Sęp białogłowy

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Sęp białogłowy
Trigonoceps occipitalis[1]
(Burchell, 1824)
Ilustracja
Systematyka
Domena

eukarionty

Królestwo

zwierzęta

Typ

strunowce

Podtyp

kręgowce

Gromada

ptaki

Podgromada

Neornithes

Infragromada

ptaki neognatyczne

Rząd

szponiaste

Rodzina

jastrzębiowate

Podrodzina

jastrzębie

Plemię

Gypini

Rodzaj

Trigonoceps[2]
Lesson, 1842[3]

Gatunek

sęp białogłowy

Synonimy

Rodzaju:

Gatunku:

  • Vultur occipitalis Burchell, 1824[5]
  • Aegypius occipitalis (Burchell, 1824)
Kategoria zagrożenia (CKGZ)[6]
Status iucn3.1 CR pl.svg
Zasięg występowania
Mapa występowania

     występuje przez cały rok

     poza sezonem lęgowym

     wymarł

     prawdopodobnie wymarł

     prawdopodobnie występuje (przez cały rok)

Sęp białogłowy[7] (Trigonoceps occipitalis) – gatunek dużego ptaka padlinożernego z rodziny jastrzębiowatych (Accipitridae), jedyny przedstawiciel rodzaju Trigonoceps[7][8]. Zamieszkuje Afrykę Subsaharyjską. Krytycznie zagrożony wyginięciem.

Taksonomia[edytuj | edytuj kod]

Po raz pierwszy gatunek opisał William John Burchell w 1824[5]. Holotyp pochodził z Botswany[5]. Autor nadał nowemu gatunkowi nazwę Vultur occipitalis[9]. Obecnie (2020) Międzynarodowy Komitet Ornitologiczny umieszcza sępa białogłowego w monotypowym rodzaju Trigonoceps. Uznaje go za gatunek monotypowy[8]. Niektórzy autorzy umieszczają sępa białogłowego w rodzaju Aegypius, wraz z sępem kasztanowatym (A. monachus), sępem łysym (Sarcogyps calvus) i sępem uszatym (Torgos tracheliotos)[9].

Etymologia[edytuj | edytuj kod]

  • Trigonoceps: łac. trigonum „trójkąt”, od gr. τριγονον trigōnon „trójkąt”, od τρεις treis, τριων triōn „trzy”; γωνια gōnia „kąt”; -ceps -głowy, od caput, capitis „głowa”[10].
  • Lophogyps: gr. λοφος lophos „czub, grzebień”; γυψ gups, γυπος gupos „sęp”[11].
  • occipitalis: późnołac. occipitalis „z tyłu głowy, potyliczny”, od łac. occipitium „potylica”, od ob „w kierunku, koniec”; caput, capitis „głowa”[12].

Morfologia[edytuj | edytuj kod]

Sęp białogłowy w locie

Długość ciała wynosi 72–85 cm, masa ciała 3300–5300 g (średnia 4260 g), rozpiętość skrzydeł 207–230 cm[9]. Upierzenie głównie czarniawo-białe. Nogawice białe, pierś czarna[13].

Zasięg występowania[edytuj | edytuj kod]

Sępy białogłowe zamieszkują obszar od Senegambii na wschód po Erytreę (w tym Dahlak), Etiopię i Somalię, dalej na południe po Namibię, północno-wschodnią Południową Afrykę i Suazi[9].

Ekologia i zachowanie[edytuj | edytuj kod]

Środowiskiem życia sępów białogłowych są suche zadrzewienia na niskich wysokościach n.p.m.; unikają półpustynnych skupisk ciernistych roślin. W Etiopii odnotowywane były do 4000 m n.p.m., w Kenii prawdopodobnie występują do 3000 m n.p.m. Zazwyczaj unikają ludzkich siedlisk. Zwykle latają na niższych wysokościach w porównaniu do innych sępów i często pierwsze pojawiają się przy padlinie. Okazjonalnie poluje[13][14], głównie na drobne zwierzęta, takie jak jaszczurki, węże czy owady[15]. Odbiera również zdobycz innym ptakom (kleptopasożytnictwo)[14].

Lęgi[edytuj | edytuj kod]

Okres składania jaj zwykle przypada na porę suchą[9]. Do 61% par (dane z początku lat 90. XX wieku) nie przystępuje w danym roku do lęgów. Przeważnie gniazdo ulokowane jest na akacji lub baobabie[13]. Jest to platforma z gałęzi; znajduje je samiec, a samica spaja w całość. Gniazdo wyściełane jest suchą trawą[14]. W zniesieniu 1 jajo[13]. Wysiadują oba ptaki z pary; inkubacja twa 55–56 dni. Przez pierwsze 50–60 dni życia młode jest pod stałą opieką jednego z rodziców; po tym okresie jest już zostawiane samo w gnieździe. W wieku około 115 dni młode opuszcza gniazdo[14].

Status[edytuj | edytuj kod]

IUCN od 2015 uznaje sępa białogłowego za gatunek krytycznie zagrożony (CR, Critically Endangered). Wcześniej, od 2007 uznawany był za narażonego (VU, Vulnerable), a przed 2007 za gatunek najmniejszej troski (LC, Least Concern). Liczebność światowej populacji szacuje się na 2500–9999 dorosłych osobników. Liczebność gatunku spada w bardzo drastycznym tempie (stan w 2016). Do zmniejszenia się liczebności przyczyniają się głównie: spadek liczebności średniej wielkości ssaków, w tym kopytnych, i przekształcanie środowiska życia tych sępów. Dodatkowo populacja uszczuplana jest przez przypadkowe zatrucia (w tym w pułapkach zastawianych na duże ssaki mięsożerne, jak lwy i hieny, oraz zatrucia karbofuranem, zwłaszcza we wschodniej Afryce) oraz wpadanie ptaków w pułapki zakładane na szakale na niewielkich farmach. W RPA części ciała sępów białogłowych wykorzystuje się w medycynie naturalnej, a w Zambii w czarostwie. Gniazdujące ptaki mogą porzucać swoje gniazda wskutek niepokojenia przez ludzi. W przyszłości zagrożenie może stanowić diklofenak stosowany w leczeniu bydła[13].

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Trigonoceps occipitalis, [w:] Integrated Taxonomic Information System [online] (ang.).
  2. Trigonoceps, [w:] Integrated Taxonomic Information System [online] [dostęp 2011-01-02] (ang.).
  3. R.-P. Lesson. Index Ornithologique. „L’Écho du monde savant et l’Hermès”. 9, s. kol. 1038, 1842. (fr.). 
  4. Ch.L. Bonaparte. Tableau des Oiseaux de proie. „Revue et Magasin de Zoologie Pure et Appliquée”. 2e Série. 6, s. 530, 1854. (fr.). 
  5. a b c W.J. Burchell: Travels in the interior of southern Africa. Cz. 2. London: Longman, Hurst, Rees, Orme, and Brown, 1824, s. 329 (przypis). (ang. • łac.).
  6. Trigonoceps occipitalis, [w:] The IUCN Red List of Threatened Species [online] (ang.).
  7. a b Systematyka i nazwy polskie za: P. Mielczarek & M. Kuziemko: Plemię: Gypini Blyth, 1851 (Wersja: 2019-03-24). [w:] Kompletna lista ptaków świata [on-line]. Instytut Nauk o Środowisku Uniwersytetu Jagiellońskiego. [dostęp 2020-11-14].
  8. a b F. Gill, D. Donsker & P. Rasmussen (red.): Hoatzin, New World vultures, Secretarybird, raptors. IOC World Bird List (v10.2). [dostęp 2020-11-14]. (ang.).
  9. a b c d e Kemp, A.C., Kirwan, G.M., Christie, D.A. & Sharpe, C.J.: White-headed Vulture (Trigonoceps occipitalis). [w:] del Hoyo, J., Elliott, A., Sargatal, J., Christie, D.A. & de Juana, E. (eds.). Handbook of the Birds of the World Alive [on-line]. 2016. [zarchiwizowane z tego adresu (26 października 2016)].
  10. Jobling 2021 ↓, s. Trigonoceps.
  11. Jobling 2021 ↓, s. Lophogyps.
  12. Jobling 2021 ↓, s. occipitalis.
  13. a b c d e Species factsheet: Trigonoceps occipitalis. BirdLife International, 2021. [dostęp 2021-11-14]. (ang.).
  14. a b c d Aegypius occipitalis (White-headed vulture). Biodiversity Explorer. [dostęp 2020-11-14].
  15. Species account: White-headed Vulture Trigonoceps occipitalis. [w:] Global Raptor Information Network [on-line]. The Peregrine Fund. [dostęp 2020-11-14]. (ang.).

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • James A. Jobling: The Key to Scientific Names. [w:] Birds of the World [on-line]. Cornell Lab of Ornithology, Ithaca, NY, USA, 2021. (ang.).

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]