Fleksja w języku łacińskim

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
(Przekierowano z Rzeczownik łaciński)
Skocz do: nawigacja, szukaj

Fleksja w języku łacińskim – odmiana rzeczownika i przymiotnika przez przypadki w języku łacińskim.

W języku łacińskim jest 5 deklinacji, oznaczanych numerami I, II, III, IV, V. Odpowiadają one tematom kończącym się na -a, -o, -i lub spółgłoskę, -u i -e. Deklinacje I i V skupiają rzeczowniki (I także przymiotniki) rodzaju żeńskiego, w deklinacji II i IV występują rzeczowniki (w II także przymiotniki) rodzaju męskiego i nijakiego, deklinacja III dotyczy wszystkich rodzajów. Istnieją wyjątki od wzorców odmiany a także zaszeregowania rzeczowników do poszczególnego rodzaju; niektóre przypadki są pochodną rozwoju języka i na różnym etapie spotykane są odmienne formy.

Przypadki łacińskie[edytuj]

W języku łacińskim jest 6 przypadków, kolejno: nominativus (nominatyw, mianownik), genetivus (genetyw, dopełniacz), dativus (datyw, celownik), accusativus, (akuzatyw, biernik), ablativus (ablatyw), vocativus (wokatyw, wołacz)[1]. Vocativus i ablativus czasem występują w odwrotnej kolejności. Funkcje przypadków często są odmienne niż w języku polskim, w szczególności ablativus nie występuje w języku polskim jako osobny przypadek (w językach słowiańskich zlał się z dopełniaczem; w łacinie przejął natomiast funkcje narzędnika i miejscownika).

Stosowane skróty przypadków to odpowiednio: N. (Nom.), G. (Gen.), D. (Dat.), Acc., Abl., V. (Voc.). Niektóre rzeczowniki (zwłaszcza nazwy miast, ale też rzeczowniki pospolite, jak domus, humus, militia, rus, dies) zachowują archaiczny, siódmy przypadek: miejscownik (locativus)[2].

Ogólne reguły deklinacyjne[edytuj]

Wołacz jest zawsze identyczny z mianownikiem, poza rzeczownikami i przymiotnikami II deklinacji zakończonymi na -us, kiedy kończy się najczęściej na -e. Rzeczowniki rodzaju nijakiego w nominativus, accusativus i vocativus mają zawsze takie same zakończenia (reguła ta nosi mnemotechniczną nazwę 146), a w liczbie mnogiej końcówkę -a. Ponadto dativus i ablativus liczby mnogiej są zawsze takie same[3]. Poza numerami, deklinacje noszą nazwy zakończeń genetivus singularis:

Deklinacja nazwa
I -ae
II -i
III -is
IV -us
V -ei

Końcówki deklinacyjne[edytuj]

Przedstawiony stan końcówek odnosi się do łaciny klasycznej[4]. Od końcówki odróżnić należy tzw. zakończenia, przez gramatyki opisowe utożsamiane często z końcówkami. Tabele fleksyjne w kolejnych rozdziałach podają zakończenia.

  • Nominativus singularis: końcówką rodzaju męskiego i żeńskiego jest -s. Wyjątkowo nie przyjmują jej tematy wszystkich deklinacji na -a, -l, -r, -n i -s (np. wyrazy rosa, exul, homo, mos). Końcówką rodzaju nijakiego jest -m.
  • Genetivus singularis: tematy na -o przyjmują końcówkę -i, przy czym tematyczne -o zanika. Także w deklinacji I i V końcówką jest -i, powstała ona jednak na skutek analogii, wypierając dawną końcówkę -s. Deklinacja spółgłoskowa ma końcówkę -is (np. rex, regis). Tematy zakończone na -i i -u przybierają końcówkę -s, przy czym samogłoska tematyczna może wystąpić w stopniu wzdłużenia.
  • We wszystkich deklinacjach dativus singularis ma końcówkę -i. W deklinacji II końcówka zlała się jednak z tematycznym o, w deklinacji I z tematycznym a (tworząc zakończenie -ae).
  • Końcówką akuzatywu rodzaju męskiego i żeńskiego liczby pojedynczej jest -m. Neutra mają akuzatyw równy nominatywowi.
  • Ablativus singularis: wszystkie tematy samogłoskowe miały pierwotnie końcówkę -d, zanikła ona jednak, a samogłoski tematyczne uległy wzdłużeniu. Po tematach spółgłoskowych końcówką jest krótkie e (pierwotnie krótkie i) - powstała ono z końcówek dawnego miejscownika.
  • Wołacz jest równy mianownikowi. Jedynie w wyrazach deklinacji II zakończonych na -us końcówka jest równa tematowi, przy czym jednak (zgodnie z ogólnymi regułami apofonii) ulega wymianie na krótkie e.
  • Nominativus i vocativus pluralis: neutra wszystkich deklinacji mają końcówkę -a. W deklinacji I i II występuje końcówka -i (pochodząca z deklinacji zaimków), zgodnie z ogólnymi regułami fonetyki łacińskiej dająca z samogłoską tematyczną zakończenia -ae i -i. W deklinacji III końcówką jest -es. W deklinacji IV i V końcówką jest -s.
  • Genetivus pluralis: deklinacja III i IV mają końcówkę -um. Deklinacja I, II i V końcówkę -rum, pochodzenia zaimkowego.
  • Dativus i ablativus pluralis mają końcówkę -bus (tematy na -a i -o także oboczną końcówkę -is), w tematach spółgłoskowych rozszerzoną o -i-.
  • Accusativus pluralis ma końcówkę -s, w deklinacji III także -es. Często występuje wzdłużenie zastępcze.

Deklinacja I o temacie na -a[edytuj]

Zwana również deklinacją ae. Rzeczowniki odmieniające się według pierwszej deklinacji są rodzaju żeńskiego, np. rosa, róża. Nazwy zawodów i narodowości rodzaju męskiego, zakończone na -a również odmieniają się według deklinacji I: nauta, -aeżeglarz, agricola, -aerolnik, wieśniak[5].

Deklinacja I - rodzaj żeński, temat na -a
Przypadek Liczba pojedyncza Liczba mnoga
Nominativus -ae
Genetivus -ae -ārum
Dativus -ae -īs (-abus)
Accusativus -am -ās
Ablativus -īs (-abus)
Vocativus -ae

Przykładowa odmiana:

Casus Singularis Pluralis
N puellă puellae
G puellae puellārum
D puellae puellis
Acc puellam puellās
Abl puellā puellīs
V puellă puellae

Osobliwości i wyjątki deklinacji I[edytuj]

  • * Występujące w ablativus singularis -ā jest długie, w przeciwieństwie do mianownika i wołacza. Jest to forma zredukowana dawnej końcówki -ād[6]
  • Pierwotnie końcówką mianownika I deklinacji było -ai a także -as, które zachowało się w zwrocie pater familiasojciec rodziny[7][5]
  • W dativus i ablativus pluralis niektóre rzeczowniki mają zakończenie -abus; celem tej formy jest odróżnienie jednakowo brzmiących form męskich i żeńskich: deis deabusquebogom i boginiom, filiis filiabusquesynom i córkom[5]
  • Wielosylabowe rzeczowniki rodzaju męskiego w genetivus pluralis mają dwa zakończenia: -ārum i -um, np. agricolārum i agricolum; forma ta powstała przez analogię do innych deklinacji[5].
  • W poezji pojawia się dopełniacz -āī, np aulāī[8].
  • W deklinacji I istnieje grupa rzeczowników, które pojawiają się tylko w liczbie mnogiej (pluralia tantum): tenebraeciemności, reliquiaerelikwie, szczątki. Pluralia tantum są niektóre nazwy miejscowości, np. Athenae[5].
  • Według pierwszej deklinacji odmieniają się żeńskie imiona greckie zakończone na -ē, poza mianownikiem. np. Niobē i biernikiem Niobēn pozostałe końcówki są łacińskie, np. Niobae. W przypadku greckich imion męskich zakończonych na -as, -es accusativus kończy się również na -an, -en[5]:
Casus Singularis
N Aeneas
G Aeneae
D Aeneae
Acc Aenean (Aenneam)
Abl Aeneā
V Aenea

Jednak większość greckich rzeczowników, np. grammatica, musica przyjęła regularne końcówki I deklinacji[8].

Deklinacja II o temacie na -o[edytuj]

Według deklinacji II odmieniają się rzeczowniki i przymiotniki rodzaju męskiego zakończone w mianowniku liczby pojedynczej na -us , -er i rzeczownik virmąż, mężczyzna[9]:

Deklinacja II - rodzaj męski, temat na -o
Przypadek Liczba pojedyncza Liczba mnoga
Nominativus -us/-er -i/-(e)ri
Genetivus -ī/-(e)ri -ōrum/-(e)r(ōr)um
Dativus -ō/-(e)ro -īs/-(e)ris
Accusativus -um/-(e)rum -ōs/-(e)rōs
Ablativus -ō/-(e)ro -is/-(e)ris
Vocativus -e/-er -ī/-(e)ri

Przykładowa odmiana rzeczownika rodzaju męskiego:

Casus Singularis  Pluralis
N hortus hortī
G hortī hortōrum
D hortō hortīs
Acc hortum hortōs
Abl hortō hortīs
V horte hortī

Według deklinacji II odmieniają się także rzeczowniki i przymiotniki rodzaju nijakiego. Wszystkie te wyrazy przyjmują w genetivus singularis końcówkę -i[9].

Deklinacja II - rodzaj nijaki, temat na -o
Przypadek Liczba pojedyncza Liczba mnoga
Nominativus -um -a
Genetivus -ōrum
Dativus -īs
Accusativus -um -a
Ablativus -īs
Vocativus -um -a

Przykładowa odmiana przymiotnika rodzaju nijakiego:

Casus Singularis  Pluralis
N curvum curva
G curvī curvōrum
D curvō curvīs
Acc curvum curva
Abl curvō curvīs
V curvum curva

Osobliwości i wyjątki deklinacji II[edytuj]

Do ok. III w. p.n.e. wyrazy zakończone na -us miały końcówkę -os, a w bierniku l. poj. końcówkę -om[10].

Rzeczowniki zakończone na -er[edytuj]

  • W wyrazach zakończonych pierwotnie na -ros zanikła samogłoska -o- w końcowej sylabie, w końcowe -s zasymilowało się z -r-, i tak z formy pueros powstała forma puer. W wyrazach, w których przed końcówką -ros była poprzedzająca ją spółgłoska, pojawiło się e, np. agrosager, które zanika w casus obliqui[11].

Wołacz[edytuj]

  • Rzeczowniki rodzaju męskiego zakończone na -ŭs w wołaczu liczby pojedynczej kończą się na -ě. Rzeczownik deusBóg ma dwie formy wołacza: deus i dive. W łacinie kościelnej wołacz rzeczownika agnŭs równy jest mianownikowi. Ponadto rzeczownik filiŭssyn i imiona własne zakończona na -iŭs w wołaczu przyjmują końcówkę -ĭ: filĭsynu, VergilĭWergiliuszu[12].
  • Greckie imiona zakończone na -eus w wołaczu przyjmują końcówkę -eu: OrpheuOrfeuszu.

Rodzaj[edytuj]

Rzeczowniki zakończone na -ŭs, -er oraz rzeczownik vir są rodzaju męskiego. Istnieje kilka wyjątków od tej zasady[13]:

  • wyraz humus jest rodzaju żeńskiego: humus aridasucha ziemia, ponadto alvusbrzuch, carabasuslen[14]
  • wyrazy vulgustłum, tłuszcza, virusjad są rodzaju nijakiego: virus mortiferumśmiercionośny jad
  • Nazwy krajów, drzew, miast zakończone na -us są rodzaju żeńskiego, np. Aegyptus[14].
  • Kilka wyrazów zapożyczonych z greki i zakończonych na -us, takich jak: dialectus, paragraphus jest rodzaju żeńskiego: paragraphus sextaparagraf szósty

Pluralia tantum[edytuj]

Następujące wyrazy II deklinacji występują tylko w liczbie mnogiej[13]:

  • fasti, fastorumkalendarz
  • arma, armorumbroń

Niektóre wyrazy w liczbie mnogiej zmieniają znaczenie, np. rostrumdziób, rostramównica

Nieregularna liczba mnoga[edytuj]

  • Istnieje grupa rzeczowników, które zmieniają rodzaj w liczbie mnogiej, lub mają formą oboczną[15]:
    • locus, locimiejsceloci (w znaczeniu miejsca) albo loca, gen. locōrummiejscowości lub okolice)
    • iocus, iociżartioci albo loca, gen. iocōrum
    • fremon, freniwędzidło w liczbie mnogiej ma formy frena lub freni, gen. frenōrum
    • carabasus, carabasiżagiel w liczbie mnogiej na formę carabasa, carabasōrum

Inne odstępstwa[edytuj]

  • Większość rzeczowników, a także przymiotników zakończonych na -er traci e w innych przypadkach: N magister, G magistri, D magistrō etc. Rzeczowniki zakończone na -fer, -ger a także puer, puerichłopiec, vesper, vesperiwieczór, gener, generizięć a także socer, soceriteść zachowują e[12].
  • Rzeczowniki zakończona na -ĭus, w tym imiona własne, mogą przyjmować w dopełniaczu liczby pojedynczej końcówkę -ĭ lub -ĭī: consilĭ lub consilĭī
  • W nazwach miar i monet zamiast -ōrum występuje końcówka -um: decemvirum, triumvirum. Ta sama zmiana dotyczy rzeczownika deus, obok formy deōrum występuje deum.
  • Wyraz deus oprócz nieregularnego wołacza l. poj. i dopełniacza l. mn. w mianowniku liczby mnogiej może przyjmować formy dei, dii, di, a w ablativus pluralis formy deis, diis, dis[10].

Deklinacja III o temacie na spółgłoskę lub -i[edytuj]

Deklinacja III różni się od pozostałych, jako że formą wyjściową do tworzenia innych przypadków jest nie mianownik, który bardzo często ma postać nieregularną a od dopełniacza liczby pojedynczej. Deklinację III można podzielić na trzy odmiany, które mają różne zakończenia w ablativus singularis: -ě lub -ĭ oraz w genetivus pluralis: -ŭm lub -iŭm. Deklinacja III przyjmuje następujące formy[16]:

  1. deklinacja spółgłoskowa: -ě, -ŭm, -ă
  2. deklinacja samogłoskowa: -i, -iŭm, -
  3. deklinacja mieszana: -ě, -iŭm, -ă lub

Jednym z warunków odmiany trzeciej deklinacji jest liczba sylab w mianowniku liczby pojedynczej i i innych przypadkach. Rzeczowniki lub przymiotniki mające różną liczbę sylab w tych formacjach, np. genus, generis, aetas, aetatis, nox, nocis, leo, leonis nazywane są imparisyllaba[17].

Deklinacja spółgłoskowa[edytuj]

Rzeczownikami będź przymiotnikami o tematach spółgłoskwych nazywamy takie wyrazy należące do tych kategorii, których temat jest zakończony b=na spółgłoskę, np. labor, laboris[18].

Deklinacja III - spółgłoskowa: temat zakończony na spółgłoskę, imparisyllaba
Przypadek Liczba pojedyncza Liczba mnoga
Nominativus -ěs lub -a
Genetivus -ĭs -um
Dativus -ibus
Accusativus -ěm lub = mianownik -es lub -a
Ablativus -ibus
Vocativus -ěs lub -a

Według deklinacji spółgłoskowej odmieniają się następujące rzeczowniki i przymiotniki[17]:

  1. Rzeczowniki nierównozgłoskowe (imparisyllaba), których tremat zawiera jedną spółgłoskę: honoris
  2. Rzeczowniki (zwane mnemotechnicznie jako rodzina z pieskiem)[17]:
  • pătěr, patrĭsojciec
  • mātěr, matrĭsmatka
  • frātěr, fratrĭsbrat
  • sěnex, sěnĭsstarzec
  • iuvěnĭs, iuvenesmłodzieniec
  • vātēs, vatĭswieszcz
  • cănĭs, cănĭspies
  1. Dwa rzeczowniki z tematem zakończonym na -u: sus, suisświnia, grus, gruisżuraw
  2. Przymiotniki w stopniu wyższym: carior, carior, cariusdroższy
  3. niektóre przymiotniki o jednym zakończeniu w stopniu równym, np. vetus, vetus, vetus (dopełniacz veteris) → stary

Przykładowa odmiana w rodzaju męskim honor, honoris[19]:

Casus Singularis Pluralis
N honŏr honōrēs
G honōrĭs honōrum
D honōri honōrĭbŭs
Acc honōrěm honōrēs
Abl honōrě honōrĭbŭs
V honŏr honōrēs

Przykładowa odmiana w rodzaju nijakim nomen, nominis[19]:

Casus Singularis Pluralis
N nōměn nōmină
G nōminĭs nōmĭnum
D nōmĭni nōminĭbŭs
Acc nōminěm nōmĭnă
Abl nōmĭně honōrĭbŭs
V nōmen nōmină

Deklinacja samogłoskowa[edytuj]

Odmiana samogłoskowa dotyczy rzeczowników i przymiotników. Jej cechą jest temat zakończony na -i, -ium, -ia i -e, -ium[20].

Deklinacja III samogłoskowa: neutra zakończone na -e -al -ar
Przypadek Liczba pojedyncza Liczba mnoga
Nominativus -ěs lub -ĭā
Genetivus -ĭs -ĭŭm
Dativus - -ĭbŭs
Accusativus -ěm lub = mianownikowi -ěs lub -ĭā
Ablativus -ĭbŭs
Vocativus -ěs lub -ĭā

Według tego wzorca odmieniają się następujące wyrazy[20]:

  • rzeczowniki rodzaju nijakiego zakończona na -e, -al, -ar
  • przymiotniki w stopniu równym
  • rzeczowniki równozgłoskowe będące nazwami rzek i miejscowości i zakończona na -is: TiberisTybr, NeapolisNeapol
  • Nierktóre rzeczowniki zakończone na -is a przyjmujące w accusativus singularis końcówkę -im: puppis, puppisrufa, turris, turriswieża, securis, securissiekiera, sitis, sitispragnienie

Przykładowa odmiana w rodzaju nijakim mare, maris[19]:

Casus Singularis Pluralis
N marě marĭă
G marĭs marĭum
D mari marĭbŭs
Acc marě marĭă
Abl mari marĭbŭs
V marě marĭă

Deklinacja mieszana[edytuj]

Końcówki odmiany mieszanej:

Deklinacja III - mieszana: parisyllaba zak. na -es i -is, imparisyllaba ze zbitką spółgłosek przed końcówką
Przypadek Liczba pojedyncza Liczba mnoga
Nominativus -ēs lub -ĭă
Genetivus -ĭs -ĭum
Dativus -ĭbŭs
Accusativus -em lub = mianownikowi -ēs lub -ĭă
Ablativus -ĭbŭs
Vocativus -ēs lub -ĭă

Według tego wzorca odmieniają się następujące wyrazy[21]:

  • rzeczowniki równozgłoskowe (parisyllaba) zakończone w mianowniku l. poj. na -is, -es
  • rzeczowniki nierównozgłoskowe, które w zakończeniu tematu mają co najmniej dwie spółgłoski, np. pars, part-is, nox, noct-is
  • Imiesłowy czynne czasu teraźniejszego zakończone na -ns, np. amans, amantiskochający, i ole użyte są we właściwym znaczeniu. Jeśli są użyte w znaczeniu przymiotnikowym, odmieniają się według deklinacji samogłoskowej, np. a Graeco sapientiprzez mądrego Greka

Przykładowa odmiana wg deklinacji mieszanej:

Casus Singularis Pluralis
N pars partēs
G partĭs partĭum
D partī partĭbŭs
Acc partěm partēs
Abl partě partĭbŭs
V pars partēs

Osobliwości i wyjątki deklinacji III[edytuj]

Wyrazy pochodzenia greckiego[edytuj]

  • Greckie równozgłoskowe imiona własne zakończone na -es w dopełniaczu liczby pojedynczej przybierają końcówkę -is lub -i, np. AristidesAristidis lub Aristidi[21]
  • Rzeczowniki rodzaju nijakiego pochodzące z języka greckiego w dativus i ablativus pluralis odmieniają się według delkinacji II, przyjmując końcówkę -ĭs,, np. pŏěma, pŏěmatis w tych przypadkach mają formę pŏěmatĭs[21]
  • Rzeczowniki aěr, aěrĭs, aethēr, aethěris w bierniku l. poj. zakończone są na -a wg deklinacji greckiej[21]" aěra, aethěra, spotykana jest również końcówka -os w dopełniaczu liczby pojedynczej, np. aěrŏs obok aěris[21]

Rzeczowniki ułomne[edytuj]

Rzeczownikami ułomnymi (defectiva casibus) nazywa się rzeczowniki, które nie odmieniają się przez wszystkie przypadki, np. vis:

Casus Singularis Pluralis
N vis vires
G virĭum
D virĭbŭs
Acc vim vires
Abl vi virĭbŭs
V vis vires
  • Wyraz forsprzypadek, los występuje w ablativus singularis: forteprzypadkiem, przez przypadek Wyraz spons również występuje tylko w abl. sg.: mea spontez własnej woli[22]
  • Wyrazy fāsgodziwość i něfāsniegodziwość są nieodmienne[22].

Pluralia tantum[edytuj]

Niektóre rzeczowniki III deklinacji nie mają liczby pojedynczej: moenĭa, moenĭŭmmury , fiděs, fidĭŭmlutnia

Niektóre rzeczowniki zmieniają znaczenie w liczbie mnogiej: aedis, aedisświątynia, aēdes, aēdiumdom; finis, finiskoniec ale finēs, finĭŭmobszar, kraj

Inne osobliwości[edytuj]

  • Wyraz bōs, bŏviswół ma nieregularne formy dopełniacza l. mn.: bŏŭmi ablatiwu liczby mnogiej: bōbus lub būbus
  • Wyraz Iupiter w formie poszerzonej występuje jedynie w mianowniku i wołaczu. W tym przypadku mianownik został przejęty od wołaczaIuppiterojcze Jowiszu. W pozostałych przypadkach używa się krótszej formy z tematem iŏv-: G: Iovĭs, D: Iŏvĭ, 'Acc: Iŏvěm, Abl: Iŏvě[21].

Rodzaj rzeczowników w deklinacji III[edytuj]

Rzeczowniki III deklinacji mają wiele zakończeń w mianowniku (i wołaczu) liczby pojedynczej - z tego powodu w tabelach deklinacyjnych w miejscu mianownika pozostawiono puste pola. Co więcej, nominativus singularis podlegał rozmaitym zmianom fonetycznym i często wykazuje postać odmienną od tematycznej. Rzeczowniki III deklinacji mogą należeć do wszystkich trzech rodzajów: męskiego, żeńskiego i nijakiego.

Rodzaj męski[edytuj]

Rzeczowniki rodzaju męskiego mają następujące zakończenia[22]:

  • -or, np. color, colōrisbarwa, kolor, labōr, laborispraca. Wyjątki: arbor, arbŏris → drzewo, (rodzaj żeński) cors, cordisserce, marmor, marmōrismarmur (rodzaj nijaki)
  • -os, np. mos, morisobyczaj, flos, floriskwiat. Wyjątki: dos, dotisposag (rodzaj żeński), ōs, ōrisusta, ŏs, ossiskość (rodzaj nijaki)
  • -er, np. venter, ventrisbrzuch. Wyjątki: itěr, itiněrisdroga, podróż, vēr, vēriswiosna (rodzaj nijaki)
  • -es imparisyllaba, np. pēs, pědisnoga. Wyjątki: merces, mercēdiszapłata, quies, quietisodpoczynek, requies, requietisspoczynek (rodzaj żeński), aes, aerisspiż

Rodzaj żeński[edytuj]

Rzeczownikami rodzaju żeńskiego są wyrazy zakończone na -as, -aus, -is, -es (równozgłoskowe), -s, jeśli poprzedza je spółgłoska, -do, -go, -io oraz zakończone na -us jeśli dopełniacz tych rzeczowników kończy się na -utis lub -udis[22]

  • -as: np. civitas, civitatisspołeczeństwo. Wyjątki: ās, āsisās, (rodzaj męski), vās, vāsisnaczynie
  • -aus: np. laus, laudischwała
  • -is: np. nāvis, nāvisokręt, ovis, ovisowca[23]. Od tej zasady istnieją liczne wyjątki.
  • -es równozgłoskowe: nubes, nubischmura
  • -s jeśli poprzedza je spółgłoska: np. ars, artissztuka, pars, partisczęść. Wyjątki: dens, dentisząb, fons, fontis → źródło, mons, montisgóra, pons, pontismost (rodzaj męski)
  • -do, -go, -io: np. oratio, orationismowa, (oratio obliquamowa zależna), orīgo, orīginispoczątek Wyjątki: ordo, ordonisporządek, scipio, scipionislaska
  • -us, które zachowują -u- w odmianie: virtūs, virtūtiscnota, męstwo[24]

Rodzaj nijaki[edytuj]

Rzeczowniki rodzaju nijakiego zakończone są na -e, -al, -ar, -men, -ma, -ur, -us, które przechodzi w -o- lub -e-[24]

  • -e: np. mare, marismorze
  • -l: np. anĭmal, anĭmaliszwierzę Wyjątki: sōl, sōlissłońce, sāl, sālissól (rodzaj męski)
  • -ar: np. exemplar, exemplarisprzykład
  • -ur: np. fulgur, fulgŭrisbłyskawica
  • -us, jeśli w odmianie -u-m zmienia się w -o- lub -e-: np. corpus, corpŏrisciało, tempus, tempŏrisczas
  • -men: np. nomen, nomĭnisimię
  • -ma w wyrazach pochodzenia greckiego: drāma, dramātisdramat

Deklinacja IV o temacie na -u[edytuj]

Do deklinacji IV należą rzeczowniki rodzaju męskiego zakończone na -us z dopełniaczem -us, np. fructus, fructusowoc oraz rzeczowniki rodzaju nijakiego zakończone na -u z dopełniaczem -us, np. cornuróg, genukolano[25].

Rodzaj męski[edytuj]

Końcówki dla rzeczowników rodzaju męskiego zakończonych na -us z dopełniaczem liczby pojedynczej zakończonym na -us[25]:

Deklinacja IV - rodzaj męski, temat na -u
Przypadek Liczba pojedyncza Liczba mnoga
Nominativus -ŭs -ūs
Genetivus -ūs -ŭŭm
Dativus -ŭi (-ū) -ĭbŭs
Accusativus -ŭm -ūs
Ablativus -ĭbŭs
Vocativus -ŭs -ūs

Przykładowa odmiana:

Casus Singularis Pluralis
N fructŭs fructūs
G fructūs fructŭŭm
D fructūi fructĭbŭs
Acc fructŭm fructūs
Abl fructū fructĭbŭs
V fructŭs fructūs

Rodzaj nijaki[edytuj]

Końcówki dla rzeczowników rodzaju nijakiego zakończonych na -us z dopełniaczem liczby pojedynczej zakończonym na -us[25]:

Deklinacja IV - rodzaj nijaki, temat na -u
Przypadek Liczba pojedyncza Liczba mnoga
Nominativus -ŭă
Genetivus -ūs -ŭŭm
Dativus -ĭbŭs
Accusativus -ŭă
Ablativus -ĭbŭs
Vocativus -ŭă
Casus Singularis Pluralis
N genū genŭă
G genūs genŭŭm
D genū genĭbŭs
Acc genū genŭă
Abl genū genĭbŭs
V genū genŭă

Osobliwości i wyjątki IV deklinacji[edytuj]

  • Rzeczowniki IV deklinacji zakończone na -us często tworzą genetivus singularis przy pomocy końcówki -i na wzór deklinacji drugiej, zwłaszcza we wczesnej łacinie. Formy te spotyka się u Plauta i Terencjusza[26].
  • Formą oboczną w dativus singularis rzeczowników zakończonych na -us jest -u zamiast -ui, np. fructu[26].
  • Dativus i ablativus niektórych rzeczowników jest zakończony na -ŭbŭs: artusczłon występuje w formie artubus. Inne wyrazy tego typu to arcusłuk, quercusdąb[25].

Wyjątki rodzajowe[edytuj]

  • Rzeczowniki domusdom, Idus, IduumIdy, manusręka, porticusportyk, tribusdzielnica są rodzaju żeńskiego[27], acusigła występuje w obu rodzajach.
  • Rzeczowniki oznaczające kobiety i drzewa są rodzaju żeńskiego: nŭrŭs, nŭrŭssynowa, anŭs, anŭsbaba.

Rzeczownik domus[edytuj]

Rzeczownik domus jest rodzaju żeńskiego i ma odmianę nieregularną, częściowo według IV a częściowo według II deklinacji. Słowo to ma w swojej fleksji zanikły w zasadzie gdzie indziej przypadek, locativus (miejscownik): domiw domu[25][28].

Casus Singularis Pluralis
N domus domus
G domus domuum
D domui domibus
Acc domum domos
Abl domo domibus
V domus domus
Loc domi

Deklinacja V o temacie na -e[edytuj]

Rzeczowniki V deklinacji są rodzaju żeńskiego. Oto końcówki odmiany[29]:

Deklinacja V - rodzaj żeński, temat na -e
Przypadek Liczba pojedyncza Liczba mnoga
Nominativus -ēs -ēs
Genetivus -ēī, -ěī -ērŭm
Dativus -ēī, -ěī -ēbŭs
Accusativus -ěm -ēs
Ablativus -ēbŭs
Vocativus -ēs -ēs

W zakończeniu genetywu i datywu singularis e jest krótkie tylko wtedy, gdy występuje po spółgłosce - np. rěī, ale diēī. Należy też zwrócić uwagę, że (zgodnie z ogólnymi regułami fonetyki łacińskiej) w akuzatywie singularis samogłoska tematyczna skraca się (np. rěm).

Większość rzeczowników V deklinacji (poza res, rei; dies, diei)[30] to singularia tantum, czyli rzeczowniki występujące tylko w liczbie pojedynczej[29]: spēs, spěinadzieja, fidēs, fiděiwierność.

Rodzaj rzeczowników w V deklinacji[edytuj]

Rzeczowniki odmieniające się według V deklinacji są rodzaju żeńskiego. Wyjątkiem jest rzeczownik diēs, diēidzień, który może być zarówno rodzaju męskiego jak i żeńskiego: dies certapewny dzień, dies festusdzień świąteczny. Wyraz meridies, meridiēipołudnie jest rodzaju męskiego[31].

Przykładowa odmiana w deklinacji V, res, reirzecz:

Casus Singularis Pluralis
N rēs rēs
G rěi rērŭm
D rěi rēbŭs
Acc rěm rēs
Abl rēbŭs
V rēs rēs

Odmiana przymiotników[edytuj]

Przymiotniki mogą odmieniać się według I, II lub III deklinacji[32].

Przymiotniki odmieniające się według I i II deklinacji[edytuj]

Przymiotniki należące do I i II deklinacji mają następujące zakończenia: -us lub -er dla rodzaju męskiego, -a dla rodzaju żeńskiego i -um dla rodzaju nijakiego. Przymiotniki rodzaju żeńskiego domieniają się według pierwszej deklinacji, pozostałe według deklinacji drugiej. Niektóre przymiotniki zakończone na -er tracą -e podczas odmiany, np. pulcher, pulchra, pulchrum[18]. Wyraz dexterprawy może zachować -e- lub je tracić: dexter, dextera, dexterum lub dexter, dextra, dextrum[33].

Casus Masculinum Femininum Neutrum
Singularis
N parvus parva parvum
G parvī parvae parvī
D parvō parvae parvō
Acc parvum parvam parvum
Abl parvō parvā parvō
V parve parva parvum
Pluralis
N parvī parvae parva
G parvōrum parvārum parvōrum
D parvīs parvīs parvīs
Acc parvōs parvās parva
Abl parvīs parvīs parvīs
V parvī parvae parva

Odmiana przymiotnika zakończonego na -er

Casus Masculinum Femininum Neutrum
Singularis
N misěrus misěra misěrum
G misěrī misěrae misěrī
D misěrō misěrae misěrō
Acc misěrum misěram misěrum
Abl misěrō misěrā misěrō
V misěr misěra misěrum
Pluralis
N misěrī misěrae misěra
G misěrōrum misěrārum misěrōrum
D misěrīs misěrīs misěrīs
Acc misěrōs misěrās misěra
Abl misěrīs misěrīs misěrīs
V misěrī misěrae misěra

Odmiana według trzeciej deklinacji[edytuj]

Przymiotniki należące do deklinacji trzeciej mogą mieć następujące zakończenia mianownika liczby pojedynczej[34]:

  • trzy zakończenia, różne dla każdego rodzaju, np. saluber, salubris, salubrezdrowy
  • dwa zakończenia: współne dla rodzaju męskiego i żeńskiego, oddzielne dla nijakiego, np. gravis, gravis, grave. Jest to najliczniejsza grupa.
  • jedno zakończenie dla wszystkich trzech rodzajów, np. felix, felix, 'felix szczęśliwy.

Odmiana z trzema zakończeniami[edytuj]

Singularis Pluralis
Casus Massculinum Femininum Neutrum Massculinum Femininum Neutrum
N=V acer acris acre acres acria
G acris acrium
D acri acribus
Acc acrem acre acres acria
Abl acri acribus

Odmiana z dwoma zakończeniami[edytuj]

Singularis Pluralis
Casus Massculinum Femininum Neutrum Massculinum Femininum Neutrum
N=V gravis gravis grave graves gravia
G gravis gravium
D gravi gravibus
Acc gravem grave graves gravia
Abl gravi gravibus

Odmiana z jednym zakończeniem[edytuj]

Singularis Pluralis
Casus Massculinum Femininum Neutrum Massculinum Femininum Neutrum
N=V felix felix felix felices felicia
G felicis felicium
D felici felicibus
Acc felicem felix felices felicia
Abl felici felicibus

Przymiotniki trzeciej deklinacji odmieniają się według deklinacji samogłoskowej. Od tej zasady istnieją jednak wyjątki odmieniające się według odmiany spółgłoskowej[35]:

  • vetusstary ma formy vetere, veterum, vetera
  • pauper → ubogi ma formy: paupere, pauperum. W liczbie mnogiej nie odmienia się.
  • divesbogaty ma formy: divite, divitum. W liczbie mnogiej nie odmienia się.
  • principespierwszy ma formy principe, principum. W liczbie mnogiej nie odmienia się.

Przymiotniki celerszybki, memorpomny, supplexkorny w ablativus singularis są zakończone na -i a w dopełniaczu liczby mnogiej na -um[36].

Odmiana przymiotnika w stopniu wyższym[edytuj]

Przymiotniki w stopniu wyższym (comparativus) odmieniają się według deklinacji trzeciej spółgłoskowej -e, -a, -um[37]:

Singularis Pluralis
Casus Massculinum Femininum Neutrum Massculinum Femininum Neutrum
N=V carior carior carius cariores cariora
G carioris cariorum
D cariori carioribus
Acc cariorem carius cariores cariora
Abl cariore carioribus

Przymiotniki w stopniu najwyższym odmieniają się tak jak przymiotniki w stopniu równym o zakończeniu -us, -a, -um według deklinacji I i II.

Zobacz też[edytuj]

Przypisy

Bibliografia[edytuj]

  • Marian Auerbach, Karol Dąbrowski: Gramatyka łacińska. Warszawa: Państwowe Zakłady Wydawnictw Szkolnych, 1960.
  • Charles E. Bennett: A Latin Grammar. Boston, Chicago: Allyn and Bacon, 1895.
  • Marceli Wielewski: Krótka gramatyka języka łacińskiego. Warszawa: Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne, 1992. ISBN 83-02-00754-4. OCLC 751208057. (pol.)
  • Jan Wikarjak: Gramatyka opisowa języka łacińskiego. Wyd. 11, 3 dodr. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2007. ISBN 978-83-01-01023-2. OCLC 751519980.
  • Lidia Winniczuk, Oktawiusz Jurewicz, Janina Żułąwska: Język łaciński. Podręcznik dla lektoratów szkół wyższych. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2004. ISBN 83-01-11929-2.
  • Lidia Winniczuk: Łacina bez pomocy Orbiliusza. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1975. ISBN 83-01-01293-5.