Rzepień pospolity

Rzepień pospolity
	Systematyka
Domena	eukarionty
Królestwo	rośliny
Podkrólestwo	rośliny zielone
Nadgromada	rośliny telomowe
Gromada	rośliny naczyniowe
Podgromada	rośliny nasienne
Nadklasa	okrytonasienne
Klasa	Magnoliopsida
Nadrząd	astropodobne
Rząd	astrowce
Rodzina	astrowate
Podrodzina	Asteroideae
Rodzaj	rzepień
Gatunek	rzepień pospolity
	Nazwa systematyczna
	Xanthium strumarium L.; Sp. pl. 2:987. 1753
Synonimy
	Xanthium pungens Wallr.; Xanthium occidentale Bertol.; Xanthium vulgare Hill;
	Xanthium pungens Wallr.; Xanthium occidentale Bertol.; Xanthium vulgare Hill;
	Multimedia w Wikimedia Commons

Rzepień pospolity (Xanthium strumarium L.) – gatunek rośliny należący do rodziny astrowatych. Gatunek kosmopolityczny, występujący obecnie na całym niemal świecie^[3]. Rodzimy obszar jego występowania obejmował wszystkie kontynenty półkuli północnej, ale został zawleczony i aklimatyzował się także na większości obszarów półkuli południowej^[3]. W wielu miejscach świata stał się chwastem^[3]. W Polsce jest przypuszczalnie archeofitem znanym od późnej epoki brązu^[4] lub nawet gatunkiem rodzimym występującym na stanowiskach synantropijnych (apofitem). Występuje niezbyt licznie, głównie w cieplejszych rejonach kraju.

W szerokim ujęciu systematycznym tego gatunku zaliczane są tu wszystkie niecierniste rzepienie^[5].

Morfologia

Łodyga: Zielona^[6], wzniesiona, rozgałęziająca się, słabo kanciasta, krótko owłosiona, bez cierni^[7]. Osiąga wysokość 20–130 cm^[6].

Liście: Długoogonkowe, w zarysie trójkątne, trójklapowe lub bez klap, grubo i nieregularnie piłkowane. Nasada blaszki jest ucięta lub sercowata. Liście są dość sztywne, z obu stron owłosione i szarozielone^[7].

Kwiaty: Zebrane w szarozielone koszyczki, przy czym kwiatostany męskie są drobne, kuliste i skupione na szczytach pędów. Kwiatostany żeńskie wyrastają na krótkich szypułkach skupione po kilka lub są siedzące w górnej części pędu. Ich okrywa jest wąsko jajowata, o długości zwykle do 1,5 cm, miękko owłosiona i pokryta zagiętymi na szczycie cierniami. Ciernie te są krótsze od połowy średnicy okrywy. Na szczycie okrywy znajdują się dwa krótkie dzioby zakończone ostrym kończykiem różnie ułożone względem siebie (prosto wzniesione, rozchylone lub zagięte ku sobie)^[7]. Wewnątrz okrywy rozwijają się dwa kwiaty pozbawione korony^[8].
Gatunek podobny: Rzepień włoski Xanthium orientale różni się żółtą barwą koszyczków z kwiatami żeńskimi, na których ciernie są podobne lub dłuższe od połowy grubości okrywy^[7]. Okrywy koszyczków u tego gatunku osiągają ponad 1,5 cm długości, włoski je okrywające są sztywne, a wieńczące je dzioby są zwykle łukowato zagięte; łodygi są czerwono lub fioletowo nabiegłe. Poza tym rośliny tego gatunku są aromatyczne, podczas gdy rzepień pospolity jest bezwonny^[6].

Biologia i ekologia

Roślina jednoroczna. Kwitnie od lipca do października^[8].

Rośnie często na glebach kamienistych^[8] i piaszczystych^[7]. Zajmuje siedliska ruderalne: tereny kolejowe, przydroża, nieużytki, rumowiska^[8]^[7], rośnie także jako chwast w ogrodach^[8], rzadziej niż rzepień włoski rośnie na brzegach rzek^[7]^[9]. W klasyfikacji zbiorowisk roślinnych gatunek charakterystyczny dla Ass. Xanthietum strumarii^[10].

Roślina trująca: Szczególnie toksyczne są nasiona i rośliny w początkowej fazie wzrostu. Zawierają one m.in. ksantyninę, alkaloidy i glikozyd ksantostrumarynę. Trujące są dla bydła domowego, owiec, kur, a szczególnie dla młodych świń. Objawy występują szybko po spożyciu roślin w postaci: nudności, wymiotów, osłabienia akcji serca, spadku temperatury, czasem drgawek i w końcu śmierci^[11].

Zmienność

Tworzy mieszańce z rzepieniem włoskim^[6].

Zastosowanie

Surowiec z rzepienia pospolitego był wykorzystywany w ziołolecznictwie co najmniej od czasów dynastii Tang^[12]. W medycynie ludowej rzepień pospolity jest stosowany zewnętrznie m.in. na stany zapalne skóry i wewnętrznie na biegunkę^[12]. W badaniu in vitro wykazano, że ekstrakt z kwitnących pędów rzepienia pospolitego jest silnym inhibitorem rozwoju przecinkowca cholery^[12] (w języku rumuńskim roślina była nazywana zwyczajowo hóleră^[13]).

Korzeń wykorzystywany był do barwienia tkanin na żółto^[8].

Przypisy

↑ Michael A.M.A. Ruggiero Michael A.M.A. i inni, A Higher Level Classification of All Living Organisms, „PLOS One”, 10 (4), 2015, art. nr e0119248, DOI: 10.1371/journal.pone.0119248, PMID: 25923521, PMCID: PMC4418965 [dostęp 2020-02-20] (ang.).
↑ Peter F.P.F. Stevens Peter F.P.F., Angiosperm Phylogeny Website, Missouri Botanical Garden, 2001– [dostęp 2010-04-15] (ang.).
↑ ^a ^b ^c ^d Germplasm Resources Information Network (GRIN). [dostęp 2010-06-15].
↑ Useful plants from the site Lutomiersk–Koziówki near Łódź (central Poland) with special reference to the earliest find of Xanthium strumarium L. seeds in Europe, „Journal of Archaeological Science: Reports”, 3, 2015, s. 275–284, DOI: 10.1016/j.jasrep.2015.06.025, ISSN 2352-409X [dostęp 2018-07-25] (ang.).
↑ Xanthium strumarium Linnaeus, [w:] Flora of North America [online], eFloras [dostęp 2025-06-01] .
↑ ^a ^b ^c ^d Lucjan Rutkowski: Klucz do oznaczania roślin naczyniowych Polski niżowej. Warszawa: Wyd. Naukowe PWN, 2005, s. 474-475. ISBN 83-01-14342-8.
↑ ^a ^b ^c ^d ^e ^f ^g TadeuszT. Tacik TadeuszT., Xanthium L., Rzepień, [w:] BogumiłB. Pawłowski, AdamA. Jasiewicz (red.), Flora polska. Rośliny naczyniowe Polski i ziem ościennych, t. XII, Warszawa, Kraków: PAN, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1971, s. 219-220 .
↑ ^a ^b ^c ^d ^e ^f Jakub Mowszowicz: Flora jesienna. Przewodnik do oznaczania dziko rosnących jesiennych pospolitych roślin zielnych. Warszawa: WSiP, 1986, s. 249. ISBN 83-02-00607-6.
↑ Zygmunt Kącki, Zygmunt Dajdok: Rzepień włoski. W: Inwazyjne gatunki roślin ekosystemów mokradłowych Polski. Zygmunt Dajdok i Paweł Pawlaczyk (red.). Świebodzin: Wydawnictwo Klubu Przyrodników, 2009, s. 49–51. ISBN 978-83-87846-69-5.
↑ Władysław Matuszkiewicz: Przewodnik do oznaczania zbiorowisk roślinnych Polski. Warszawa: Wyd. Naukowe PWN, 2006. ISBN 83-01-14439-4.
↑ JakubJ. Mowszowicz JakubJ., Przewodnik do oznaczania krajowych roślin trujących i szkodliwych, Warszawa: Państ. Wydaw. Rolnicze i Leśne, 1982, s. 377-378, ISBN 978-83-09-00660-2 .
↑ ^a ^b ^c TadeuszT. Wolski TadeuszT., WandaW. Zwolan WandaW., AnnaA. Lewandowska AnnaA., Rough Cocklebur (Xanthium strumarium L.) medicinal plant with multidirectional pharmacological effects – phYtochemical analysis of phenolic compounds, „Postępy Fitoterapii”, 1 września 2006 [dostęp 2023-01-08] (pol.).
↑ AlexandruA. Cihac AlexandruA., Dictionnaire d'Étymologie Daco-Romane: Éléments Slaves, Magyars, Turcs, Grecs-Moderne Et Albanais, 1879, s. 140 [dostęp 2023-01-08] (fr.).

[ruggiero-1] Michael A.M.A. Ruggiero Michael A.M.A. i inni, A Higher Level Classification of All Living Organisms, „PLOS One”, 10 (4), 2015, art. nr e0119248, DOI: 10.1371/journal.pone.0119248, PMID: 25923521, PMCID: PMC4418965 [dostęp 2020-02-20] (ang.).

[apweb-2] Peter F.P.F. Stevens Peter F.P.F., Angiosperm Phylogeny Website, Missouri Botanical Garden, 2001– [dostęp 2010-04-15] (ang.).

[grin-3] Germplasm Resources Information Network (GRIN). [dostęp 2010-06-15].

[4] Useful plants from the site Lutomiersk–Koziówki near Łódź (central Poland) with special reference to the earliest find of Xanthium strumarium L. seeds in Europe, „Journal of Archaeological Science: Reports”, 3, 2015, s. 275–284, DOI: 10.1016/j.jasrep.2015.06.025, ISSN 2352-409X [dostęp 2018-07-25] (ang.).

[america-5] Xanthium strumarium Linnaeus, [w:] Flora of North America [online], eFloras [dostęp 2025-06-01] .

[klucz-6] Lucjan Rutkowski: Klucz do oznaczania roślin naczyniowych Polski niżowej. Warszawa: Wyd. Naukowe PWN, 2005, s. 474-475. ISBN 83-01-14342-8.

[tacik-7] ↑ ^a ^b ^c ^d ^e ^f ^g TadeuszT. Tacik TadeuszT., Xanthium L., Rzepień, [w:] BogumiłB. Pawłowski, AdamA. Jasiewicz (red.), Flora polska. Rośliny naczyniowe Polski i ziem ościennych, t. XII, Warszawa, Kraków: PAN, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1971, s. 219-220 .

[mowszowicz-8] ↑ ^a ^b ^c ^d ^e ^f Jakub Mowszowicz: Flora jesienna. Przewodnik do oznaczania dziko rosnących jesiennych pospolitych roślin zielnych. Warszawa: WSiP, 1986, s. 249. ISBN 83-02-00607-6.

[kacki-9] Zygmunt Kącki, Zygmunt Dajdok: Rzepień włoski. W: Inwazyjne gatunki roślin ekosystemów mokradłowych Polski. Zygmunt Dajdok i Paweł Pawlaczyk (red.). Świebodzin: Wydawnictwo Klubu Przyrodników, 2009, s. 49–51. ISBN 978-83-87846-69-5.

[10] Władysław Matuszkiewicz: Przewodnik do oznaczania zbiorowisk roślinnych Polski. Warszawa: Wyd. Naukowe PWN, 2006. ISBN 83-01-14439-4.

[truj-11] JakubJ. Mowszowicz JakubJ., Przewodnik do oznaczania krajowych roślin trujących i szkodliwych, Warszawa: Państ. Wydaw. Rolnicze i Leśne, 1982, s. 377-378, ISBN 978-83-09-00660-2 .

[:0-12] TadeuszT. Wolski TadeuszT., WandaW. Zwolan WandaW., AnnaA. Lewandowska AnnaA., Rough Cocklebur (Xanthium strumarium L.) medicinal plant with multidirectional pharmacological effects – phYtochemical analysis of phenolic compounds, „Postępy Fitoterapii”, 1 września 2006 [dostęp 2023-01-08] (pol.).

[13] AlexandruA. Cihac AlexandruA., Dictionnaire d'Étymologie Daco-Romane: Éléments Slaves, Magyars, Turcs, Grecs-Moderne Et Albanais, 1879, s. 140 [dostęp 2023-01-08] (fr.).

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]