Rzeczpospolita uczonych

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Erazm z Rotterdamu prowadził obfitą korespondencję z humanistami w całej Europie (Hans Holbein (młodszy), 1523)

Rzeczpospolita uczonych, ew. Republika listów (łac. Respublica literaria) – międzynarodowa społeczność uczonych, oparta głównie na wymianie korespondencji. W ścisłym tego słowa znaczeniu odnosi się do okresu oświecenia. Często jednak wskazuje się na jej początki już w renesansie.

Po raz pierwszy zwrot respublica literaria pojawił się w 1417 r., w liście Francesco Barbaro do Poggio Braccioliniego[1]. Od samego początku oznaczała pewną wyobrażoną wspólnotę uczonych, utrzymywaną w łączności dzięki korespondencji. Rozwój epistolografii w renesansie miał swoje źródła w życiu i literaturze dworskiej, z jej ideałem uprzejmej konwersacji wyrażonej np. w Della civile conversazione Stefano Guazzo (1574)[2].

Listy stały się podstawowym środkiem wymiany informacji pomiędzy uczonymi w czasach rewolucji naukowej. W nowożytności rozpadła się również jedność miejsca uprawiania nauki. Obok uniwersytetów, wielu uczonych przyciągnęły dwory, prywatni patroni. Wielu pracowało też w samodzielnych zawodach czy żyło z majątku. Listy stanowiły często jedyną możliwą formę kontaktu, w sytuacji coraz szczelniejszych granic czy narastających podziałów religijnych i politycznych[3]. Pozwalało to też włączyć się w dyskurs naukowy kobietom, które nie były dopuszczane do uniwersytetów czy zawodów związanych z działalnością intelektualną. Nadal pozostawały jednak marginesem i wyjątkiem[4].

Listy były we wczesnej nowożytności szybką i tanią formą komunikacji. Niektórzy autorzy wysyłali wiele listów dziennie. Czas doręczenia listu na terenie Europy zwykle zamykał się w kilku tygodniach[5]. Większość członków rzeczypospolitej nigdy nie widziała się bezpośrednio[5]. Rozwój korespondencji między uczonymi nastąpił w pierwszej połowie XVII w. W drugiej połowie zaczęły się rozwijać państwowe uniwersytety oraz naukowe czasopisma, które częściowo przejęły jej funkcje[5]. W epoce oświecenia rozwinęły się również salony, które były formą bezpośredniego kontaktu i wymiany myśli pomiędzy uczonymi.

List Isaaca Newtona do lekarza i okulisty Williama Briggsa na temat jego A New Theory of Vision (20 lipca 1682)

Wobec wszechobecnej cenzury w sferze publicznej, prywatna korespondencja rzeczypospolitej uczonych stanowiła więc namiastkę wolności słowa. Choć również listy były kontrolowane, nie była to tak ścisła kontrola jak w przypadku publikacji. Przy zachowaniu pewnych środków ostrożności (takich jak stosowanie ironii i innych środków retorycznych, pisanie w obcym języku czy szyfrem, podpisywanie się pseudonimem) można więc było wymieniać poglądy nawet na kontrowersyjne tematy, takie jak kwestie religijne, proces Galileusza, teoria heliocentryczna, czy nawet krytyka monarchów. Wymiana korespondencji była szczególnie przydatna przy zbieraniu dużej liczby obserwacji czy dzieleniu się wynikami eksperymentów[5].

Linki zewnętrzne[edytuj]

Przypisy

  1. Miller 2008 ↓, s. 45.
  2. Miller 2008 ↓, s. 46-48.
  3. Hatch 2000 ↓, s. 263-264.
  4. Carol Pal, Republic of Women. Rethinking the Republic of Letters in the Seventeenth Century, Cambridge: Cambridge University Press, 2012, s. 2.
  5. a b c d Hatch 2000 ↓, s. 264.

Bibliografia[edytuj]

  • Robert A. Hatch, Correspondence Networks, [w:] Wilbur Applebaum (red.), Encyclopedia of the Scientific Revolution. From Copernicus to Newton., New York & London: Garland Publishing, 2000, s. 263-267.
  • Peter N. Miller, The Renaissance Republic of Letters and the Genesis of Enlightenment, [w:] Reinhard Blänkner (red.), Europäische Bildungströme. Die Viadrina im Kontext der europäischen Gelehrtenrepublik der Frühen Neuzeit (1506-1811), Schöneiche bei Berlin 2008, s. 45-59.