Słoniowate

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
(Przekierowano z Słonie)
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Słoniowate
Elephantidae[1]
J.E. Gray, 1821[2]
Ilustracja
Przedstawiciel rodzaju – słoń afrykański (Loxodonta africana)
Systematyka
Domena

eukarionty

Królestwo

zwierzęta

Typ

strunowce

Podtyp

kręgowce

Gromada

ssaki

Podgromada

żyworodne

Infragromada

łożyskowce

Rząd

trąbowce

Rodzina

słoniowate

Typ nomenklatoryczny

Elephas Linnaeus, 1758

Rodzaje

9 rodzajów (w tym 7 wymarłych) – zobacz opis w tekście

Plastikowa figurka przedstawiająca słonia

Słoniowate[19], słonie[20][21] (Elephantidae) – rodzina dużych ssaków lądowych z rzędu trąbowców (Proboscidea). W XIX wieku słonie zaliczano do rzędu gruboskórych, wraz z nosorożcami i hipopotamami.

Zasięg występowania[edytuj | edytuj kod]

Rodzina obejmuje gatunki wysatępujące w Afryce i Azji[22][23].

Systematyka[edytuj | edytuj kod]

Do rodziny słoniowatych zaliczają się dwa współcześnie występujące rodzaje[22][19]:

Opisano również rodzaje wymarłe:

Opisano również taksony wymarłe o niepewnej pozycji systamtycznej[31]:

  • Metarchidiskodon Osborn, 1934[32] (nomen dubium)
  • Archidiskodon loxodontoides Dart, 1929[33] (nomen dubium)
  • Archidiskodon milletti Dart, 1929[34] (nomen dubium)
  • Archidiskodon vanalpheni Dart, 1929[35] (nomen dubium)
  • Archidiskodon weifangensis Jin, 1983[36] (nomen dubium)
  • Elephas nawataensis Tassy, 2003[37] (nomen dubium)
  • Pilgrimia kuhni Dart, 1929[38] (nazwa wymagająca dalszych badań)
  • Pilgrimia yorki Dart, 1929[39] (nazwa wymagająca dalszych badań)

Historia ewolucyjna[edytuj | edytuj kod]

Najstarszy znany przedstawiciel trąbowców żył około 60 milionów lat temu, 5 milionów lat po wymieraniu kredowym[40]. Jego szczątki odkryto na terenie dzisiejszego Maroka. Paleontolog Emmanuel Gheerbrant nadał temu kopalnemu gatunkowi nazwę Eritherium azzouzorum. Znalezione szczątki należały do małego roślinożernego ssaka ważącego pomiędzy 3 a 8 kg. Górna pierwsza para siekaczy była znacznie dłuższa od drugiej, natomiast spojenie żuchwy jest skrócone[40].

Właściwe słoniowate wywodzą się od wcześniejszych trąbowców z rodziny Gomphotheriidae. Bliskim krewniakiem hipotetycznego przodka słoni jest rodzaj Anancus z pliocenu i plejstocenu. Pierwsze właściwe słonie miały budowę zbliżoną do gomfoteriów. W żuchwie znajdowała się jeszcze para krótkich ciosów, a sama czaszka była niższa i dłuższa niż u słoni późniejszych. Najwcześniejszymi rodzajami zaliczanymi do tej rodziny są Stegolophodon i Stegotetrabelodon. W pliocenie pojawiły się obok pnia wiodącego do dzisiejszych słoni stegodonty (Stegodontinae), czasami wyróżniane w oddzielną rodzinę. Były to duże trąbowce o jednej silnie rozwiniętej parze ciosów w górnej szczęce.

Różne gatunki stegodontów zasiedlały w pliocenie i plejstocenie rozległe obszary kontynentalnej Azji oraz Archipelagu Malajskiego. Jako jedne z nielicznych ssaków stegodonty zasiedliły wiele wysp oceanicznych. Najdalej wysuniętym rejonem ich występowania była wyspa Flores. Ssaki te aktywnie pokonywały cieśniny między wyspami wpław. Inna koncepcja wiąże migracje z obniżonym poziomem morza. Na wielu wyspach (również na Flores) niedobór pokarmu oraz niewielka przestrzeń życia spowodowały skarłowacenie. Stegodont z tej wyspy osiągał wysokość co najwyżej 1,5 m w kłębie oraz ważył ok. 500 kg. Na kontynencie stegodonty wymarły ok. 500 tysięcy lat temu, na wielu wyspach przetrwały do czasów niemal współczesnych (ok. 13 tysięcy lat temu).

Do podrodziny Elephantinae należą współczesne słonie. Najpierwotniejszym ich przedstawicielem był Primelephas z Afryki. Był to jeszcze stosunkowo prymitywny słoń o wielkości zbliżonej do dzisiejszego słonia azjatyckiego. Dał on początek dwóm żyjącym dzisiaj plemionom Elephantini i Loxodontini. Pierwsza grupa obejmuje wymarłe mamuty (Mammuthus) oraz rodzaj Elephas. Pojawiła się ona w Afryce i przez większą część pliocenu i plejstocenu były to dominujące na kontynencie słonie (przy założeniu, że do tej podrodziny należeli przedstawiciele rodzaju Palaeoloxodon – ale patrz niżej). Najstarszy znany gatunek to Elephas ekorensis.

Słoń azjatycki (Elephas maximus) wywodzi się od swego większego krewniaka, Elephas hysudricus. W plejstocenie kilka gatunków słoni zasiedliło również niektóre wyspy oceaniczne, tak jak wcześniej zrobiły to stegodonty (np. Elephas celebensis). Rodzaj Mammuthus wywodził się od któregoś z wczesnych przedstawicieli Elephas. Najstarsze z gatunków, Mammuthus subplanifrons i Mammuthus africanavus, zasiedlały jeszcze Afrykę, ale wkrótce opanowały również Azję, Europę i w końcu Amerykę Północną, silnie się różnicując.

Z kolei najwcześniejsze dzieje słoni z rodzaju Loxodonta nie są dobrze poznane. Zwierzęta te na początku zasiedlały tylko tereny leśne, gdzie szczątki ulegają szybkiemu rozkładowi. Przez większą część plejstocenu nie wytrzymywały konkurencji ze stepowymi Elephas. Najwcześniejszy znany gatunek to Loxodonta adaurora. Od niego pochodzą Loxodonta exoptata i Loxodonta atlantica, będący prawdopodobnie bezpośrednim przodkiem dzisiejszych słoni afrykańskich. Po wymarciu słoni Elephas w Afryce, słonie Loxodonta africana zajęły wolną niszę ekologiczną i zasiedliły sawanny. Loxodonta cyclotis, czyli słoń leśny, pozostał w pierwotnych leśnych siedliskach do czasów obecnych.

Niepewna jest pozycja filogenetyczna przedstawicieli rodzaju Palaeoloxodon w obrębie rodziny Elephantidae. Analizy filogenetyczne uwzględniające cechy budowy szkieletu wykazują ich bliższe pokrewieństwo ze słoniem indyjskim niż z przedstawicielami rodzaju Loxodonta[41][42]. Jednakże oparta na danych molekularnych analiza filogenetyczna przeprowadzona przez Meyera i współpracowników (2017) wykazała bliższe pokrewieństwo Palaeoloxodon antiquus z przedstawicielami rodzaju Loxodonta niż ze słoniem indyjskim; z analizy tej wynika, że najbliższym żyjącym krewnym P. antiquus jest słoń leśny[43]. Późniejsze badania Palkopoulou i współpracowników (2018) potwierdzają bliższe pokrewieństwo P. antiquus z przedstawicielami rodzaju Loxodonta niż ze słoniem indyjskim; z badań autorów wynika jednak, że linia ewolucyjna obejmująca P. antiquus stanowi najprawdopodobniej boczne odgałęzienie linii ewolucyjnej obejmującej przodków zarówno słonia leśnego, jak i słonia afrykańskiego. Wyniki badań sugerują też, że po wyodrębnieniu się linii ewolucyjnej prowadzącej do P. antiquus dochodziło do krzyżowania się jej przedstawicieli ze słoniami leśnymi, jak też z mamutami włochatymi lub ich krewnymi[44].

Potencjalnie najstarszym znanym przedstawicielem rodzaju Palaeoloxodon jest Elephas recki/Palaeoloxodon recki, dobrze poznany i szeroko rozpowszechniony gatunek. Szczątki tego słonia znajdowano licznie między innymi we wschodniej Afryce w Wąwozie Oldovai, wraz ze szczątkami pierwotnych człowiekowatych. Były to słonie sawannowe, przystosowane do odżywiania się twardymi trawami. Gatunek ten opuścił Afrykę i skolonizował Europę oraz Azję, dając początek wielu innym gatunkom.

Palaeoloxodon antiquus zasiedlał Europę przez niemal cały plejstocen. Było to zwierzę większe od dzisiejszych słoni, o bardzo dużych i prostych ciosach. Szczątki tego zwierzęcia (nazywanego niekiedy słoniem leśnym) znaleziono również w Polsce. W okresach lodowcowych wycofywał się na południe kontynentu, podczas interglacjałów opanowywał tereny północne. Wyspy Morza Śródziemnego zasiedlała w plejstocenie cała gama podgatunków P. antiquus lub pokrewnych gatunków o zredukowanych w wyniku skarłowacenia rozmiarach. Najmniejszy z nich, Palaeoloxodon falconeri, osiągał w kłębie zaledwie metr wysokości. Ssaki te wymarły zapewne podczas kolonizacji wysp przez pierwszych ludzi w czasach historycznych.

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

  • słoń bojowy – słoń wykorzystywany w działaniach wojennych
  • łamanie słoniem – metoda wykonywania kary śmierci
  • Partyzant – słoń indyjski podarowany Polsce przez rewolucjonistów wietnamskich

Uwagi[edytuj | edytuj kod]

  1. Typ nomenklatoryczny: Loxodon Falconer, 1857 (= Loxodonta Anonymous, 1827).
  2. Typ nomenklatoryczny: †Mammonteum de Blainville, 1864 (= †Mammuthus Brookes, 1828).
  3. Typ nomenklatoryczny: †Dicyclotherium É. Geoffroy Saint-Hilaire, 1837 (= †Mammuthus Brookes, 1828).
  4. Typ nomenklatoryczny: †Palaeoloxodon Matsumoto, 1924.
  5. Typ nomenklatoryczny: †Stegotetrabelodon Patrocchi, 1941.

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Elephantidae, [w:] Integrated Taxonomic Information System [online] (ang.).
  2. J.E. Gray. On the Natural Arrangment of Vertebrose Animals. „The London Medical Repository”. 15, s. 305, 1821. (ang.). 
  3. J.E. Gray. An Outline of an Attempt at the Disposition of Mammalia into Tribes and Families, with a List of the Genera apparently appertaining to each Tribe. „Annals of Philosophy”. New Series. 10, s. 343, 1825. (ang.). 
  4. Ch.L. Bonaparte. Synopsis Vertebratorum Systematis. „Nuovi annali delle scienze naturali”. 2, s. 112, 1838. (łac.). 
  5. E. Haeckel: Generelle morphologie der organismen. Allgemeine grundzüge der organischen formen-wissenschaft, mechanisch begründet durch die von Charles Darwin reformirte descendenztheorie. Cz. 2. Berlin: G. Reimer, 1866, s. clix. (niem.).
  6. T.N. Gill. Arrangement of the Families of Mammals; with Analytical Tables. „Smithsonian Miscellaneous collections”. 11, s. 13, 1872. (ang.). 
  7. Winge 1906 ↓, s. 71.
  8. Winge 1906 ↓, s. 173.
  9. H.F. Osborn. A long-jawed mastodon skeleton from South Dakota and phylogeny of the Proboscidea. „Bulletin of the Geological Society of America”. 29, s. 135, 1918. (ang.). 
  10. Osborn 1921 ↓, s. 2.
  11. Osborn 1921 ↓, s. 14.
  12. a b P.E.P. Deraniyagala: Some Extinct Elephants, Their Relatives and the Two Living Species. Ceylon: Ceylon National Museum, 1955, s. 1–166. (ang.).
  13. E. Aguirre. Evolutionary history of the elephant. „Science”. 164 (3886), s. 1370, 1969. DOI: 10.2307/1726815. (ang.). 
  14. 张玉萍 & 宗冠福 / Y. Zhang & G. Zong. 中国的古菱齿象属 / Genus Palaeolorodon of China. „古脊椎动物学报 / Vertebrata PalAsiatica”. 21 (4), s. 302, 304, 1983. (chiń. • ang.). 
  15. Kalandadze i Rautian 1992 ↓, s. 108.
  16. Kalandadze i Rautian 1992 ↓, s. 109.
  17. a b M.C. McKenna & S.K. Bell: Classification of mammals above the species level. Nowy Jork: Columbia University Press, 1997, s. 504. ISBN 978-0-231-11013-6. (ang.).
  18. J. Shoshani, E.M. Golenberg & H. Yang. Elephantidae phylogeny morphological versus molecular results. „Acta Theriologica”. Supplement 5. 43, s. 93, 1998. (ang.). 
  19. a b Nazwy polskie za: W. Cichocki, A. Ważna, J. Cichocki, E. Rajska-Jurgiel, A. Jasiński & W. Bogdanowicz: Polskie nazewnictwo ssaków świata. Warszawa: Muzeum i Instytut Zoologii PAN, 2015, s. 23. ISBN 978-83-88147-15-9. (pol. • ang.).
  20. K. Kowalski (red.), A. Krzanowski, H. Kubiak, B. Rzebik-Kowalska & L. Sych: Ssaki. Wyd. IV. Warszawa: Wiedza Powszechna, 1991, s. 347, seria: Mały słownik zoologiczny. ISBN 83-214-0637-8.
  21. Zygmunt Kraczkiewicz: SSAKI. Wrocław: Polskie Towarzystwo Zoologiczne – Komisja Nazewnictwa Zwierząt Kręgowych, 1968, s. 81, seria: Polskie nazewnictwo zoologiczne.
  22. a b C.J. Burgin, D.E. Wilson, R.A. Mittermeier, A.B. Rylands, T.E. Lacher & W. Sechrest: Illustrated Checklist of the Mammals of the World. Cz. 1: Monotremata to Rodentia. Barcelona: Lynx Edicions, 2020, s. 118. ISBN 978-84-16728-34-3. (ang.).
  23. D.E. Wilson & D.M. Reeder (redaktorzy): Family Elephantidae. [w:] Mammal Species of the World. A Taxonomic and Geographic Reference (Wyd. 3) [on-line]. Johns Hopkins University Press, 2005. [dostęp 2023-01-06].
  24. J. Brookes: A catalogue of the Anatomical and Zoological Museum of Joshua Brookes. London: Richard Taylor, 1828, s. 73. (ang.).
  25. T. Matsumoto. Palaeoloxodon. „The Journal of the Geological Society of Japan”. 31 (371), s. 257, 1924. (jap.). 
  26. V.J. Maglio. Four new species of Elephantidae from the plio-pleistocene of northwestern Kenya. „Breviora”. 341, s. 8, 1970. (ang.). 
  27. H.T. Mackaye, M. Brunet & P. Tassy. Selenetherium kolleensis nov. gen. nov. sp. : un nouveau Proboscidea (Mammalia) dans le Pliocène tchadien. „Geobios”. 38 (6), s. 766, 2005. DOI: 10.1016/j.geobios.2003.09.010. (fr.). 
  28. Coppens. Un nouveau proboscidien du Pliocene du Tchad, Stegodibelodon schneideri nov.gen. nov.sp., et le phylum des Stegotet rabelodontinae. „Comptes Rendus de l’Académie des Sciences de Paris”. Série D. 274 (22), s. 2964, 1972. (fr.). 
  29. C. Patrocchi. Les dépôts de fossiles de Sahabi. „Bollettino della Società Geologica Italiana”. 60 (1), s. 110, 1941. (wł.). 
  30. M. Kretzoi. Stegeloxodon nov. gen, a loxodonta elefántok esetleges ázsiai őse. „Földtani közlöny”. 80, s. 405, 1950. (węg.). 
  31. J.S. Zijlstra: Elephantidae. Hesperomys project. [dostęp 2023-01-06]. (ang.).
  32. H.F. Osborn. Primitive Archidiskodon and Palaeoloxodon of South Africa. „American Museum novitates”. 741, s. 12, 1934. (ang.). 
  33. Dart 1929 ↓, s. 709.
  34. Dart 1929 ↓, s. 706.
  35. Dart 1929 ↓, s. 704.
  36. 金昌拄 / Ch.-z. Jin. 山东潍县原齿象属—新种 / A new fossil elephant from Weixian, Shandong Province. „古脊椎动物学报 / Vertebrata PalAsiatica”. 21 (3), s. 256, 1983. (chiń. • ang.). 
  37. P. Tassy: Elephantoidea from Lothagam. W: M.G. Leakey & J.M. Harris: Lothagam: The Dawn of Humanity in Eastern Africa. New York: Columbia University Press, 2003, s. 242. ISBN 978-0-231-50760-8. (ang.).
  38. Dart 1929 ↓, s. 723.
  39. Dart 1929 ↓, s. 719.
  40. a b E. Gheerbrant. Paleocene emergence of elephant relatives and the rapid radiation of African ungulates. „Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America”. 106 (26), s. 10717–10721, 2009. DOI: 10.1073/pnas.0900251106. (ang.). 
  41. J. Shoshani, M.P. Ferretti, A.M. Lister, L.D. Agenbroad, H. Saegusa, D. Mol & K. Takahashi. Relationships within the Elephantinae using hyoid characters. „Quaternary International”. 169–170, s. 174–185, 2007. DOI: 10.1016/j.quaint.2007.02.003. (ang.). 
  42. N.E. Todd. New Phylogenetic Analysis of the Family Elephantidae Based on Cranial-Dental Morphology. „The Anatomical Record”. 293 (1), s. 74–90, 2010. DOI: 10.1002/ar.21010. (ang.). 
  43. M. Meyer, E. Palkopoulou, S. Baleka, M. Stiller, K.E.H. Penkman, K.W. Alt, Y. Ishida, D. Mania, S. Mallick, T. Meijer, H. Meller, S. Nagel, B. Nickel, S. Ostritz, N. Rohland, K. Schauer, T. Schüler, A.L. Roca, D. Reich, B. Shapiro & M. Hofreiter. Palaeogenomes of Eurasian straight-tusked elephants challenge the current view of elephant evolution. „eLife”. 6, s. e25413, 2017. DOI: 10.7554/eLife.25413. (ang.). 
  44. E. Palkopoulou, M. Lipson, S. Mallick, S. Nielsen, N. Rohland, S. Baleka, E. Karpinski, A.M. Ivancevic, T.-H. To, R.D. Kortschak, J.M. Raison, Z. Qu, T.-J. Chin, K.W. Alt, S. Claesson, L. Dalén, R.D.E. MacPhee, H. Meller, A.L. Roca, O.A. Ryder, D. Heiman, S. Young, M. Breen, Ch. Williams, B.L. Aken, M. Ruffier, E. Karlsson, J. Johnson, F. Di Palma, J. Alfoldi, D.L. Adelson, T. Mailund, K. Munch, K. Lindblad-Toh, M. Hofreiter, H. Poinar & D. Reich. A comprehensive genomic history of extinct and living elephants. „Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America”. 115 (11), s. E2566–E2574, 2018. DOI: 10.1073/pnas.1720554115. (ang.). 

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]