Sabała

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Sabała
Jan Krzeptowski
Sabała, Sabalik
Ilustracja
Rysunek Stanisława Witkiewicza
Data i miejsce urodzenia 26 stycznia 1809
Kościelisko
Data i miejsce śmierci 8 grudnia 1894
Zakopane
Miejsce spoczynku Cmentarz Zasłużonych na Pęksowym Brzyzku

Sabała lub Sabalik, właśc. Jan Krzeptowski (ur. 26 stycznia 1809 w Kościelisku, zm. 8 grudnia 1894 w Zakopanem) – polski góral, honorowy przewodnik tatrzański, muzykant, myśliwy, gawędziarz i pieśniarz.

Przydomki „Sabała”, „Sablik”, „Faktor”, „Kozica” i „Koziar” pozwalały orientować się w rozległych koligacjach rodów góralskich, które nosiły te same nazwiska (wciąż występują w rodzinach góralskich). Krzeptowski jest nazwiskiem przybranym – wcześniej zarówno Jan, jak i jego bracia nosili nazwisko Gąsienica[1].

Życiorys[edytuj | edytuj kod]

Jan Krzeptowski, fot. Stanisław Bizański
Nagrobek Sabały na Pęksowym Brzyzku
Pomnik Sabały w Zakopanem. W prawej dłoni powinien trzymać smyczek, ale padał on ofiarą wandalizmu

W młodości był kłusownikiem, a podobno także zbójnikiem. Po upadku powstania chochołowskiego, w którym brał udział, przez krótki czas siedział w austriackim więzieniu[2]. Korzystał także gościnnie w tym okresie z kryjówek Tomasza Tatara. Porzuciwszy myślistwo, nie osiadł na gospodarstwie, lecz zajął się gawędziarstwem i muzykowaniem. Z tego powodu przez miejscowych górali, zwłaszcza zamożniejszych gazdów, był uważany za dziwaka lub dziada, lecz dla goszczących w Tatrach twórców stał się symbolem góralszczyzny. Towarzyszył Tytusowi Chałubińskiemu i Stanisławowi Witkiewiczowi w ich górskich wyprawach. Przez Witkiewicza został nazwany „Homerem Tatr”, był ojcem chrzestnym jego syna Stanisława Ignacego. Zabawiał gości doktora Chałubińskiego śpiewem i opowieściami, a nawet zainscenizowanym dla Heleny Modrzejewskiej napadem zbójeckim, podczas którego wystąpił w roli harnasia[3].

Zmarł w 1894 r. w willi „Zacisze” należącej do Wandy Lilpopowej, która opiekowała się nim w ostatnich latach życia[4]. Pochowany został na Cmentarzu Zasłużonych na Pęksowym Brzyzku.

Jego bratem był prapradziadek Joanny Wnuk-Nazarowej, dyrygentki i byłej minister kultury[5].

Muzyka[edytuj | edytuj kod]

Melodie grane przez niego na złóbcokach (odmiana gęśli) nazywane Sabałowymi nutami są wykonywane przez ludowe kapele góralskie. Sam Sabała rzadko grywał w kapeli lub do tańca, jego muzyka była formą osobistej wypowiedzi, podporządkowanej nastrojom. Jego muzyką interesowali się kompozytorzy i muzykolodzy, w tym Ignacy Jan Paderewski, Karol Szymanowski, Stanisław Mierczyński, Adolf Chybiński i Jan Kleczyński[6].

Literatura[edytuj | edytuj kod]

Gawędy góralskie (autorstwa Sabały lub powtarzane przez niego) zostały spopularyzowane przez Stanisława Witkiewicza, Henryka Sienkiewicza, Wojciecha Brzegę oraz opublikowane w licznych zbiorach, m.in.:

  • Bajki według opowiadań Jana Sabały Krzeptowskiego z Kościeliska, Bronisław Dembowski, 1892
  • Sabała. Portret, życiorys, bajki, powiastki, piosnki, melodie, Andrzej Stopka Nazimek, 1897.

Postać Sabały pojawiła się w polskiej literaturze u Henryka Sienkiewicza (Sabałowa bajka, 1884), Stanisława Witkiewicza (Na przełęczy, 1891), Kazimierza Przerwy-Tetmajera (Legenda Tatr, 1910), Władysława Orkana (nowela Przez co Sabała omijał jarmark w Kieżmarku), Jalu Kurka (Księga Tatr, 1955) a także u Józefa Kapeniaka (Ród Gąsieniców, 1954).

Pamięć[edytuj | edytuj kod]

Spotkanie Sabały z boginką tatrzańską według wyobrażenia Walerego Eljasza-Radzikowskiego

Wspólny pomnik Sabały i Chałubińskiego odsłonięto w 1903 r. w centrum Zakopanego, u zbiegu ulic Chałubińskiego i Zamoyskiego, staraniem Związku Przyjaciół Zakopanego. Monument zaprojektował Stanisław Witkiewicz, a figury wyrzeźbił Jan Nalborczyk. Mimo że figura Sabały jest drugoplanową postacią, większość ludzi nazywa go pomnikiem Sabały, a nie Chałubińskiego. Problemem były częste kradzieże smyczka od gęśli Sabały, dlatego nowy smyczek (piąty dorabiany przez artystę kowala Władysława Gąsienicę-Makowskiego) został przymocowany śrubami i umieszczono na nim napis „Wandalu, nie zabieraj mnie”[7][8].

W 1979 r. w domu Sabały na Krzeptówkach otwarto oddział Muzeum Tatrzańskiego ze skromną ekspozycją, później dom wrócił w ręce prywatne.

Jego imieniem nazwano ulice w Zakopanem, Warszawie, Bydgoszczy, Krakowie, Łodzi i Jeleniej Górze.

9. Drużyna Harcerzy „Słoneczni” z Wolsztyna nosi imię Sabały[9].

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Zofia Radwańska-Paryska, Witold Henryk Paryski: Wielka encyklopedia tatrzańska. Poronin: Wydawnictwo Górskie, 2004. ISBN 83-7104-009-1.
  2. Wiesław Bieńkowski, Jan Sabała, Internetowy Polski Słownik Biograficzny [dostęp 2020-05-02] (pol.).
  3. Tatrzańskie ciekawostki [zarchiwizowane z adresu 2009-02-17].
  4. Homer Tatr. Jan Krzeptowski (Sabała), Mapa Kultury.
  5. Historia kompleksu domów Wnuków przy ulicy Kościeliskiej 8 [dostęp 2014-04-27] [zarchiwizowane z adresu 2015-10-17].
  6. Krzysztof Pisera, Jak dawniej po Tatrach chadzano, 2013, s. 302–307, ISBN 978-83-61788-63-8.
  7. Pomnik Tytusa Chałubińskiego
  8. Pomnik Sabały doczekał się kolejnego smyczka, PAP, 18 maja 2006, Wirtualna Polska
  9. 9 DH „Słoneczni” im. Sabały, Związek Harcerstwa Polskiego Hufiec Wolsztyn [dostęp 2020-05-02] (pol.).

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Maciej Pinkwart, Zakopane w 3 dni, Warszawa: Muza, 2004, ISBN 83-7319-579-3.
  • Wiesław A. Wójcik, Sabała, Zakopane: Wydawnictwo Tatrzańskiego Parku Narodowego, Wyd. I, 2009, ISBN 978-83-61788-01-0.

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]

  • Złóbcoki, Polskie Ludowe Instrumenty Muzyczne (pol.).
  • Złóbcoki, Polskie Ludowe Instrumenty Muzyczne (pol.).
  • Agata Mierzejewska, Dom Sabały, Instrumenty muzyczne, 2 czerwca 2016 (pol.).