San Marino

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Ten artykuł dotyczy państwa. Zobacz też: inne znaczenia tego słowa.
Repubblica di San Marino
Republika San Marino
Flaga San Marino
Herb San Marino
Flaga San Marino Herb San Marino
Dewiza: (łac.) Libertas
(Wolność)
Hymn: Inno Nazionale
(Hymn Narodowy)
Położenie San Marino
Konstytucja Konstytucja San Marino
Język urzędowy włoski[1]
Stolica San Marino
Ustrój polityczny republika
Głowa państwa kapitanowie regenci Nicola Selva i Michele Muratori
Szef rządu Sekretarz Stanu do spraw Politycznych i Zagranicznych Nicola Renzi
Powierzchnia
 • całkowita
 • wody śródlądowe
190. na świecie
61[a] km²
0%
Liczba ludności (2015)
 • całkowita 
 • gęstość zaludnienia
215. na świecie
33 020[a]
541 osób/km²
PKB (2007)
 • całkowite 
 • na osobę

1,662 mld USD
41 900 USD
Jednostka monetarna 1 euro = 100 eurocentów (EUR, €)
Niepodległość od Cesarstwa Rzymskiego
3 września 301 (tradycyjnie)
Strefa czasowa UTC +1 – zima
UTC+2 – lato
Kod ISO 3166 SM
Domena internetowa .sm
Kod samochodowy RSM
Kod samolotowy T7
Kod telefoniczny +378
Mapa San Marino

San Marino, Republika San Marino (wł. Repubblica di San Marino) – państwo śródlądowe w Europie Południowej stanowiące enklawę na obszarze Włoch. Stolica kraju to San Marino.

Historia[edytuj | edytuj kod]

 Osobny artykuł: Historia San Marino.

do XV wieku[edytuj | edytuj kod]

Legendarne założenie przez świętego Maryna w 301 wspólnoty religijnej na szczycie Monte Titano, gdzie miał się skryć przed ówczesnymi prześladowcami chrześcijan, jest tradycyjnie uznawane za początek współcześnie istniejącej organizacji państwowej[2]. Jednym z pierwszych historycznych źródeł szerzej potwierdzających funkcjonowanie miejscowości San Marino jest pochodzący z XI w. dokument o nazwie Placito Feretrano, będący kopią innego wcześniejszego pisma z 885, w którym opisano spór pobliskiego biskupa Rimini z opatem klasztoru na Monte Titatno[3][4].

Najstarszą częścią San Marino jest jedna z trzech średniowiecznych wież na Monte Titano – Guaita.

W końcu wieku IX, podobnie jak wiele innych miast w północnych Włoszech, uniezależniło się od lokalnych feudałów stając się komuną miejską. Jako komuna posiadała własny samorząd o charakterze demokratycznym i republikańskim. Ustrój samorządu wzorowany był na tym który funkcjonował w przeszłości w greckich miastach-państwach oraz państwie rzymskim. W 1000 zwołano zgromadzenie obywateli zwane Arengo, w którym uczestniczyła głowa każdej rodziny. Arengo przejęła wszystkie dotychczasowe uprawnienia pana feudalnego[5]. W I. poł. XIII[b] w. za zgodą papieża pierwszy raz powołano Wielką Rade Generalną oraz dwóch konsulów (tytułowanych następnie jako Kapitanowie, a później Kapitanowie Regenci)[6][7][5]. Arengo z czasem nadal traciła na znaczeniu, głównie na rzecz Wielkiej Rady Generalnej, aż do 1600 gdy niemal ustrojowo całkowicie zanikła[8].

W 1291 San Marino zostało uznane za niepodległe przez Państwo Kościelne[9].

XV-XIX wiek[edytuj | edytuj kod]

Obszar San Marino składał się jedynie z Monte Titano do 1463, kiedy to republika przystąpiła do sojuszu z Państwem Kościelnym przeciwko Sigismondo Pandolfo Malatesta, panu Rimini, którego następnie pokonano. W rezultacie tych wydarzeń papież Pius II nadał San Marino miasta: Fiorentino, Montegiardino, i Serravalle. Trochę później, w tym samym roku (tj. 1463), miasto Faetano przyłączyło się do republiki z własnej woli. Od tego czasu terytorium San Marino pozostało niezmienione[10].

W 1503 Cesare Borgia, znany jako Valentino, okupował republikę do swojej śmierci, która nastąpiła kilka miesięcy później. 8 października 1600 San Marino przyjęło pisaną konstytucję. W roku 1739 minister hiszpański kardynał Giulio Alberoni okupował kraj. Obywatele odmówili płacenia podatków, potajemnie wysłano również listy do papieża Klemensa XII dochodzące sprawiedliwości. Odpowiedzią było uznanie przez papieża praw San Marino, które przywróciły mu niepodległość. W 1797 Napoleon chciał powiększyć obszar Republiki San Marino, ale mieszkańcy nie zgodzili się na powiększenie terytorium. W tym roku Francja uznała niepodległość San Marino. Pozostałe państwa europejskie uczyniły to w 1815 na kongresie wiedeńskim.

San Marino jako jedno z nielicznych państw włoskich nie stało się częścią Włoch w wyniku jednoczenia tego kraju w II. poł. wieku XIX. Udzielało jednak pomocy dla zwolenników zjednoczenia, w tym dla samego Giuseppe Garibaldiego[11].

XX wiek[edytuj | edytuj kod]

Ostatnia okupacja miała miejsce podczas II wojny światowej w 1944. San Marino oficjalnie było neutralne podczas II wojny światowej, jednak gdy siły niemieckie wykorzystały państwo do przejścia wojsk, siły aliantów podążyły za nimi. Wojska alianckie okupowały San Marino tylko tak długo, jak to było konieczne militarnie i trwało to tylko kilka tygodni. Wielu mieszkańców republiki zasiliło szereg włoskiej partyzantki antyfaszystowskiej. W wyniku działań wojennych we Włoszech miasto stało się ofiarą brytyjskich bombardowań, które to przyniosły szkody oceniane na trzy miliardy lirów, a także setkę ofiar. W kraju powszechny był głód, a także choroby, w tym gruźlica i gorączka tyfoidalna[12].

 Osobny artykuł: Fatti di Rovereta.

Po zakończeniu II wojny światowej władzę w wyniku wyborów parlamentarnych objęła sanmarińska lewica na czele z socjalistami i komunistami. Koalicji udało się utworzyć system opieki socjalnej, zlikwidować epidemie chorób, uczynić San Marino krajem z najgęstszą na całym globie siecią dróg i założyć dwadzieścia kilometrów kanalizacji. Lewicowy rząd na początku lat 50. wdał się w utarczki graniczne z rządzonymi przez centroprawicę Włochami, które chciały w ten sposób zmniejszyć potencjał gospodarczy kraju płynący z turystyki[12]. Gdy 30 września roku 1957 na stronę opozycji antyrządowej przeszło pięciu deputowanych partii socjalistycznej (co doprowadziło do zrównania w Wielkiej Radzie sił opozycji i rządu do 30 na 30) w miejscowości Rovreta przy samej granicy z Włochami chadecy powołali rząd rewolucyjny, który zyskał uznanie konsula Stanów Zjednoczonych. Mimo braku poparcia międzynarodowego dla nowego rządu, do San Marino wkroczyły wojska włoskie składające się z oddziałów regularnej armii i żandarmerii. Rząd postawił w odpowiedzi w stan gotowości korpus żandarmerii i sformował uzbrojoną w dubeltówki milicję ludową. Rząd San Marino ustąpił na skutek głodu, który nastąpił w wyniku blokady kraju[12]. Na skutek interwencji włoskiego wojska w kraju z administracji zwolniono wszystkich zwolenników rządu, a 29 deputowanych utraciło mandaty. Kilku z nich trafiło do więzienia. 27 działaczy (w tym kapitanowie regenci) trafiło pod sąd z zarzutami zdrady stanu[12]. Pucz doprowadził do kryzysu gospodarczego, a tymczasowy rząd chadecki zakazał manifestacji i zebrań politycznych. Aby uniemożliwić lewicy wygranie w wyborach, rząd ten zreformował prawo wyborcze, w rezultacie wybory w 1959 roku wygrali chadecy[12].

San Marino wstąpiło do Rady Europy w 1988 i przewodniczyło tej organizacji w pierwszej połowie roku 1990.

W 1992 zostało członkiem Organizacji Narodów Zjednoczonych.

XXI wiek[edytuj | edytuj kod]

W 2002 San Marino na mocy porozumienia z Unią Europejską przyjęła walutę euro, zastępując tym samym dotychczas używaną na mocy porozumienia z Włochami lirę[13].

Ustrój polityczny[edytuj | edytuj kod]

Podwójny tron Kapitanów-Regentów

Władzę ustawodawczą w kraju sprawuje wybierana w wyborach powszechnych Wielka Rada Generalna złożona z 60 członków. Jej kadencja trwa 5 lat. Wielka Rada Generalna co 6 miesięcy mianuje pełniących rolę głowy państwa dwóch kapitanów regentów. Wybiera także Radę Dwunastu, która jest organem sprawiedliwości i zarazem sądem III instancji[14].

Władza wykonawcza jest w rękach Kongresu Stanu złożonego z 10 sekretarzy (ministrów) i Rad Zamków zajmujących się poszczególnymi dziedzinami gospodarki.

Partie polityczne w San Marino:

Geografia[edytuj | edytuj kod]

 Osobny artykuł: Geografia San Marino.

San Marino to jedno z najmniejszych państw Europy, mniejsze są tylko Watykan i Monako. San Marino stanowi enklawę na terytorium Włoch, granicząc na odcinku 39 km z włoskimi regionami Emilia-Romania i Marche. Oprócz Watykanu jest to jedyne państwo w Europie stanowiące enklawę.

Położone jest w górzystym terenie wchodzącym w skład pasma Apeninów. Najwyższy szczyt Monte Titano osiąga wysokość 749 m n.p.m.

Klimat San Marino jest śródziemnomorski, z ciepłym latem i łagodną zimą.

Przez San Marino płyną dwie rzeki: San Marino i Marano. Rzeka San Marino jest dopływem rzeki Marecchia, a rzeka Marano ma ujście do Morza Adriatyckiego.

Demografia[edytuj | edytuj kod]

Nie ma znaczącej różnicy między danymi demograficznymi dotyczącymi ludności San Marino i Włoch. Państwo zamieszkuje około 29 tys. osób, w tym 1000 obcokrajowców, w większości Włochów. Około 5000 obywateli San Marino żyje poza jego granicami, przede wszystkim we Włoszech. Obowiązującym językiem jest włoski. Stosuje się jedną z jego odmian – język emilijski. Głównym wyznaniem w San Marino jest katolicyzm.

Szczegółowe dane demograficzne (2005)
Liczba ludności 28 880
Ludność według wieku (%)
0-14 lat 16,7
15-64 lat 66,5
ponad 64 lata 16,9
Wiek (mediana)
W całej populacji 40,29 lat
Mężczyzn 39,91 lat
Kobiet 40,65 lat
Przyrost naturalny 1,3%
Współczynnik urodzeń 10,81 urodzeń/1000 mieszkańców
Współczynnik zgonów 8,07 zgonów/1000 mieszkańców
Współczynnik migracji 10,84 migrantów/1000 mieszkańców
Ludność według płci
przy narodzeniu 1,09 mężczyzn/kobiet
poniżej 15 lat 1,07 mężczyzn/kobiet
15-64 lat 0,93 mężczyzn/kobiet
powyżej 64 lat 0,76 mężczyzn/kobiet
Umieralność noworodków
W całej populacji 5,73 śmiertelnych/1000 żywych
płci męskiej 6,16 śmiertelnych/1000 żywych
płci żeńskiej 5,26 śmiertelnych/1000 żywych
Oczekiwana długość życia
W całej populacji 81,62 lat
Mężczyzn 78,13 lat
Kobiet 85,43 lat
Rozrodczość 1,33 urodzin/kobietę

Religia[edytuj | edytuj kod]

Udział poszczególnych wyznań w populacji San Marino (według Pew Research Center w 2010)[15][16]:

Gospodarka[edytuj | edytuj kod]

Mapa nieistniejącej linii kolejowej z zaznaczonymi miastami

Wskaźnik PKB per capita i standard życia są zbliżone do tych we Włoszech. Pierwszy wskaźnik wyniósł 32 000$ w 2000 roku, z czego ponad połowa pochodziła z turystyki. San Marino utrzymuje najniższy w Europie wskaźnik bezrobocia (2,6% w 2001), a budżet państwa corocznie notuje nadwyżki. Nie istnieje dług publiczny. Podatki dochodowe są znacznie niższe niż we Włoszech, więc zasady nadawania obywatelstwa są niezwykle restrykcyjne.

Na podstawie umów z Włochami, San Marino posiadało prawo emitowania i wykorzystywania jednostki monetarnej tego kraju – lira oraz produkcji równowartościowego lira sanmaryńskiego. Po utworzeniu strefy euro w 2002, Rada Unii Europejskiej zawarła podobną umowę w odniesieniu do nowej waluty. Dostępne w niewielkiej ilości monety euro z San Marino mają sporą wartość kolekcjonerską spowodowaną niskimi nakładami.

San Marino leży w Apeninach Północnych. Dominują gleby wulkaniczne, które dobrze nadają się do uprawy winorośli, co w połączeniu z odpowiednim klimatem powoduje, iż uprawy winorośli do wina są wysoko rozwinięte[17].

Ze względu na górzyste położenie San Marino istnieją tam korzystne warunki do rozwoju turystyki. Oprócz walorów naturalnych, turystyka w San Marino rozwija się też dzięki licznym zabytkom. Kolejnymi atrakcjami są muzea: Filatelistyczno-Numizmatyczne oraz Malarstwa. Istotną rolę spełnia również folklor, szczególnie podczas świąt i rocznic[17].

Atrakcje turystyczne[edytuj | edytuj kod]

Strzelnica kuszników
 Osobny artykuł: Zabytki San Marino.

W mieście San Marino zachowały się średniowieczne domy, place i fortyfikacje. Gród otaczały mury obronne z licznymi bramami i basztami. Powyżej grodu na trzech wierzchołkach góry Titano zbudowano obronne zamki połączone murami.

Największa z nich jest twierdza La Rocca o Guaita. Została zbudowana w XI w. Swój obecny kształt uzyskała po przebudowach z XV w. Nad twierdzą góruje wieża o planie wydłużonego pięcioboku, która została zbudowana bezpośrednio na skale (bez fundamentów). Oprócz zachowanej w dobrym stanie wieży i murów obronnych, tuż przy bramie wejściowej znajduje się niewielka kapliczka. Z wieży widoczne są pięcioboczne wieże dwóch pozostałych fortyfikacji, które zbudowano w XIII w.: La Cesta o Fratta oraz Montale. W środkowej – La Cesta o Fratta – mieści się Muzeum Starej Broni.

Katedra poświęcona pamięci św. Maryna została zaprojektowana przez Antonio Serrę, bolońskiego architekta w 1826. Stanęła w 1855 w miejscu jednego z pierwszych kościołów zbudowanych w okresie przedromańskim. Jest to trójnawowa bazylika w stylu klasycystycznym z fasadą ozdobioną kolumnami w porządku korynckim. We wnętrzu katedry, po lewej stronie, w niszy w pobliżu prezbiterium stoi podwójny fotel kapitanów – regentów. Po prawej stronie w srebrnej urnie znajdują się prochy św. Maryna.

Stojąc na placu przed katedrą, w głębi po jej prawej stronie widać masywną sylwetkę romańskiej dzwonnicy pochodzącej z 600 r.. Obok niej znajduje się niewielki, XVI-wieczny kościół pw. św. Piotra, przebudowany ok. 1826. W apsydzie kościoła znajdują się dwa wgłębienia. Zgodnie z tradycyjnym przekazem jest to miejsce, w którym sypiali św. Maryn i św. Leon.

Przy Piazza della Libertà mieści się ratusz Palazzo Pubblico, siedziba rządu republiki. Ratusz został zbudowany w stylu gotyckim pod koniec XIV w. w miejscu wcześniejszego Domus Comunis Magna (Wielki Dom Rajców). W latach późniejszych był wielokrotnie przebudowywany i naprawiany. Pod koniec XIX w. został odtworzony najprawdopodobniej zgodnie ze swoim pierwotnym wyglądem według projektu rzymskiego architekta Francesco Azzurri. Wejście do budynku umieszczone jest w podcieniach zamkniętych trójprzęsłową arkadą Wewnątrz znajduje się 60-osobowa Wielka Sala Rad, Sala Zgromadzeń i Sala Głosowań[18].

Fasada ratusza ozdobiona jest herbami dziewięciu Zamków wchodzących w skład republiki. Nad środkowym łukiem arkady znajduje się kartusz z herbem republiki. Na wysokości półpiętra, w prawym narożniku budynku, umieszczona jest brązowa statuetka przedstawiająca św. Maryna. Nad ratuszem góruje z lewej strony wieża zegarowa. Nad tarczą zegara umieszczono mozaikę przedstawiającą postacie: św. Mariyna, św. Leona i św. Agaty. Wieża i korpus ratusza zwieńczone są blankami.

Pod powierzchnią placu znajduje się średniowieczny kompleks cystern gromadzących wodę deszczową dla potrzeb miasta. Pomnik na placu to Statua Wolności.

San Marino znane było ze swoich kuszników. Co roku odbywa się w mieście festiwal Dni Średniowiecza „Medieval Days”, podczas którego rozgrywany jest turniej kuszniczy. Obchodom towarzyszy wiele imprez m.in. festiwal muzyki średniowiecznej, liczne parady, w których uczestnicy przebrani w historyczne stroje niosą sztandary. Towarzyszą im pokazy akrobatów i kuglarzy.

Galeria[edytuj | edytuj kod]

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Uwagi[edytuj | edytuj kod]

  1. a b Dane szacunkowe na lipiec 2015 roku, podane za CIA The World Factbook (Źródło:CIA) (ang.).
  2. W większość źródeł twierdzi się, że nastąpiło to w 1243 lub 1244. Jednakże w niektórych mowa o 1253, a nawet 1263.

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. KSNG Zeszyt 12:Europa Część II (pol.). 2010.
  2. Repubblica di San Marino, Artykuł o historii San Marino na oficjalnej rządowej stronie Segretaria di stato affari esteri, luty 2012 [dostęp 2019-05-09] (wł.).
  3. Storia della Repubblica di San Marino - Ufficio di Stato per il Turismo, www.visitsanmarino.com [dostęp 2019-05-09].
  4. San Marino. Historia - Encyklopedia PWN - źródło wiarygodnej i rzetelnej wiedzy, encyklopedia.pwn.pl [dostęp 2019-05-09] (pol.).
  5. a b Norman Abjorensen, Historical Dictionary of Democracy, Rowman & Littlefield, 2019, s. 22 (ang.).
  6. Maciej Kijowski, O cechach specyficznych ustroju państwowego San Marino, „ROCZNIK NAUK PRAWNYCH”, XV (2), Lublin 2005, s. 149, ISSN 1507-7896 (pol.).
  7. Juliet Love, Jillian O'Brien (red.), Western Europe 2003, wyd. 5, Psychology Press, 2002, s. 554, ISBN 1-85743-152-9, ISSN 0953-6906 (ang.).
  8. Il Consiglio Grande e Generale, www.agency.sm [dostęp 2019-05-09] (wł.).
  9. Veenendaal, Wouter Pieter, Politics and democracy in microstates. A comparative analysis of the effects of size on contestation and inclusiveness, 2013, s. 108 (ang.).
  10. San Marino country profile, 18 maja 2018 [dostęp 2019-05-09] (ang.).
  11. Maksymilian Czornyj, Państwowość Republiki San Marino – geneza i ewolucja, „Historia i Polityka” (15), 2016, s. 105-106, ISSN 1899-5160 (pol.).
  12. a b c d e Wojciech Giełżyński: Dramat na Monte Titano w "Aż do najdalszych granic". s. 115-123.
  13. San Marino and the Euro - Banca Centrale della Repubblica di San Marino, www.bcsm.sm [dostęp 2019-05-31] (ang.).
  14. Porównaj z ustrojem starożytnej Grecji.
  15. Religious Composition by Country, in Percentages. The Pew Research Center. [dostęp 2014-02-21].
  16. Christian Population as Percentages of Total Population by Country. The Pew Research Center. [dostęp 2014-02-21].
  17. a b Jerzy Groch: San Marino. W: Jadwiga Warszyńska (red.): Geografia turystyczna świata. Wyd. 4. T. 1. Warszawa: PWN, 2000, s. 79. ISBN 83-01-13067-9. (pol.)
  18. Ł. Ropczyński, San Marino, Kierunek Włochy, 13 marca 2018.