Sąd Najwyższy (Polska)

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Ten artykuł dotyczy sądu najwyższego w Polsce. Zobacz też: sąd najwyższy.
Sąd Najwyższy
Gmach Sądu Najwyższego w Warszawie
Gmach Sądu Najwyższego w Warszawie
Obszar właściwości Rzeczpospolita Polska
Podstawa prawna Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej, ustawa o Sądzie Najwyższym[1]
Instancja wyższa wobec sądy powszechne, sądy wojskowe
Organizacja wewnętrzna
Przewodniczy Pierwszy Prezes Sądu Najwyższego
Pozostałe organy Prezes Sądu Najwyższego
Zgromadzenie Ogólne Sędziów Sądu Najwyższego
zgromadzenie sędziów izby Sądu Najwyższego
Kolegium Sądu Najwyższego
Funkcjonowanie
Okres funkcjonowania od 1 września 1917[2]
Siedziba Warszawa
Język urzędowy język polski
Strona internetowa
Zastrzeżenia dotyczące pojęć prawnych
Polska
Godło RP
Ten artykuł jest częścią serii:
Ustrój i polityka
Polski
Portal Portal Polska
Pałac Krasińskich, siedziba Sądu Najwyższego w latach 1917–1939
Gmach Sądów Grodzkich przy al. „Solidarności” 127 (dawniej ul. Leszno 53/55, stąd jego zwyczajowa nazwa „Sądy na Lesznie”). Siedziba Sądu Najwyższego w latach 1950–1999

Sąd Najwyższy – naczelny organ władzy sądowniczej w Polsce. Sprawuje nadzór nad działalnością sądów powszechnych i wojskowych w zakresie orzekania oraz wykonuje inne czynności określone w Konstytucji i ustawach.

Historia[edytuj]

Lata 1917–1939[edytuj]

Sąd Najwyższy (SN) został utworzony w 1917, jeszcze przed powstaniem niepodległego państwa polskiego, na mocy przepisów o tymczasowej organizacji sądów[3]. Jego pierwsza nazwa brzmiała Królewsko-Cesarski Sąd Najwyższy[4]. Rozpoczął działalność 1 września 1917[2].

Sąd Najwyższy stał się najwyższą instancją nowego systemu sądownictwa polskiego. Funkcję Pierwszego Prezesa SN powierzono Stanisławowi Pomian-Srzednickiemu. Dekretem Tymczasowego Naczelnika Państwa Józefa Piłsudskiego z 8 lutego 1919 dokonano nowej regulacji kompetencji SN[3].

Sąd Najwyższy rozstrzygał odwołania od sądów II instancji i czuwał nad jednolitością orzecznictwa[5]. Dzielił się na izby: cywilną, karną, a pod koniec II RP powstała także izba do spraw adwokatury[5]. Orzekał w składach: 3, 5, 7-osobowych, całej izby oraz Zgromadzenia Ogólnego[5].

Po 1945[edytuj]

W lutym 1962 Sejm uchwalił ustawę o Sądzie Najwyższym[6], którą zastąpiła ustawa uchwalona we wrześniu 1984[7].

W 1989 rozwiązano Sąd Najwyższy w dotychczasowym składzie, a sędziów SN powołano na nowo[8]. Po utworzeniu w 1990 sądów apelacyjnych przejęły one od Sądu Najwyższego rozpoznawanie środków odwoławczych od orzeczeń sądów wojewódzkich[8]. W 1996 Sądowi Najwyższemu powierzono rozpoznawanie kasacji od orzeczeń wydanych w II instancji[8].

W listopadzie 2002 Sejm uchwalił ustawę o Sądzie Najwyższym, która zastąpiła ustawę z 1984[9].

Ustawa z 20 lipca 2017[edytuj]

12 lipca 2017 grupa posłów Prawa i Sprawiedliwości zgłosiła projekt ustawy zakładający zmianę ustroju Sądu Najwyższego[10][11].

Uchwalona przez Sejm 20 lipca ustawa zakłada likwidację dotychczasowych czterech izb i utworzenie w ich miejsce dwóch nowych (Prawa Publicznego i Prawa Prywatnego) oraz specjalnej Izby Dyscyplinarnej. Wszyscy sędziowie z dniem następującym po dniu wejścia jej w życie mieliby zostać przeniesieni w stan spoczynku z wyjątkiem tych, których wskazaliby wspólnie minister sprawiedliwości i prezydent[11][12]. Pierwszy Prezes Sądu Najwyższego powołany na podstawie ustawy mógłby przedstawić w terminie 3 miesięcy od dnia objęcia stanowiska Szefowi Kancelarii Prezesa SN, członkom Biura Studiów i Analiz oraz pracownikom SN niebędących sędziami nowe warunki pracy i płacy; w przypadku ich nieprzedstawienia stosunek pracy tych osób rozwiązywałby się z upływem tego terminu[13]. Senat przyjął ustawę bez poprawek 22 lipca[14].

Uchwalenie tej ustawy, a także ustaw: o Krajowej Radzie Sądownictwa[15] i ustroju sądów powszechnych[16] jako naruszających zasadę trójpodziału władz wywołało liczne protesty i demonstracje w całym kraju[17][18]. Prezydent Andrzej Duda zawetował ustawę 31 lipca 2017[19].

Siedziba[edytuj]

W latach 1917–1939 siedzibą Sądu Najwyższego był pałac Krasińskich[20]. W latach 1945–1950 siedziba SN znajdowała się tymczasowo w Łodzi, skąd w 1950 została przeniesiona do stolicy do dawnego gmachu sądów grodzkich na Lesznie (z adresem ul. Ogrodowa 6)[21][22].

Od 1999 Sąd Najwyższy mieści się w budynku przy placu Krasińskich 2/4/6 w Warszawie[23].

Na kolumnach budynku umieszczono 86 paremii prawniczych w języku polskim i łacińskim. Przygotował je zespół romanistów pod kierunkiem prof. Witolda Wołodkiewicza. Oprócz Sądu Najwyższego budynek mieści także Sąd Apelacyjny w Warszawie oraz oddział Instytutu Pamięci Narodowej[24].

Kompetencje i działalność[edytuj]

Sąd Najwyższy działa na podstawie Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej i ustawy o Sądzie Najwyższym[1]. Nie należy on do sądownictwa powszechnego ani do sądów szczególnych[25]. Jest on powołany do:

  1. sprawowania nadzoru nad działalnością sądów powszechnych i wojskowych w zakresie orzekania – jest to tzw. nadzór judykacyjny (art. 183 ust. 1 Konstytucji). Do środków służących wykonywaniu takiego nadzoru służą:
    1. rozpoznawanie kasacji oraz innych środków odwoławczych (nadzór instancyjny[25]),
    2. podejmowanie uchwał rozstrzygających zagadnienia prawne (nadzór pozainstancyjny[25]) – zgodnie z art. 39817 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego – jeżeli przy rozpatrywaniu skargi kasacyjnej wyłoni się zagadnienie prawne budzące poważne wątpliwości w praktyce sądowej lub wywołujące rozbieżności w orzecznictwie, wówczas Sąd Najwyższy może odroczyć wydanie orzeczenia i przekazać sprawę do rozstrzygnięcia powiększonemu składowi tego sądu (skład 7 sędziów, całej izby lub izb połączonych; zagadnienia prawne mogą być także rozstrzygane przez pełny skład Sądu Najwyższego)[8].
      Uchwały całej izby lub większego gremium uzyskują moc moc zasady prawnej i wiążą wszystkie składy SN[8]. Skład 7 sędziów może postanowić o nadaniu uchwale mocy zasady prawnej[8].
      Zasady prawne wiążą wszystkie składy SN we wszystkich sprawach, a odstąpienie od takiej zasady możliwe jest wyłącznie poprzez uchwalenie nowej zasady prawnej[8]. Uchwały interpretacyjne Sądu Najwyższego nie mają waloru powszechnego obowiązywania – jeśli nie uzyskały rangi zasady prawnej, to formalnie wiążą tylko w sprawie, w związku z którą zostały podjęte. Inne orzeczenia SN nie są formalnie wiążące, ale ze względu na autorytet najwyższej instancji sądowej kształtują kierunki orzecznictwa[8].
  2. rozpoznawania protestów wyborczych oraz stwierdzania ważności wyborów do Sejmu Rzeczypospolitej Polskiej i Senatu Rzeczypospolitej Polskiej oraz wyboru Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej, a także ważności referendum ogólnokrajowego i referendum konstytucyjnego;
  3. rozpoznawania protestów wyborczych do Parlamentu Europejskiego;
  4. rozstrzygania nadzorczego w stosunku do samorządów zawodowych: adwokatów, radców prawnych oraz notariuszy;
  5. rozpatrywania skarg kasacyjnych na orzeczenia Trybunału do Spraw Sportu przy PKOl,
  6. opiniowania ustaw i innych aktów normatywnych na podstawie których orzekają i funkcjonują sąd, a także innych ustaw w zakresie, w jakim uzna to za celowe;
  7. wykonywania innych czynności określonych w ustawach[26].

Organizację wewnętrzną Sądu Najwyższego określa regulamin uchwalony przez Zgromadzenie Ogólne Sędziów Sądu Najwyższego 1 grudnia 2003[27].

Sąd Najwyższy orzeka na rozprawach i posiedzeniach. Posiedzenia są jawne lub niejawne. (art. 77 ust. 1 regulaminu). Sąd Najwyższy orzeka w składzie 3 sędziów, chyba że ustawa stanowi inaczej[28].

W 2016 do Sądu Najwyższego wpłynęło 11 102 sprawy, wśród których największą grupę stanowiły skargi kasacyjne i kasacje (7886), zażalenia (1146) oraz zagadnienia prawne (164)[29]. Sąd rozpoznał 11 427 spraw[30]. Średni czas oczekiwania na merytoryczne rozpoznanie sprawy wynosił: w Izbie Cywilnej 9 miesięcy, Izbie Pracy, Ubezpieczeń Społecznych i Spraw Publicznych 12 miesięcy, Izbie Karnej 6 miesięcy, a w Izbie Wojskowej od 1 do 2 miesięcy od daty wpływu[31]. Średni czas rozpatrywania sprawy przez Sąd Najwyższy w 2016 wyniósł 240 dni[32].

Zgodnie z art. 4 ust. 2 ustawy, Sąd Najwyższy co roku przedstawia Prezydentowi i Krajowej Radzie Sądownictwa, a także Sejmowi RP i Senatowi RP informację o swojej działalności oraz o wynikających z niej istotnych problemach. Dokument jest dostępny w postaci druków: sejmowego i senackiego.

Organy[edytuj]

Organami Sądu Najwyższego są:

  • Pierwszy Prezes Sądu Najwyższego,
  • Prezes Sądu Najwyższego (dla każdej z izb),
  • Zgromadzenie Ogólne Sędziów Sądu Najwyższego,
  • zgromadzenie sędziów izby Sądu Najwyższego (dla każdej z izb),
  • Kolegium Sądu Najwyższego.

W Sądzie Najwyższym działają także (ale nie są to organy SN):

  • Kancelaria Pierwszego Prezesa Sądu Najwyższego,
  • Biuro Studiów i Analiz Sądu Najwyższego.

Izby[edytuj]

Pracami każdej z izb kierują Prezesi Sądu Najwyższego, a izby dzielą się dalej na wydziały.

Sędziowie[edytuj]

Pozycja, liczba, strój urzędowy[edytuj]

Do pełnienia urzędu sędziego Sądu Najwyższego może być powołana osoba, która m.in. jest nieskazitelnego charakteru, wyróżnia się wysokim poziomem wiedzy prawniczej, ma co najmniej dziesięcioletni staż pracy na stanowisku sędziego, prokuratora, Prezesa Prokuratorii Generalnej Rzeczypospolitej Polskiej, jej wiceprezesa lub radcy albo wykonywania w Polsce zawodu adwokata, radcy prawnego lub notariusza. Te wymagania nie dotyczą osoby, która pracowała w polskiej szkole wyższej, w Polskiej Akademii Nauk, w instytucie naukowo-badawczym lub innej placówce naukowej, mając tytuł naukowy profesora albo stopień naukowy doktora habilitowanego nauk prawnych[37].

Pierwszego Prezesa i prezesów kierujących Izbami Sądu Najwyższego powołuje Prezydent RP odpowiednio na sześcioletnią oraz pięcioletnie kadencje na wniosek Zgromadzenia Ogólnego Sędziów Sądu Najwyższego. Sędziów Sądu Najwyższego powołuje Prezydent RP na wniosek Krajowej Rady Sądownictwa[38]. Kandydaci na to stanowisko są wcześniej opiniowani przez zgromadzenie sędziów właściwej izby Sądu Najwyższego[39].

Liczbę stanowisk sędziowskich w Sądzie Najwyższym oraz liczbę Prezesów ustala prezydent RP na wniosek Zgromadzenia Ogólnego Sędziów SN. Od 2015 liczba stanowisk sędziowskich w Sądzie Najwyższym wynosi 93 (w tym 5 stanowisk Prezesów, łącznie ze stanowiskiem Pierwszego Prezesa Sądu Najwyższego)[40]. 31 grudnia 2016 w Sądzie Najwyższym orzekało 83 sędziów oraz okresowo 4 sędziów delegowanych[41].

Sędziowie Sądu Najwyższego na rozprawie używają togi i biretu, a sędzia przewodniczący także łańcucha sędziowskiego z wizerunkiem orła. W orzeczeniach i innych dokumentach urzędowych tytuł „Sędzia Sądu Najwyższego” często skraca się do SSN.

Pierwsi Prezesi i Prezesi[edytuj]

Pierwsi Prezesi[edytuj]

Prezesi Izby Karnej[edytuj]

Prezesi Izby Cywilnej[edytuj]

(wrzesień 1980 – czerwiec 1990: Izba Cywilna i Administracyjna)

Prezesi Izby Pracy, Ubezpieczeń Społecznych i Spraw Publicznych[edytuj]

(maj 1962 – czerwiec 1990: Izba Pracy i Ubezpieczeń Społecznych, czerwiec 1990 – grudzień 2002: Izba Administracyjna, Pracy i Ubezpieczeń Społecznych)

Prezesi Izby Wojskowej[edytuj]

(do 1962 roku – Prezesi Najwyższego Sądu Wojskowego)

Budżet, zatrudnienie i wynagrodzenia[edytuj]

Wydatki i dochody Sądu Najwyższego są realizowane w części 04 budżetu państwa[45]. Ze środków budżetowych Sądu Najwyższego finansowana jest również działalność Trybunału Stanu[46].

W 2016 wydatki Sądu Najwyższego wyniosły 96,4 mln zł, a dochody 0,5 mln zł[47]. Przeciętne zatrudnienie w części 04 w przeliczeniu na pełne etaty wyniosło 368 osób, a średnie miesięczne wynagrodzenie brutto 12 074 zł (w tym sędziów 26 016 zł)[48]. W ustawie budżetowej na 2017 wydatki Sądu Najwyższego zaplanowano w wysokości 106,9 mln zł, a dochody 0,3 mln zł[49].

Zobacz też[edytuj]

Przypisy

  1. a b Ustawa o Sądzie Najwyższym z 23 listopada 2002 r. (Dz.U. z 2016 r. poz. 1254 ze zm., dalej jako: ustawa o SN).
  2. a b Sąd Najwyższy Rzeczypospolitej Polskiej. Warszawa: Zespół Prasowy Sądu Najwyższego, 2014, s. 47.
  3. a b Historia Sądu Najwyższego. sn.pl. [dostęp 2017-07-22].
  4. Beata Stępień-Załucka: Sprawowanie wymiaru sprawiedliwości przez Sąd Najwyższy w Polsce. Warszawa: Wydawnictwo C.H. Beck, 2016, s. 95. ISBN 978-83-255-8067-4.
  5. a b c Wielka Encyklopedia PWN. Tom 24. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2004, s. 405. ISBN 83-01-14192-1.
  6. Ustawa z dnia 15 lutego 1962 r. o Sądzie Najwyższym (Dz.U. z 1962 r. Nr 11, poz. 54).
  7. Ustawa z dnia 20 września 1984 r. o Sądzie Najwyższym (Dz.U. z 1984 r. Nr 45, poz. 241).
  8. a b c d e f g h Wielka Encyklopedia PWN. Tom 24. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2004, s. 405. ISBN 83-01-14192-1.
  9. Ustawa z dnia 23 listopada 2002 r. o Sądzie Najwyższym (Dz.U. z 2002 r. Nr 240, poz. 2052)
  10. Poselski projekt ustawy o Sądzie Najwyższym (druk nr 1727). sejm.gov.pl. [dostęp 2017-07-29].
  11. a b Nowy Sąd Najwyższy. „Dziennik Gazeta Prawna”, s. A8, 21–23 lipca 2017. 
  12. Art. 87 ustawy z dnia 20 lipca 2017 r. o Sądzie Najwyższym. sejm.gov.pl. [dostęp 2017-07-29].
  13. Art. 93 ust. 2 ustawy z dnia 20 lipca 2017 r. o Sądzie Najwyższym. sejm.gov.pl. [dostęp 2017-07-29].
  14. 45. posiedzenie Senatu – szósty dzień. senat.gov.pl. [dostęp 2017-07-29].
  15. Rządowy projekt ustawy o zmianie ustawy o Krajowej Radzie Sądownictwa oraz niektórych innych ustaw (druk nr 1423). sejm.gov.pl. [dostęp 2017-07-29].
  16. Poselski projekt ustawy o zmianie ustawy - Prawo o ustroju sądów powszechnych oraz niektórych innych ustaw (druk nr 1491). sejm.gov.pl. [dostęp 2017-07-29].
  17. Piotr Pytlakowski. Nasze ulice. „Polityka”, s. 18–20, 26 lipca 2017. 
  18. Tu jest Polska. „Gazeta Wyborcza”, s. 10–11, 22-23 lipca 2017. 
  19. Prezydent przekazał ustawę o SN do ponownego rozpatrzenia przez Sejm. prezydent.pl, 31 lipca 2017. [dostęp 2017-08-03].
  20. Sąd Najwyższy Rzeczypospolitej Polskiej. Warszawa: Zespół Prasowy Sądu Najwyższego, 2014, s. 48, 55.
  21. Sąd Najwyższy Rzeczypospolitej Polskiej. Warszawa: Zespół Prasowy Sądu Najwyższego, 2014, s. 56.
  22. Julian Bystrzanowski, Konrad Dutkowski: Wszystko o Warszawie. Informator. Warszawa: Sport i Turystyka, 1975, s. 142.
  23. Regulamin Sądu Najwyższego (M.P. z 2003 r. Nr 57, poz. 898) w §66.1. określa siedzibę Sądu jako „budynek położony w Warszawie przy placu Krasińskich nr 2/4/6”.
  24. Gmach Sądu Najwyższego, wiezowce.waw.pl
  25. a b c Bodio ↓, s. 92.
  26. Art. 1 ustawy z dnia 23 listopada 2002 r. o Sądzie Najwyższym (Dz.U. z 2002 r. Nr 240, poz. 2052)
  27. Uchwała Zgromadzenia Ogólnego Sędziów Sądu Najwyższego z dnia 1 grudnia 2003 r. w sprawie regulaminu Sądu Najwyższego (M.P. z 2003 r. Nr 57, poz. 898).
  28. Art. 57 ustawy z dnia 23 listopada 2002 r. o Sądzie Najwyższym (Dz.U. z 2002 r. Nr 240, poz. 2052)
  29. Informacja o działalności Sądu Najwyższego w roku 2016 (Druk nr 1539). sejm.gov.pl, 25 kwietnia 2017. [dostęp 2017-07-28]. s. 4.
  30. Informacja o działalności Sądu Najwyższego w roku 2016 (Druk nr 1539). sejm.gov.pl, 25 kwietnia 2017. [dostęp 2017-07-28]. s. 5.
  31. Informacja o działalności Sądu Najwyższego w roku 2016 (druk nr 1539). sejm.gov.pl, 25 kwietnia 2017. [dostęp 2017-07-28]. s. 226.
  32. Sprawozdanie z wykonania budżetu państwa za okres od 1 stycznia do 31 grudnia 2016 r. (druk nr 1588). Informacja o wykonaniu wydatków w układzie zadaniowym w 2016 r.. sejm.gov.pl, 30 maja 2017. [dostęp 2017-07-28]. s. 140.
  33. Art. 28 uchwały Zgromadzenia Ogólnego Sędziów Sądu Najwyższego z dnia 1 grudnia 2003 r. w sprawie regulaminu Sądu Najwyższego (M.P. z 2003 r. Nr 57, poz. 898).
  34. Art. 29 uchwały Zgromadzenia Ogólnego Sędziów Sądu Najwyższego z dnia 1 grudnia 2003 r. w sprawie regulaminu Sądu Najwyższego (M.P. z 2003 r. Nr 57, poz. 898).
  35. Art. 30 uchwały Zgromadzenia Ogólnego Sędziów Sądu Najwyższego z dnia 1 grudnia 2003 r. w sprawie regulaminu Sądu Najwyższego (M.P. z 2003 r. Nr 57, poz. 898).
  36. Art. 31 uchwały Zgromadzenia Ogólnego Sędziów Sądu Najwyższego z dnia 1 grudnia 2003 r. w sprawie regulaminu Sądu Najwyższego (M.P. z 2003 r. Nr 57, poz. 898).
  37. Art. 22 ustawy z dnia 23 listopada 2002 r. o Sądzie Najwyższym (Dz.U. z 2002 r. Nr 240, poz. 2052)
  38. Piotr Winczorek: Komentarz do Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 roku. Warszawa: Wydawnictwo Liber, 2008, s. 357. ISBN 978-83-7206-082-2.
  39. Art. 18 ust. 2 ustawy z dnia 23 listopada 2002 r. o Sądzie Najwyższym (Dz.U. z 2002 r. Nr 240, poz. 2052)
  40. Rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 14 kwietnia 2015 r. w sprawie ustalenia liczby stanowisk sędziowskich w Sądzie Najwyższym oraz liczby Prezesów (Dz.U. z 2015 r. poz. 564).
  41. Informacja o działalności Sądu Najwyższego w roku 2016 (Druk nr 1539). sejm.gov.pl, 25 kwietnia 2017. [dostęp 2017-07-28]. s. 15.
  42. Pierwsza kadencja w okresie 17 X 1998 – 17 X 2004, druga kadencja od 18 X 2004 do 18 X 2010.
  43. http://www.newsweek.pl/artykuly/sekcje/polska/stanislaw-dabrowski-na-czele-sadu-najwyzszego,66271,1.
  44. a b c d Prezydent wręczył akty powołania Prezesom Sądu Najwyższego. prezydent.pl, 2 września 2016. [dostęp 2016-09-05]. Prezydent powołał czterech prezesów SN. Usłyszał od nich: "Uległości przed politykami nie będzie". wyborcza.pl, 2 września 2016. [dostęp 2016-09-05].
  45. Obwieszczenie Ministra Finansów z dnia 30 czerwca 2016 r. w sprawie ogłoszenia jednolitego tekstu rozporządzenia Ministra Finansów w sprawie klasyfikacji części budżetowych oraz określenia ich dysponentów (Dz.U. z 2016 r. poz. 1026)
  46. Art. 20e ustawy z dnia 26 marca 1982 r. o Trybunale Stanu. (Dz.U. z 1982 r. Nr 11, poz. 84)
  47. Sprawozdanie z wykonania budżetu państwa za okres od 1 stycznia do 31 grudnia 2016 r. (druk nr 1588). Tom I. sejm.gov.pl, 30 maja 2017. [dostęp 2017-07-28]. s. 1/2, 2/6.
  48. Informacja o wynikach kontroli wykonania budżetu państwa w 2016 r. w części 04 Sąd Najwyższy. W: Najwyższa Izba Kontroli [on-line]. nik.gov.pl, maj 2017. [dostęp 2017-07-28]. s. 13.
  49. Ustawa budżetowa na rok 2017 z dnia 16 grudnia 2016 r.. W: Dz. U. poz. 108 [on-line]. isap.sejm.gov.pl, 17 stycznia 2017. [dostęp 2017-07-28]. s. 9, 34.

Bibliografia[edytuj]

Linki zewnętrzne[edytuj]