Sadziec

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Sadziec
Ilustracja
Morfologia (sadziec konopiasty)
Systematyka[1]
Domena eukarionty
Królestwo rośliny
Klad rośliny naczyniowe
Klad Euphyllophyta
Klad rośliny nasienne
Klasa okrytonasienne
Klad astrowe
Rząd astrowce
Rodzina astrowate
Podrodzina Asteroideae
Rodzaj sadziec
Nazwa systematyczna
Eupatorium L.
Sp. Pl. 836. 1753
Typ nomenklatoryczny
Eupatorium cannabinum L.[2]
Sadziec purpurowy

Sadziec (Eupatorium L.) – rodzaj roślin należący do rodziny astrowatych. Jest bardzo trudny do klasyfikacji taksonomicznej i w różnych ujęciach bardzo zmienna jest liczba podawanych w jego obrębie gatunków – od około 40[3]–45[4] do 126[5] i więcej – nawet według niektórych ujęć do 1200[6]. Zasięg rodzaju obejmuje wschodnią część Ameryki Północnej, Europę i wschodnią Azję[7]. W Polsce dziko rośnie tylko sadziec konopiasty E. cannabinum[8] (zarazem gatunek typowy rodzaju[2]). Kilka gatunków jest uprawianych (np. sadziec konopiasty, dęty, plamisty, purpurowy[9]. Wiele dawniej tu zaliczanych gatunków przeniesionych zostało do innych rodzajów (Ageratina, Chromolaena, Critonia, Conoclinium, Fleischmannia, Koanophyllon, Tamaulipa, Eutrochium)[7], w tym gatunek uprawiany także w Polsce jako „sadziec wonny”[9] (→ Ageratina aromatica)[5].

Morfologia[edytuj | edytuj kod]

Pokrój
Byliny i rośliny jednoroczne[4] osiągające od 30 do 200 cm wysokości[7]. Łodygi prosto wzniesione i poza obrębem kwiatostanu zwykle nierozgałęzione[7].
Liście
Zwykle naprzeciwległe, czasem okółkowe, w górnej części pędu czasem skrętoległe. Siedzące lub ogonkowe. Kształt blaszki zróżnicowany u różnych gatunków – trójkątny, jajowaty, okrągławy, lancetowaty do równowąskiego. Blaszka niepodzielona, pierzasto podzielona albo trójdzielna, czasem klapowana pierzasto lub dłoniasto[7]. Blaszka może być naga lub omszona, gruczołowata lub szczeciniasto owłosiona, całobrzega lub ząbkowana[7].
Kwiaty
Drobne, zebrane w dyskowate koszyczki, a te z kolei w wierzchotkowaty kwiatostan złożony. Okrywa ma średnicę 1–3 mm, rzadko ponad 5 mm. Listków okrywy jest od 7 do 15, w 2–3 rzędach, zwykle są zielone, podobnej długości i omszone lub ogruczolone, różnego kształtu u różnych gatunków, czasem obłonione, rzadko nagie. Kwiatów promienistych w koszyczku jest zwykle około 5, rzadko więcej. Korona ma kształt trąbkowaty do dzwonkowatego i jest barwy białej, rzadziej różowej do fioletowej. Ząbki korony, których jest 5, są trójkątne[7].
Owoce
Niełupki 5-żebrowe, zwykle nagie, z 20–50 rzęskami białawego, drobno owłosionego puchu kielichowego[7].

Systematyka[edytuj | edytuj kod]

Homonimy taksonomiczne[2]

Eupatorium Bubani = Agrimonia L.

Pozycja systematyczna według APweb (aktualizowany system system APG IV z 2016)

Angiosperm Phylogeny Website adoptuje podział na podrodziny astrowatych (Asteraceae) opracowany przez Panero i Funk w 2002[10], z późniejszymi uzupełnieniami[11]. Zgodnie z tym ujęciem rodzaj Eupatorium należy do plemienia Eupatorieae Cass., podrodziny Asteroideae (Juss.) Chev. W systemie APG III astrowate są jedną z kilkunastu rodzin rzędu astrowców (Asterales), wchodzącego w skład kladu astrowych w obrębie dwuliściennych właściwych[1].

Pozycja w systemie Reveala (1993-1999)

Gromada okrytonasienne (Magnoliophyta Cronquist), podgromada Magnoliophytina Frohne & U. Jensen ex Reveal, klasa Rosopsida Batsch, podklasa astrowe (Asteridae Takht.), nadrząd astropodobne (Asteranae Takht.), rząd astrowce (Asterales Lindl), rodzina astrowate (Asteraceae Dumort.), podrodzina Eupatorioideae (Cass.) Lindl. in Loud., plemię Eupatorieae Cass., podplemię Eupatoriinae Dumort., rodzaj sadziec (Eupatorium L.)[12].

Wykaz gatunków[5][9]

Zastosowanie[edytuj | edytuj kod]

Sadziec konopiasty jest rośliną leczniczą[6]. Kilka gatunków jest uprawianych (także w Europie Środkowej) jako rośliny ozdobne (np. sadziec konopiasty, dęty, plamisty, purpurowy)[9]. W ofercie handlowej jako sadźce znajdują się także przedstawiciele innych rodzajów (Ageratina aromatica jako „sadziec wonny” i Ageratina altissima jako „sadziec pomarszczony”)[9][5]. Stosowane są na rabatach i w grupach bylinowych, w miejscach wilgotnych, żyznych i słonecznych. Do walorów należy to, że są atrakcyjne dla licznych motyli, nadają się także na kwiat cięty[9].

Uprawa[edytuj | edytuj kod]

Wymagają żyznej i przepuszczalnej gleby oraz słonecznego stanowiska. Rozmnaża się je z sadzonek wytwarzanych latem, przez wysiew nasion wiosną, lub przez podział jesienią. Po przekwitnięciu obcina się kwiatostany. Sadzonki sadźca zaleca się sadzić w miejscu lekko osłoniętym, półcienistym – dzięki temu będą wytwarzały intensywnie wybarwione, większe liście, a przy tym zmniejszy się pracochłonność zabiegów pielęgnacyjnych. Należy uważać przy komponowaniu roślin niskich i wolno rosnących – sadziec może je zagłuszyć[13].

Rośliny uprawiane w Europie Środkowej preferują gleby żyzne, próchnicze, przepuszczalne i umiarkowanie wilgotne (tolerują szeroki zakres pH – przy czym sadziec plamisty lepiej sprawdza się na podłożu wapiennym). Gleby lekkie, piaszczyste przed sadzeniem powinno się wzbogacić kompostem i obornikiem[13].

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. a b Stevens P.F.: Angiosperm Phylogeny Website (ang.). 2001–. [dostęp 2018-06-30].
  2. a b c Index Nominum Genericorum. [dostęp 2009-01-30].
  3. Geoff Burnie i inni: Botanica. Rośliny ogrodowe. Könemann, 2005. ISBN 3-8331-1916-0.
  4. a b Eupatorium Linnaeus. W: Flora of China [on-line]. eFloras.org. [dostęp 2018-06-30].
  5. a b c d Eupatorium. W: The Plant List. Version 1.1 [on-line]. [dostęp 2018-06-30].
  6. a b Alicja Szweykowska, Jerzy Szweykowski (red.): Słownik botaniczny. Wyd. wydanie II, zmienione i uzupełnione. Warszawa: Wiedza Powszechna, 2003, s. 803. ISBN 83-214-1305-6.
  7. a b c d e f g h Kunsiri Chaw Siripun, Edward E. Schilling: Eupatorium Linnaeus. W: Flora of North America [on-line]. eFloras.org. [dostęp 2018-06-30].
  8. Zbigniew Mirek, Halina Piękoś-Mirkowa, Adam Zając, Maria Zając: Flowering plants and pteridophytes of Poland. A checklist. Krytyczna lista roślin naczyniowych Polski. Instytut Botaniki PAN im. Władysława Szafera w Krakowie, 2002. ISBN 83-85444-83-1.
  9. a b c d e f Beata Grabowska, Tomasz Kubala: Encyklopedia bylin tom I, A-J. Poznań: Zysk i S-ka, 2011, s. 362-364. ISBN 978-83-7506-845-0.
  10. Panero J.L., Funk V.A.. Toward a phylogenetic subfamilial classification for the Compositae (Asteraceae). „Proceedings of the Biological Society of Washington”. 115 (4), s. 909–922, 2002. Biological Society of Washington. 
  11. B. Baldwin, J.M. Bonifacino, T. Eriksson, V. A. Funk, C.A. Mannheimer, B. Nordenstam, N. Roque, I. Ventosa: Compositeae classification (ang.). Smithsonian National Museum of Natural History. [dostęp 2010-05-24].
  12. Crescent Bloom: Systematyka rodzaju Eupatorium (ang.). The Compleat Botanica. [dostęp 2009-01-30].
  13. a b Sadziec plamisty pomarszczony (Eupatorium) Sadzonki - Bilscy.info, Bilscy.info [dostęp 2018-06-27] (pol.).