskowych rozszerzoną o -i-.
  • Accusativus pluralis ma końcówkę -s, w deklinacji III także -es. Często występuje wzdłużenie zastępcze.

Deklinacja I o temacie na -a[edytuj]

Zwana również deklinacją ae. Rzeczowniki odmieniające się według pierwszej deklinacji są zazwyczaj rodzaju żeńskiego, np. rosa, róża. Nazwy zawodów i narodowości rodzaju męskiego zakończone na -a również odmieniają się według deklinacji I: nauta, -aeżeglarz, agricola, -aerolnik, wieśniak[6].

Deklinacja I - rodzaj żeński, temat na -a
Przypadek Liczba pojedyncza Liczba mnoga
Nominativus -ae
Genetivus -ae -ārum
Dativus -ae -īs (-abus)
Accusativus -am -ās
Ablativus -īs (-abus)
Vocativus -ae

Przykładowa odmiana:

Casus Singularis Pluralis
N puellă puellae
G puellae puellārum
D puellae puellis
Acc puellam puellās
Abl puellā puellīs
V puellă puellae

Osobliwości i wyjątki deklinacji I[edytuj]

  • Występujące w ablativus singularis -ā jest długie, w przeciwieństwie do mianownika i wołacza. Jest to forma zredukowana dawnej końcówki -ād[7].
  • Pierwotnie końcówką mianownika I deklinacji było -ai a także -as, które zachowało się w zwrocie pater familiasojciec rodziny[8][6].
  • W dativus i ablativus pluralis niektóre rzeczowniki mają zakończenie -abus; celem tej formy jest odróżnienie jednakowo brzmiących form męskich i żeńskich: deis deabusquebogom i boginiom, filiis filiabusquesynom i córkom[6].
  • Wielosylabowe rzeczowniki rodzaju męskiego w genetivus pluralis mają dwa zakończenia: -ārum i -um, np. agricolārum i agricolum; forma ta powstała przez analogię do innych deklinacji[6].
  • W poezji pojawia się dopełniacz -āī, np aulāī[9].
  • W deklinacji I istnieje grupa rzeczowników, które pojawiają się tylko w liczbie mnogiej (pluralia tantum): tenebraeciemności, reliquiaerelikwie, szczątki. Pluralia tantum są niektóre nazwy miejscowości, np. Athenae[6].
  • Według pierwszej deklinacji odmieniają się żeńskie imiona greckie zakończone na -ē, poza mianownikiem np. Niobē i biernikiem Niobēn pozostałe końcówki są łacińskie, np. Niobae. W przypadku greckich imion męskich zakończonych na -as, -es accusativus kończy się również na -an, -en[6]:
Casus Singularis
N Aeneas
G Aeneae
D Aeneae
Acc Aenean (Aeneam)
Abl Aeneā
V Aenea

Jednak większość greckich rzeczowników, np. grammatica, musica przyjęła regularne końcówki I deklinacji[9].

Deklinacja II o temacie na -o[edytuj]

Według deklinacji II odmieniają się rzeczowniki i przymiotniki rodzaju męskiego zakończone w mianowniku liczby pojedynczej na -us , -er i rzeczownik virmąż, mężczyzna[10]:

Deklinacja II - rodzaj męski, temat na -o
Przypadek Liczba pojedyncza Liczba mnoga
Nominativus -us/-er -i/-(e)ri
Genetivus -ī/-(e)ri -ōrum/-(e)r(ōr)um
Dativus -ō/-(e)ro -īs/-(e)ris
Accusativus -um/-(e)rum -ōs/-(e)rōs
Ablativus -ō/-(e)ro -is/-(e)ris
Vocativus -e/-er -ī/-(e)ri

Przykładowa odmiana rzeczownika rodzaju męskiego:

Casus Singularis  Pluralis
N hortus hortī
G hortī hortōrum
D hortō hortīs
Acc hortum hortōs
Abl hortō hortīs
V horte hortī

Przykładowa odmiana przymiotnika rodzaju męskiego zakończonego na -er (niger, czarny)[11]:

Casus Singularis  Pluralis
N niger nigrī
G nigrī nigrōrum
D nigrō nigrīs
Acc nigrum nigrōs
Abl nigrō nigrīs
V niger nigrī

Podręczniki wskazują na utratę e w większości przypadków. Podobne zjawisko zachodzi np. w języku polskim, np. palec, palca[11].

Według deklinacji II odmieniają się także rzeczowniki i przymiotniki rodzaju nijakiego[10].

Deklinacja II - rodzaj nijaki, temat na -o
Przypadek Liczba pojedyncza Liczba mnoga
Nominativus -um -a
Genetivus -ōrum
Dativus -īs
Accusativus -um -a
Ablativus -īs
Vocativus -um -a

Przykładowa odmiana przymiotnika rodzaju nijakiego:

Casus Singularis  Pluralis
N curvum curva
G curvī curvōrum
D curvō curvīs
Acc curvum curva
Abl curvō curvīs
V curvum curva

Osobliwości i wyjątki deklinacji II[edytuj]

Do ok. III w. p.n.e. wyrazy zakończone na -us miały końcówkę -os, a w bierniku l. poj. końcówkę -om[12].

Rzeczowniki zakończone na -er[edytuj]

  • W wyrazach zakończonych pierwotnie na -ros zanikła samogłoska -o- w końcowej sylabie, w końcowe -s zasymilowało się z -r-, i tak z formy pueros powstała forma puer. W wyrazach, w których przed końcówką -ros była poprzedzająca ją spółgłoska, pojawiło się e, np. agrosager, które zanika w casus obliqui[13].

Wołacz[edytuj]

  • Rzeczowniki rodzaju męskiego zakończone na -ŭs w wołaczu liczby pojedynczej kończą się na -ě. Rzeczownik deusBóg ma dwie formy wołacza: deus i dive. W łacinie kościelnej wołacz rzeczownika agnŭs równy jest mianownikowi. Ponadto rzeczownik filiŭssyn i imiona własne zakończona na -iŭs w wołaczu przyjmują końcówkę -ĭ: filĭsynu, VergilĭWergiliuszu[14].
  • Greckie imiona zakończone na -eus w wołaczu przyjmują końcówkę -eu: OrpheuOrfeuszu.

Rodzaj[edytuj]

Rzeczowniki zakończone na -ŭs, -er oraz rzeczownik vir są rodzaju męskiego. Istnieje kilka wyjątków od tej zasady[15]:

  • wyraz humus jest rodzaju żeńskiego: humus aridasucha ziemia, ponadto alvusbrzuch, carabasuslen[16]
  • wyrazy vulgustłum, tłuszcza, virusjad, pelăgusmorze są rodzaju nijakiego[17]: virus mortiferumśmiercionośny jad
  • Nazwy krajów, drzew, miast, wysp zakończone na -us są rodzaju żeńskiego, np. Aegyptus[16][18].
  • Kilka wyrazów zapożyczonych z greki jest rodzaju żeńskiego, w tym
    • zakończone na -us, takich jak: dialectus, paragraphus: paragraphus sextaparagraf szósty
    • zakończone na -er, np. diaměter[18]

Pluralia tantum[edytuj]

Następujące wyrazy II deklinacji występują tylko w liczbie mnogiej[15]:

  • fasti, fastorumkalendarz
  • arma, armorumbroń

Niektóre wyrazy w liczbie mnogiej zmieniają znaczenie, np. rostrumdziób, rostramównica[15].

Nieregularna liczba mnoga[edytuj]

  • Istnieje grupa rzeczowników, które zmieniają rodzaj w liczbie mnogiej lub mają formą oboczną[19]:
    • locus, locimiejsceloci (w znaczeniu miejsca) albo loca, gen. locōrummiejscowości lub okolice)
    • iocus, iociżartioci albo ioca, gen. iocōrum
    • fremon, freniwędzidło w liczbie mnogiej ma formy frena lub freni, gen. frenōrum
    • carabasus, carabasiżagiel w liczbie mnogiej na formę carabasa, carabasōrum

Inne odstępstwa[edytuj]

  • Większość rzeczowników, a także przymiotników zakończonych na -er traci e w innych przypadkach: N magister, G magistri, D magistrō etc., jednakże rzeczowniki zakończone na -fer, -ger a także puer, puerichłopiec, vesper, vesperiwieczór, gener, generizięć a także socer, soceriteść zachowują e[14].
  • Rzeczowniki zakończona na -ĭus, w tym imiona własne, mogą przyjmować w dopełniaczu liczby pojedynczej końcówkę -ĭ lub -ĭī: consilĭ lub consilĭī
  • W nazwach miar i monet zamiast -ōrum występuje końcówka -um: decemvirum, triumvirum. Ta sama zmiana dotyczy rzeczownika deus, obok formy deōrum występuje deum.
  • Wyraz deus oprócz nieregularnego wołacza l. poj. i dopełniacza l. mn. w mianowniku liczby mnogiej może przyjmować formy dei, dii, di, a w ablativus pluralis formy deis, diis, dis[12].

Deklinacja III o temacie na spółgłoskę lub -i[edytuj]

Deklinacja III różni się od pozostałych, jako że formą wyjściową do tworzenia innych przypadków jest nie mianownik, który bardzo często ma postać nieregularną, ale dopełniacz liczby pojedynczej. Deklinację III można podzielić na trzy odmiany, które mają różne zakończenia w ablativus singularis: -ě lub -ĭ oraz w genetivus pluralis: -ŭm lub -iŭm. Deklinacja III przyjmuje następujące formy[20]:

  1. deklinacja spółgłoskowa: -ě, -ŭm, -ă
  2. deklinacja samogłoskowa: -i, -iŭm, -
  3. deklinacja mieszana: -ě, -iŭm, -ă lub

Jednym z warunków odmiany trzeciej deklinacji jest liczba sylab w mianowniku liczby pojedynczej i i innych przypadkach. Rzeczowniki lub przymiotniki mające różną liczbę sylab w tych formacjach, np. genus, generis, aetas, aetatis, nox, nocis, leo, leonis nazywane są imparisyllaba[21], czyli nierównozgłoskowymi. Z kolei te mające w nominativus i genetivus singulares tyle samo sylab są równozgłoskowe, czyli parisyllaba. Przykłady stanowią diagnosis, diagnosis, venter, ventris[22].

Deklinacja spółgłoskowa[edytuj]

Rzeczownikami bądź przymiotnikami o tematach spółgłoskowych nazywane są takie wyrazy należące do tych kategorii, których temat jest zakończony na spółgłoskę, np. labor, laboris[23].

Deklinacja III, typ spółgłoskowy: temat zakończony na spółgłoskę, imparisyllaba
Przypadek Liczba pojedyncza Liczba mnoga
Nominativus -ěs lub -a
Genetivus -ĭs -um
Dativus -ibus
Accusativus -ěm lub = mianownik -es lub -a
Ablativus -ibus
Vocativus -ěs lub -a

Według deklinacji spółgłoskowej odmieniają się następujące rzeczowniki i przymiotniki[21]:

  1. Rzeczowniki nierównozgłoskowe, których temat zawiera jedną spółgłoskę, np. homo, hominis[24]
  2. Rzeczowniki zwane mnemotechnicznie rodziną z pieskiem[21]:
    • pătěr, patrĭsojciec
    • mātěr, matrĭsmatka
    • frātěr, fratrĭsbrat
    • sěnex, sěnĭsstarzec
    • iuvěnĭs, iuvenĭsmłodzieniec
    • vātēs, vatĭswieszcz
    • cănĭs, cănĭspies
  3. Dwa rzeczowniki z tematem zakończonym na -u: sus, suisświnia, grus, gruisżuraw
  4. Przymiotniki w stopniu wyższym: carior, carior, cariusdroższy
  5. Niektóre przymiotniki o jednym zakończeniu w stopniu równym, np. vetus, vetus, vetus (dopełniacz veteris) → stary

Przykładowa odmiana w rodzaju męskim honor, honoris[25]:

Casus Singularis Pluralis
N honŏr honōrēs
G honōrĭs honōrum
D honōri honōrĭbŭs
Acc honōrěm honōrēs
Abl honōrě honōrĭbŭs
V honŏr honōrēs

Przykładowa odmiana w rodzaju nijakim nomen, nominis[25]:

Casus Singularis Pluralis
N nōměn nōmină
G nōminĭs nōmĭnum
D nōmĭni nōminĭbŭs
Acc nōminěm nōmĭnă
Abl nōmĭně nōmĭbŭs
V nōmen nōmină

Deklinacja samogłoskowa[edytuj]

Odmiana samogłoskowa dotyczy rzeczowników i przymiotników. Jej cechą jest temat zakończony na -i, -ium, -ia i -e, -ium[26].

Deklinacja III samogłoskowa: neutra zakończone na -e -al -ar
Przypadek Liczba pojedyncza Liczba mnoga
Nominativus -ěs lub -ĭā
Genetivus -ĭs -ĭŭm
Dativus - -ĭbŭs
Accusativus -ěm lub = mianownikowi -ěs lub -ĭā
Ablativus -ĭbŭs
Vocativus -ěs lub -ĭā

Według tego wzorca odmieniają się następujące wyrazy[26]:

  • rzeczowniki rodzaju nijakiego zakończona na -e, -al, -ar
  • przymiotniki w stopniu równym
  • rzeczowniki równozgłoskowe będące nazwami rzek i miejscowości i zakończona na -is: TiberisTybr, NeapolisNeapol
  • Niektóre rzeczowniki zakończone na -is a przyjmujące w accusativus singularis końcówkę -im: puppis, puppisrufa, turris, turriswieża, securis, securissiekiera, sitis, sitispragnienie

Przykładowa odmiana w rodzaju nijakim mare, maris[25]:

Casus Singularis Pluralis
N marě marĭă
G marĭs marĭum
D mari marĭbŭs
Acc marě marĭă
Abl mari marĭbŭs
V marě marĭă

Deklinacja mieszana[edytuj]

Końcówki odmiany mieszanej[27]:

Deklinacja III - mieszana: parisyllaba zak. na -es i -is, imparisyllaba ze zbitką spółgłosek przed końcówką
Przypadek Liczba pojedyncza Liczba mnoga
Nominativus -ēs lub -ĭă
Genetivus -ĭs -ĭum
Dativus -ĭbŭs
Accusativus -em lub = mianownikowi -ēs lub -ĭă
Ablativus -ĭbŭs
Vocativus -ēs lub -ĭă

Według tego wzorca odmieniają się następujące wyrazy[28]:

  • rzeczowniki równozgłoskowe (parisyllaba) zakończone w mianowniku l. poj. na -is, -es
  • rzeczowniki nierównozgłoskowe, które w zakończeniu tematu mają co najmniej dwie spółgłoski, np. pars, part-is, nox, noct-is
  • Imiesłowy czynne czasu teraźniejszego zakończone na -ns, np. amans, amantiskochający, i ole użyte są we właściwym znaczeniu. Jeśli są użyte w znaczeniu przymiotnikowym, odmieniają się według deklinacji samogłoskowej, np. a Graeco sapientiprzez mądrego Greka

Przykładowa odmiana wg deklinacji mieszanej:

Casus Singularis Pluralis
N pars partēs
G partĭs partĭum
D partī partĭbŭs
Acc partěm partēs
Abl partě partĭbŭs
V pars partēs

Osobliwości i wyjątki deklinacji III[edytuj]

Wyrazy pochodzenia greckiego[edytuj]

  • Greckie równozgłoskowe imiona własne zakończone na -es w dopełniaczu liczby pojedynczej przybierają końcówkę -is lub -i, np. AristidesAristidis lub Aristidi[28]
  • Rzeczowniki rodzaju nijakiego pochodzące z języka greckiego w dativus i ablativus pluralis odmieniają się według delkinacji II, przyjmując końcówkę -ĭs,, np. pŏěma, pŏěmatis w tych przypadkach mają formę pŏěmatĭs[28]
  • Rzeczowniki aěr, aěrĭs, aethēr, aethěris w bierniku l. poj. zakończone są na -a wg deklinacji greckiej[28]" aěra, aethěra, spotykana jest również końcówka -os w dopełniaczu liczby pojedynczej, np. aěrŏs obok aěris[28]

Rzeczowniki ułomne[edytuj]

Rzeczownikami ułomnymi (defectiva casibus) nazywa się rzeczowniki, które nie odmieniają się przez wszystkie przypadki, np. vis[29]:

Casus Singularis Pluralis
N vis vires
G virĭum
D virĭbŭs
Acc vim vires
Abl vi virĭbŭs
V vis vires
  • Wyraz forsprzypadek, los występuje w ablativus singularis: forteprzypadkiem, przez przypadek. Wyraz spons również występuje tylko w abl. sg.: mea spontez własnej woli[30]
  • Wyrazy fāsgodziwość i něfāsniegodziwość są nieodmienne[30].

Pluralia tantum[edytuj]

Niektóre rzeczowniki III deklinacji nie mają liczby pojedynczej: moenĭa, moenĭŭmmury , fiděs, fidĭŭmlutnia

Niektóre rzeczowniki zmieniają znaczenie w liczbie mnogiej: aedis, aedisświątynia, aēdes, aēdiumdom; finis, finiskoniec ale finēs, finĭŭmobszar, kraj

Inne osobliwości[edytuj]

  • Wyraz bōs, bŏviswół ma nieregularne formy dopełniacza l. mn.: bŏŭm i ablatiwu liczby mnogiej: bōbus lub būbus
  • Wyraz Iupiter w formie poszerzonej występuje jedynie w mianowniku i wołaczu. W tym przypadku mianownik został przejęty od wołacza Iuppiterojcze Jowiszu. W pozostałych przypadkach używa się krótszej formy z tematem iŏv-: G: Iovĭs, D: Iŏvĭ, 'Acc: Iŏvěm, Abl: Iŏvě[28].

Rodzaj rzeczowników w deklinacji III[edytuj]

Rzeczowniki III deklinacji mają wiele zakończeń w mianowniku (i wołaczu) liczby pojedynczej – z tego powodu w tabelach deklinacyjnych w miejscu mianownika pozostawiono puste pola. Co więcej, nominativus singularis podlegał rozmaitym zmianom fonetycznym i często wykazuje postać odmienną od tematycznej. Rzeczowniki III deklinacji mogą należeć do wszystkich trzech rodzajów: męskiego, żeńskiego i nijakiego.

Rodzaj męski[edytuj]

Rzeczowniki rodzaju męskiego mają następujące zakończenia[30]:

  • -or, np. color, colōrisbarwa, kolor, labōr, laborispraca. Wyjątki: arbor, arbŏris → drzewo (rodzaj żeński) cor, cordisserce, marmor, marmōrismarmur (rodzaj nijaki)
  • -os, np. mos, morisobyczaj, flos, floriskwiat. Wyjątki: dos, dotisposag (rodzaj żeński), ōs, ōrisusta, ŏs, ossiskość (rodzaj nijaki)
  • -er, np. venter, ventrisbrzuch. Wyjątki: itěr, itiněrisdroga, podróż, vēr, vēriswiosna (rodzaj nijaki)
  • -es imparisyllaba, np. pēs, pědisstopa. Wyjątki: merces, mercēdiszapłata, quies, quietisodpoczynek, requies, requietisspoczynek (rodzaj żeński), aes, aerisspiż

Rodzaj żeński[edytuj]

Rzeczownikami rodzaju żeńskiego są wyrazy zakończone na -as, -aus, -is, -es (równozgłoskowe), -s, jeśli poprzedza je spółgłoska, -do, -go, -io oraz zakończone na -us, jeśli dopełniacz tych rzeczowników kończy się na -utis lub -udis[30]

  • -as: np. civitas, civitatisspołeczeństwo. Wyjątki: ās, āsisās, (rodzaj męski), vās, vāsisnaczynie
  • -aus: np. laus, laudischwała
  • -is: np. nāvis, nāvisokręt, ovis, ovisowca[31]. Od tej zasady istnieją liczne wyjątki.
  • -es równozgłoskowe: nubes, nubischmura
  • -s, jeśli poprzedza je spółgłoska: np. ars, artissztuka, pars, partisczęść. Wyjątki: dens, dentisząb, fons, fontis → źródło, mons, montisgóra, pons, pontismost (rodzaj męski)
  • -do, -go, -io: np. oratio, orationismowa, (oratio obliquamowa zależna), orīgo, orīginispoczątek Wyjątki: ordo, ordonisporządek, scipio, scipionislaska
  • -us, które zachowują -u- w odmianie: virtūs, virtūtiscnota, męstwo[32]

Rodzaj nijaki[edytuj]

Rzeczowniki rodzaju nijakiego zakończone są na -e, -al, -ar, -men, -ma, -ur, -us, które przechodzi w -o- lub -e-[32]

  • -e: np. mare, marismorze
  • -l: np. anĭmal, anĭmaliszwierzę. Wyjątki: sōl, sōlissłońce, sāl, sālissól (rodzaj męski)
  • -ar: np. exemplar, exemplarisprzykład
  • -ur: np. fulgur, fulgŭrisbłyskawica
  • -us, jeśli w odmianie -u-m zmienia się w -o- lub -e-: np. corpus, corpŏrisciało, tempus, tempŏrisczas
  • -men: np. nomen, nomĭnisimię
  • -ma w wyrazach pochodzenia greckiego: drāma, dramātisdramat

Deklinacja IV o temacie na -u[edytuj]

Do deklinacji IV należą rzeczowniki rodzaju męskiego zakończone na -us z dopełniaczem -us, np. fructus, fructusowoc oraz rzeczowniki rodzaju nijakiego zakończone na -u z dopełniaczem -us, np. cornu, cornusróg, genu, genuskolano[33].

Rodzaj męski[edytuj]

Końcówki dla rzeczowników rodzaju męskiego zakończonych na -us z dopełniaczem liczby pojedynczej zakończonym na -us[33]:

Deklinacja IV - rodzaj męski, temat na -u
Przypadek Liczba pojedyncza Liczba mnoga
Nominativus -ŭs -ūs
Genetivus -ūs -ŭŭm
Dativus -ŭi (-ū) -ĭbŭs
Accusativus -ŭm -ūs
Ablativus -ĭbŭs
Vocativus -ŭs -ūs

Przykładowa odmiana:

Casus Singularis Pluralis
N fructŭs fructūs
G fructūs fructŭŭm
D fructūi fructĭbŭs
Acc fructŭm fructūs
Abl fructū fructĭbŭs
V fructŭs fructūs

Rodzaj nijaki[edytuj]

Końcówki dla rzeczowników rodzaju nijakiego zakończonych na -us z dopełniaczem liczby pojedynczej zakończonym na -us[33]:

Deklinacja IV - rodzaj nijaki, temat na -u
Przypadek Liczba pojedyncza Liczba mnoga
Nominativus -ŭă
Genetivus -ūs -ŭŭm
Dativus -ĭbŭs
Accusativus -ŭă
Ablativus -ĭbŭs
Vocativus -ŭă
Casus Singularis Pluralis
N genū genŭă
G genūs genŭŭm
D genū genĭbŭs
Acc genū genŭă
Abl genū genĭbŭs
V genū genŭă

Osobliwości i wyjątki IV deklinacji[edytuj]

  • Rzeczowniki IV deklinacji zakończone na -us często tworzą genetivus singularis przy pomocy końcówki -i na wzór deklinacji drugiej, zwłaszcza we wczesnej łacinie. Formy te spotyka się u Plauta i Terencjusza[34].
  • Formą oboczną w dativus singularis rzeczowników zakończonych na -us jest -u zamiast -ui, np. fructu[34].
  • Dativus i ablativus niektórych rzeczowników jest zakończony na -ŭbŭs: artusczłon występuje w formie artubus. Inne wyrazy tego typu to arcusłuk, quercusdąb[33].

Wyjątki rodzajowe[edytuj]

  • Rzeczowniki domusdom, Idus, IduumIdy, manusręka, porticusportyk, tribusdzielnica są rodzaju żeńskiego[35], acusigła występuje w obu rodzajach.
  • Rzeczowniki oznaczające kobiety i drzewa są rodzaju żeńskiego[35]: nŭrŭs, nŭrŭssynowa, anŭs, anŭsbaba.

Rzeczownik domus[edytuj]

Rzeczownik domus jest rodzaju żeńskiego i ma odmianę nieregularną, częściowo według IV, a częściowo według II deklinacji. Słowo to ma w swojej fleksji zanikły w zasadzie gdzie indziej przypadek, locativus (miejscownik): domiw domu[33][36].

Casus Singularis Pluralis
N domus domus
G domus domuum
D domui domibus
Acc domum domos
Abl domo domibus
V domus domus
Loc domi

Deklinacja V o temacie na -e[edytuj]

Rzeczowniki V deklinacji są rodzaju żeńskiego. Oto końcówki odmiany[37]:

Deklinacja V - rodzaj żeński, temat na -e
Przypadek Liczba pojedyncza Liczba mnoga
Nominativus -ēs -ēs
Genetivus -ēī, -ěī -ērŭm
Dativus -ēī, -ěī -ēbŭs
Accusativus -ěm -ēs
Ablativus -ēbŭs
Vocativus -ēs -ēs

W zakończeniu genetywu i datywu singularis e jest krótkie tylko wtedy, gdy występuje po spółgłosce, np. rěī, ale diēī. Należy też zwrócić uwagę, że (zgodnie z ogólnymi regułami fonetyki łacińskiej) w akuzatywie singularis samogłoska tematyczna skraca się (np. rěm).

Większość rzeczowników V deklinacji (poza res, rei; dies, diei)[38] to singularia tantum, czyli rzeczowniki występujące tylko w liczbie pojedynczej[37]: spēs, spěinadzieja, fidēs, fiděiwierność.

Rodzaj rzeczowników w V deklinacji[edytuj]

Rzeczowniki odmieniające się według V deklinacji są rodzaju żeńskiego. Wyjątkiem jest rzeczownik diēs, diēidzień, który może być zarówno rodzaju męskiego jak i żeńskiego: dies certapewny dzień, dies festusdzień świąteczny. Wyraz meridies, meridiēipołudnie jest rodzaju męskiego[39].

Przykładowa odmiana w deklinacji V, res, reirzecz:

Casus Singularis Pluralis
N rēs rēs
G rěi rērŭm
D rěi rēbŭs
Acc rěm rēs
Abl rēbŭs
V rēs rēs

Odmiana przymiotników[edytuj]

Przymiotniki mogą odmieniać się według I, II lub III deklinacji[40].

Przymiotniki odmieniające się według I i II deklinacji[edytuj]

Przymiotniki należące do I i II deklinacji mają następujące zakończenia: -us lub -er dla rodzaju męskiego, -a dla rodzaju żeńskiego i -um dla rodzaju nijakiego. Przymiotniki rodzaju żeńskiego odmieniają się według pierwszej deklinacji, pozostałe według deklinacji drugiej. Niektóre przymiotniki zakończone na -er tracą -e podczas odmiany, np. pulcher, pulchra, pulchrum[23]. Wyraz dexterprawy może zachować -e- lub je tracić: dexter, dextera, dexterum lub dexter, dextra, dextrum[41].

Casus Masculinum Femininum Neutrum
Singularis
N parvus parva parvum
G parvī parvae parvī
D parvō parvae parvō
Acc parvum parvam parvum
Abl parvō parvā parvō
V parve parva parvum
Pluralis
N parvī parvae parva
G parvōrum parvārum parvōrum
D parvīs parvīs parvīs
Acc parvōs parvās parva
Abl parvīs parvīs parvīs
V parvī parvae parva

Odmiana przymiotnika zakończonego na -er

Casus Masculinum Femininum Neutrum
Singularis
N misěrus misěra misěrum
G misěrī misěrae misěrī
D misěrō misěrae misěrō
Acc misěrum misěram misěrum
Abl misěrō misěrā misěrō
V misěr misěra misěrum
Pluralis
N misěrī misěrae misěra
G misěrōrum misěrārum misěrōrum
D misěrīs misěrīs misěrīs
Acc misěrōs misěrās misěra
Abl misěrīs misěrīs misěrīs
V misěrī misěrae misěra

Odmiana według trzeciej deklinacji[edytuj]

Przymiotniki należące do deklinacji trzeciej mogą mieć następujące zakończenia mianownika liczby pojedynczej[42]:

  • trzy zakończenia, różne dla każdego rodzaju, np. saluber, salubris, salubrezdrowy
  • dwa zakończenia: wspólne dla rodzaju męskiego i żeńskiego, oddzielne dla nijakiego, np. gravis, gravis, grave. Jest to najliczniejsza grupa.
  • jedno zakończenie dla wszystkich trzech rodzajów, np. felix, felix, felixszczęśliwy.

Odmiana z trzema zakończeniami[edytuj]

Singularis Pluralis
Casus Massculinum Femininum Neutrum Massculinum Femininum Neutrum
N=V acer acris acre acres acria
G acris acrium
D acri acribus
Acc acrem acre acres acria
Abl acri acribus

Odmiana z dwoma zakończeniami[edytuj]

Singularis Pluralis
Casus Massculinum Femininum Neutrum Massculinum Femininum Neutrum
N=V gravis gravis grave graves gravia
G gravis gravium
D gravi gravibus
Acc gravem grave graves gravia
Abl gravi gravibus

Odmiana z jednym zakończeniem[edytuj]

Singularis Pluralis
Casus Massculinum Femininum Neutrum Massculinum Femininum Neutrum
N=V felix felix felix felices felicia
G felicis felicium
D felici felicibus
Acc felicem felix felices felicia
Abl felici felicibus

Przymiotniki trzeciej deklinacji odmieniają się według deklinacji samogłoskowej. Od tej zasady istnieją jednak wyjątki odmieniające się według odmiany spółgłoskowej[43]:

  • vetusstary ma formy vetere, veterum, vetera
  • pauperubogi ma formy: paupere, pauperum. W liczbie mnogiej nie odmienia się.
  • divesbogaty ma formy: divite, divitum. W liczbie mnogiej nie odmienia się.
  • principespierwszy ma formy principe, principum. W liczbie mnogiej nie odmienia się.

Przymiotniki celerszybki, memorpomny, supplexkorny w ablativus singularis są zakończone na -i a w dopełniaczu liczby mnogiej na -um[44].

Odmiana przymiotnika w stopniu wyższym[edytuj]

Przymiotniki w stopniu wyższym (comparativus) odmieniają się według deklinacji trzeciej spółgłoskowej -e, -a, -um[45]:

Singularis Pluralis
Casus Massculinum Femininum Neutrum Massculinum Femininum Neutrum
N=V carior carior carius cariores cariora
G carioris cariorum
D cariori carioribus
Acc cariorem carius cariores cariora
Abl cariore carioribus

Przymiotniki w stopniu najwyższym odmieniają się tak jak przymiotniki w stopniu równym o zakończeniu -us, -a, -um według deklinacji I i II.

Zobacz też[edytuj]

Przypisy

  1. Wikarjak 2007 ↓, s. 16.
  2. Bennett 1895 ↓, s. 10.
  3. Wielewski 1992 ↓, s. 12.
  4. Wielewski 1999 ↓, s. 12.
  5. Auerbach i Dąbrowski 1960 ↓.
  6. a b c d e f Wikarjak 2007 ↓, s. 17.
  7. Winniczuk 1975 ↓, s. 21.
  8. Wielewski 1992 ↓, s. 13.
  9. a b Bennett 1895 ↓, s. 14.
  10. a b Wielewski 1992 ↓, s. 14.
  11. a b Filipczak-Nowicka i Grzech-Żmijewska 2005 ↓, s. 137.
  12. a b Wielewski 1992 ↓, s. 15.
  13. Winniczuk, Jurewicz i Żuławska 2004 ↓, s. 34.
  14. a b Wikarjak 2007 ↓, s. 18.
  15. a b c Wikarjak 2007 ↓, s. 19.
  16. a b Bennett 1895 ↓, s. 17.
  17. Filipczak-Nowicka i Grzech-Żmijewska 2005 ↓, s. 140.
  18. a b Filipczak-Nowicka i Grzech-Żmijewska 2005 ↓, s. 138.
  19. Winniczuk, Jurewicz i Żuławska 2004 ↓, s. 34-35.
  20. Wikarjak 2007 ↓, s. 19-20.
  21. a b c Wikarjak 2007 ↓, s. 21.
  22. Filipczak-Nowicka i Grzech-Żmijewska 2005 ↓, s. 141.
  23. a b Wielewski 1992 ↓, s. 16.
  24. Filipczak-Nowicka i Grzech-Żmijewska 2005 ↓, s. 147.
  25. a b c Wikarjak 2007 ↓, s. 20.
  26. a b Wikarjak 2007 ↓, s. 21-22.
  27. Wielewski 1999 ↓, s. 16-17.
  28. a b c d e f Wikarjak 2007 ↓, s. 22.
  29. Wielewski 1999 ↓, s. 18.
  30. a b c d Wikarjak 2007 ↓, s. 23.
  31. Wikarjak 2007 ↓, s. 23-24.
  32. a b Wikarjak 2007 ↓, s. 24.
  33. a b c d e Wielewski 1992 ↓, s. 20.
  34. a b Bennett 1895 ↓, s. 29.
  35. a b Bennett 1895 ↓, s. 29-30.
  36. Wikarjak 2007 ↓, s. 26.
  37. a b Wikarjak 2007 ↓, s. 27.
  38. Bennett 1895 ↓, s. 30.
  39. Wielewski 1992 ↓, s. 21.
  40. Wielewski 1992 ↓, s. 15-16.
  41. Wikarjak 2007 ↓, s. 28.
  42. Wikarjak 2007 ↓, s. 28-29.
  43. Wikarjak 2007 ↓, s. 29-30.
  44. Wikarjak 2007 ↓, s. 30.
  45. Wikarjak 2007 ↓, s. 30-31.

Bibliografia[edytuj]

  • Marian Auerbach, Karol Dąbrowski: Gramatyka łacińska. Warszawa: Państwowe Zakłady Wydawnictw Szkolnych, 1960.
  • Charles E. Bennett: A Latin Grammar. Boston, Chicago: Allyn and Bacon, 1895.
  • Marceli Wielewski: Krótka gramatyka języka łacińskiego. Warszawa: Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne, 1992. ISBN 83-02-00754-4. OCLC 751208057. (pol.)
  • Jan Wikarjak: Gramatyka opisowa języka łacińskiego. Wyd. 11, 3 dodr. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2007. ISBN 978-83-01-01023-2. OCLC 751519980.
  • Lidia Winniczuk, Oktawiusz Jurewicz, Janina Żuławska: Język łaciński. Podręcznik dla lektoratów szkół wyższych. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2004. ISBN 83-01-11929-2.
  • Lidia Winniczuk: Łacina bez pomocy Orbiliusza. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1975. ISBN 83-01-01293-5.
  • Sabina Filipczak-Nowicka, Zofia Grzech-Żmijewska: Lingua Latina ad usum medicinae studentium. Warszawa: Wydawnictwo Lekarske PZWL, 2005. ISBN 83-200-3377-2.