Sęp afrykański
| Gyps africanus[1] | |||
| Salvadori, 1865 | |||
 Park Narodowy Etoszy, Namibia | |||
| Systematyka | |||
| Domena | |||
|---|---|---|---|
| Królestwo | |||
| Typ | |||
| Podtyp | |||
| Gromada | |||
| Podgromada | |||
| Infragromada | |||
| Rząd | |||
| Rodzina | |||
| Podrodzina | |||
| Plemię | |||
| Rodzaj | |||
| Gatunek |
sęp afrykański | ||
| Synonimy | |||
|
| |||
| Kategoria zagrożenia (CKGZ)[3] | |||
 | |||
Sęp afrykański[4] (Gyps africanus) – gatunek dużego ptaka z rodziny jastrzębiowatych (Accipitridae). Występuje w Afryce Subsaharyjskiej, od północnych okolic Sahelu włącznie na południe. Krytycznie zagrożony wyginięciem.
Taksonomia
[edytuj | edytuj kod]Po raz pierwszy gatunek opisał Tommaso Salvadori w 1865. Holotyp pochodził z Sudanu. Nadał sępowi afrykańskiemu nazwę Gyps africanus[5]. Nazwa ta jest obecnie (2025) uznawana przez Międzynarodowy Komitet Ornitologiczny[6]. Sęp afrykański jest blisko spokrewniony z sępem bengalskim (G. bengalensis). Niegdyś oba taksony uchodziły za konspecyficzne, bywają również wydzielane do osobnego rodzaju Pseudogyps, jako że przedstawiciele obydwu gatunków mają 12 sterówek, a nie 14[5]. Sęp afrykański to gatunek monotypowy[5][6].
Morfologia
[edytuj | edytuj kod]_Kruger.jpg)
Długość ciała wynosi blisko 94 cm, przeciętna rozpiętość skrzydeł 218 cm, a masa ciała – 4150–7200 g, średnio 5450 g[5]. Wymiary szczegółowe (n = 5; rok 1923; osobniki z Mount Elgon): długość skrzydła 620–640 mm, dzioba (górna krawędź od woskówki) – 46–49 mm, skoku – 86–101 mm, ogona – 250–260 mm; wysokość dzioba – 30–34 mm[7]. Biała dolna część grzbietu oraz pokrywy podskrzydłowe kontrastują z większości brązowym (po kremowe[3]) upierzeniem oraz czarną skórą głowy i szyi dorosłych ptaków[5]. W terenie sępy afrykańskie można pomylić z plamistymi (G. rueppeli) albo płowymi (G. fulvus)[3].
Zasięg występowania
[edytuj | edytuj kod]Sęp afrykański to najszerzej rozprzestrzeniony sęp w Afryce. Północne rubieże jego zasięgu sięgają Senegalu, Gambii i Mali, a dalej na wschód zasięg ciągnie się aż po Etiopię i Somalię. Następnie obszar występowania biegnie przez wschodnią Afrykę po Mozambik, Zambię, Zimbabwe, Botswanę, Namibię i RPA. W części zasięgu sęp afrykański wymarł. Nie ma go już m.in. w Ghanie poza Parkiem Narodowym Mole, w Nigrze (ostatnio stwierdzony w Parku Narodowym W w 1997) oraz Nigerii, gdzie w 2011 nie został już stwierdzony w ostatniej ostoi – Yankari Game Reserve[8].
Ekologia i zachowanie
[edytuj | edytuj kod]Środowiskiem życia sępów afrykańskich są spustynniałe sawanny z porozrzucanymi drzewami, jak Colosphermum mopane[9] i Acacia[8]. Ogółem G. africanus unika lasów (m.in. tych w DRK), pustyń, trawiastych obszarów bez drzew i obszarów zakrzewionych[9]. Sępy afrykańskie żywią się padliną. Tropią ją z powietrza lub podążają za zwierzętami oraz innymi padlinożernymi ptakami. Rzadko zdarza im się także zabić zwierzę, zamiast szukać już padłego; może to być np. młody springbok (Antidorcas marsupialis), pisklę wikłacza czerwonodziobego (Quelea quelea) czy fakoszer (Phacochoerus aethiopicus)[9].
Lęgi
[edytuj | edytuj kod]
Okres składania jaj zazwyczaj rozpoczyna się wraz z porą suchą[5]; w RPA jest to kwiecień–czerwiec, tylko w KwaZulu-Natal czerwiec–sierpień[9]; w zachodniej i północno-wschodniej Afryce październik–styczeń, cały rok we wschodniej Afryce i kwiecień-czerwiec w centralnej części kontynentu[5]. Gatunek ten często gniazduje kolonijnie, ale niektóre gniazda są bardzo rozproszone[10]. Gniazdo umieszczone jest na wysokim drzewie, ale zdarza się (doniesienia pochodzą z RPA), że zostanie umiejscowione na słupie wysokiego napięcia[8]. Sama konstrukcja to platforma z liści wyściełana suchą trawą i niekiedy zielonymi liśćmi. Przeważnie zniesienie liczy jedno jajo, które samiec z samicą wysiadują na zmianę przez 56–58 dni. Po 108–140 dniach młode opuszcza gniazdo, a następnie po 5–6 miesiącach usamodzielnia się[9].
Status i zagrożenia
[edytuj | edytuj kod]IUCN od 2015 uznaje sępa afrykańskiego za gatunek krytycznie zagrożony (CR, Critically Endangered). Wcześniej został on uznany za zagrożonego (EN) w 2012, bliskiego zagrożenia (NT) w 2008 i 2007, a jeszcze wcześniej – od 1988 – uchodził za gatunek najmniejszej troski (LC). Trend liczebności populacji jest silnie spadkowy[3][8].
Sępy afrykańskie napotykają podobne zagrożenia, co inne sępy z tego kontynentu – przekształcanie ich środowisk w obszary rolnicze i uprawne, utratę pożywienia wskutek zmniejszenia liczebności kopytnych, kłusownictwo oraz zatrucia związane ze spożyciem pestycydu o nazwie karbofuran. Jednak przypadki z Zimbabwe i Malawi wskazują na to, że ptaki te, prócz przypadkowych zatruć, mogą stać się ofiarą także tych celowych. W Zimbabwe w 2012 po zjedzeniu padliny słonia w Parku Narodowym Gonarezhou padły co najmniej 144 sępy afrykańskie. Ponadto w 2007 roku w Tanzanii ujawniono sprzedaż diklofenaku, który dla sępów spożywających padlinę zwierząt leczonych nim jest śmiertelnie toksyczny. W Tanzanii pewien brazylijski producent sprzedawał diklofenak, który następnie trafiał do 15 innych państw afrykańskich. Prócz zatruć G. africanus zagraża również handel; w RPA ptaki kupowane są celem ich spożycia (również w związku z medycyną ludową), a w Nigerii wykorzystywane są do praktyk w juju[8].
BirdLife International wymienia 10 ostoi ptaków IBA, w których występuje sęp afrykański[8].
Przypisy
[edytuj | edytuj kod]- ↑ Gyps africanus, [w:] Integrated Taxonomic Information System (ang.).
- ↑ a b c d D. Lepage, White-backed Vulture Gyps africanus, [w:] Avibase [online] [dostęp 2026-01-07] (ang.).
- ↑ a b c d Gyps africanus, [w:] The IUCN Red List of Threatened Species (ang.).
- ↑ Systematyka i nazewnictwo polskie za: P. Mielczarek & M. Kuziemko: Plemię: Gypini Cassin, 1849 (wersja: 2025-04-19). [w:] Kompletna lista ptaków świata [on-line]. Instytut Nauk o Środowisku Uniwersytetu Jagiellońskiego. [dostęp 2026-01-07].
- ↑ a b c d e f g Kemp, A.C., Christie, D.A., Kirwan, G.M., Garcia, E.F.J. & Sharpe, C.J.: White-backed Vulture (Gyps africanus). [w:] del Hoyo, J., Elliott, A., Sargatal, J., Christie, D.A. & de Juana, E. (eds.). Handbook of the Birds of the World Alive [on-line]. 2015. [zarchiwizowane z tego adresu (2015-04-26)].
- ↑ a b F. Gill, D. Donsker & P. Rasmussen (red.): Hoatzin, New World vultures, Secretarybird, raptors. IOC World Bird List (v15.1). [dostęp 2026-01-07]. (ang.).
- ↑ Vulturidae (preview). „Journal für Ornithologie”. 71 (1), s. 62–71, 1923. DOI: 10.1007/BF02525199.
- ↑ a b c d e f Species factsheet: White-backed Vulture Gyps africanus [online], BirdLife International, 2021 [dostęp 2026-01-07] (ang.).
- ↑ a b c d e Gyps africanus (White-backed vulture). Biodiversity Explorer. [dostęp 2020-11-14].
- ↑ Species account: White-backed Vulture Gyps africanus. [w:] Global Raptor Information Network [on-line]. The Peregrine Fund, 2016-02-05. [zarchiwizowane z tego adresu (2025-01-25)]. (ang.).
Linki zewnętrzne
[edytuj | edytuj kod]- Zdjęcia i nagrania audiowizualne. [w:] eBird [on-line]. Cornell Lab of Ornithology. (ang.).