Sąd konstytucyjny

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj

Sąd konstytucyjny – specjalny konstytucyjny organ sądowy powołany do kontroli konstytucyjności prawa oraz wykonywania innych obowiązków określonych przez konstytucję.

Kompetencje[edytuj]

Instytucja sądowej kontroli konstytucyjności prawa występuje w dwóch zasadniczych odmianach: amerykańskiej i europejskiej. W systemie amerykańskim (starszym, występującym w wielu krajach zaliczanych do tradycji common law) kontrola konstytucyjności sprawowana jest przez sądy powszechne. W modelu europejskim kontrola powierzona zostaje wyodrębnionemu sądowi konstytucyjnemu. Są to sądy specjalne, uznawane za jeden z centralnych organów państwa. Podstawową ich kompetencją jest badanie zgodności z normami konstytucyjnymi norm prawnych niższego rzędu – norm ustawowych i podustawowych (np. rozporządzeń)[1][2]. Wiele krajów (szczególnie Ameryki Łacińskiej) przyjęło model mieszany kontroli konstytucyjności prawa. W modelu tym kontrolę sprawuje odrębna izba sądu najwyższego[3].

Obok kontroli konstytucyjności prawa sądy konstytucyjne mają często inne kompetencje: rozwiązywanie sporów kompetencyjnych pomiędzy najwyższymi organami państwa, kontrolę prawidłowości wyborów i referendów, kontrolę konstytucyjności partii politycznych (z możliwością ich delegalizacji) czy prowadzenie postępowań karnych w sprawach przestępstw popełnionych przez wysokich funkcjonariuszy państwowych[4].

Modele sądu konstytucyjnego[edytuj]

Wyróżnia się dwie zasadnicze formy działania sądów konstytucyjnych: francuską oraz niemiecką, przy czym w niektórych krajach (np. we Włoszech) istnieje model pośredni[4]. Kryterium wyróżniającym jest to, kto jest uprawniony do wniesienia sprawy przed sąd konstytucyjny. W odmianie francuskiej[5] jedynie pewne organy (ombudsman, prezydent) czy grupy polityczne (najczęściej określona grupa parlamentarzystów) mają kompetencje do zgłaszania wniosku o taką kontrolę. Kontrola jest abstrakcyjna, tzn. opiera się na samej wątpliwości danego organu, czy dany akt prawny jest zgodny z konstytucją[4]. Obywatele nie mają bezpośredniego dostępu do sądu konstytucyjnego.

W wersji niemieckiej kontrola konstytucyjności jest konkretna. Obywatele, którzy czują, że ich podstawowe prawa i wolności zostały naruszone i którzy wyczerpali drogę sądową przed sądami powszechnymi, mogą wystąpić ze skargą konstytucyjną do sądu konstytucyjnego, który zbada konstytucyjność aktu prawnego, na podstawie którego sąd podjął decyzję. Warunki skargi konstytucyjnej są wyraźnie sprecyzowane i składana jest ona najczęściej za pośrednictwem sądu powszechnego lub najwyższego. Sądy powszechne mogą też występować do sądu konstytucyjnego w formie pytania prejudycjalnego[4].

Poszczególne kraje różnią się też tym, jakie są konsekwencje orzeczenia o niekonstytucyjności. Przy kontroli konkretnej najczęściej stwierdzenie niekonstytucyjności obowiązuje jedynie w danej sprawie. Przy kontroli abstrakcyjnej niekonstytucyjna norma prawna usuwana jest z systemu prawnego. W większości krajów orzeczenie sądu konstytucyjnego jest ostateczne, choć w niektórych możliwej jest przegłosowanie orzeczenia przez parlament. Jedyną drogą na wprowadzenie danych norm do systemu prawnego jest wtedy zmiana konstytucji. W Niemczech Trybunał Konstytucyjny może w niektórych przypadkach stwierdzić niekonstytucyjność niektórych poprawek do konstytucji. W niektórych krajach parlament może w głosowaniu zwykłym uchylić orzeczenie sądu konstytucyjnego[2].

Sądy konstytucyjne na świecie[edytuj]

Pierwsze sądy konstytucyjne powstały w okresie międzywojennym w Austrii i Czechosłowacji pod wpływem konstytucyjnych idei Hansa Kelsena. Po II wojnie światowej nadeszły trzy fale demokratycznych przemian ustrojowych, które wiązały się z rozprzestrzenieniem tej instytucji na świecie. Po 1945 wprowadzono je w wielu krajach zachodnioeuropejskich, w latach 60tych i 70tych w krajach powstałych w wyniku dekolonizacji, a po 1989 w demokratyzujących się krajach z dawnego bloku wschodniego[6]. Wśród państw, które w toku swojej historii ustanowiły sądową kontrolę konstytucyjności prawa, formę sądu konstytucyjnego przyjęło 76% państw europejskich, 57% państw azjatyckich, 51% państw afrykańskich, 33% bliskowschodnich, 20% amerykańskich i żadne z państw Oceanii[6].

Istniejące sądy konstytucyjne
w oparciu o zestawienie Roberta L. Maddexa (2008), dane uaktualnione do stanu z 2015[7].
Afryka Ameryki Azja Europa
Afryka Południowa, Algieria, Egipt, Etiopia, Jordania, Kamerun, Maroko, Sudan, Tunezja, Uganda Boliwia, Chile, Ekwador, Gwatemala, Kolumbia, Peru Bangladesz, Indonezja, Kambodża, Kazachstan, Korea Południowa, Mongolia, Sri Lanka, Syria, Tajwan, Tadżykistan, Tajlandia, Turcja, Uzbekistan Albania, Andora, Armenia, Austria, Azerbejdżan, Białoruś, Belgia, Bośnia i Hercegowina, Bułgaria, Chorwacja, Czarnogóra, Czechy, Francja, Gruzja, Hiszpania, Litwa, Łotwa, Macedonia, Mołdawia, Niemcy, Polska, Portugalia, Rosja, Rumunia, Serbia, Słowacja, Słowenia, Ukraina, Węgry, Włochy

W 1952 wraz z powstaniem Wspólnot Europejskich utworzono jako jeden z głównych ich organów Trybunał Sprawiedliwości, który stał się sądem konstytucyjnym dla krajów członkowskich[2]. W kompetencji Trybunału leży abstrakcyjna kontrola zgodności praw krajów członkowskich z prawem wspólnotowym. Innym sądem ponadnarodowym w dziedzinie konstytucyjnej jest Europejski Trybunał Praw Człowieka powołany w 1959 i rozpatrujący skargi obywateli 47 krajów członkowskich Rady Europy. Trybunał orzeka w oparciu o Europejską konwencję praw człowieka[8]. Na jego wzór w 1979 utworzono Międzyamerykański Trybunał Praw Człowieka z siedzibą w San José, orzekający na podstawie Amerykańskiej konwencji praw człowieka[8].

Funkcje[edytuj]

Sądy konstytucyjne kontrolując konstytucyjność prawa wypełniają szereg funkcji ustrojowych:

  1. są formą nakładania konstytucyjnych ograniczeń na działalność władz ustawodawczej i wykonawczej[2],
  2. powstrzymują większość parlamentarną przed uzurpacją władzy[2],
  3. chronią mniejszości przed tyranią większości[2][9],
  4. pozwalają na rzeczywistą realizację zasad i wartości konstytucyjnych, w tym w szczególności praw obywatelskich, w szczególności w sytuacjach, gdy są one naruszane przez władze lub przez większość społeczeństwa[9],
  5. pozwalają rozwiązać niektóre palące problemy i konflikty, które nie dają się rozwiązać drogą parlamentarną z powodu zbytniej polaryzacji politycznej[2],
  6. dzięki instytucji skargi konstytucyjnej, wyposażają obywateli w uprawnienia wpływania na kształt ustroju, przez co jest instrumentem pogłębiania demokratyzacji ustroju i zwiększenia jego legitymizacji[9].

Dodatkowo, w porównaniu ze zdecentralizowanym systemem amerykańskim, funkcjonowanie sądu konstytucyjnego:

  1. wspiera jednolitość orzecznictwa i pewność prawa[10],
  2. zapewnia istnienie grona eksperckiego służącego radą i opinią w kwestiach konstytucyjnych[11],
  3. zapewnia większą legitymizację demokratyczną systemu, jako że sądy konstytucyjne są najczęściej obsadzane przez ciała przedstawicielskie, w przeciwieństwie do sądownictwa powszechnego[12],
  4. pozwala utrzymywać równowagę pomiędzy władzami w państwie. Analiza istniejących sądów wskazuje, że sądy takie są ustanawiane przez ustrojodawców w sytuacjach, gdy konstytucyjne relacje między poszczególnymi władzami nie są jasno określone[13]. Sąd konstytucyjny ma zapobiec zdominowania ustroju przez jedną z władz[14],
  5. wspiera transformację ustrojową w krajach przechodzących z jednego reżimu konstytucyjnego do innego (teza ta znajduje oparcie jedynie w danych z krajów europejskich)[14].

Zobacz też[edytuj]

Przypisy

  1. Ferreres Comella 2011 ↓.
  2. a b c d e f g Graber 2002 ↓.
  3. Ferreres Comella 2011 ↓, s. 265.
  4. a b c d Ferreres Comella 2011 ↓, s. 267.
  5. Po reformie z 2008 r. również we Francji przyjęto odmianę pośrednią.
  6. a b Romeu 2006 ↓, s. 104.
  7. Maddex 2008 ↓, s. XVII-XXIV.
  8. a b Ferreres Comella 2011 ↓, s. 275.
  9. a b c Pildes 2011 ↓, s. 254.
  10. Ferreres Comella 2011 ↓, s. 268-269.
  11. Ferreres Comella 2011 ↓, s. 269-270.
  12. Ferreres Comella 2011 ↓, s. 270-271.
  13. Romeu 2006 ↓, s. 105.
  14. a b Romeu 2006 ↓.

Bibliografia[edytuj]

  • Víctor FerreresV. F. Comella Víctor FerreresV. F., The Rise of Specialized Constitutional Courts, [w:] TomT. Ginsburg, RosalindR. Dixon (red.), Comparative Constitutional Law, Cheltenham, UK – Northampton, MA, USA: Edward Elgar, 2011, s. 265-277, ISBN 978-1-84844-539-0.
  • Mark A.M. A. Graber Mark A.M. A., Constitutional Review, [w:] Herbert M.H. M. Kritzer (red.), Legal Systems of the World: A Political, Social, and Cultural Encyclopedia, Santa Barbara, CA: ABC Clio, 2002, s. 350-353, ISBN 1-57607-758-6.
  • Robert L.R. L. Maddex Robert L.R. L., Constitutions of the World, Washington, D.C.: CQ Press, 2008, ISBN 978-0-87289-556-0.
  • Richard H.R. H. Pildes Richard H.R. H., Political Parties and Cosntitutionalism, [w:] TomT. Ginsburg, RosalindR. Dixon (red.), Comparative Constitutional Law, Cheltenham, UK - Northampton, MA, USA: Edward Elgar, 2011, s. 254-264, ISBN 978-1-84844-539-0.
  • Francisco RamosF. R. Romeu Francisco RamosF. R., The Establishment of Constitutional Courts: A Study of 128 Democratic Constitutions, „Review of Law & Economics”, 2 (1), Washington, D.C.: CQ Press, 2006, s. 103-135.