Sanahin (klasztor)

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Klasztor Sanahin
Սանահին վանք
Distinctive emblem for cultural property.svg 7.2/33
Ilustracja
Kościół Odkupiciela (Amenapyrkicz)
Państwo  Armenia
Miejscowość Sanahin
Wyznanie przedchalcedońskie
Kościół Apostolski Kościół Ormiański
Położenie na mapie prowincji Lori
Mapa lokalizacyjna prowincji Lori
Klasztor Sanahin
Klasztor Sanahin
Położenie na mapie Armenii
Mapa lokalizacyjna Armenii
Klasztor Sanahin
Klasztor Sanahin
Ziemia41°05′13,79″N 44°39′57,99″E/41,087164 44,666108
Klasztory Hachpat i Sanahin[a]
Obiekt z listy światowego dziedzictwa UNESCO
ilustracja
Państwo  Armenia
Typ kulturowy
Spełniane kryterium II, IV
Numer ref. 777
Region[b] Europa i Ameryka Północna
Historia wpisania na listę
Wpisanie na listę 1996, 2000
na 20 i 24. sesji

Klasztor Sanahin (orm. Սանահին վանք) – zabytkowy ormiański klasztor z X wieku znajdujący się we wsi Sanahin, w prowincji Lorri w północnej Armenii. Ulokowany jest w górnej części wsi, ponad głównym placem, w otoczeniu gęstej roślinności[1]. W roku 2000 został wpisany na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO[2].

Klasztor wzniesiono mniej więcej w tym samym czasie, co leżący niedaleko klasztor Hachpat. Jednakże jego nazwę Sanahin tłumaczy się jako "starszy niż tamten", czyli niż Hachpat[1]. Oba jednak powstały w duchu tej samej epoki – rozkwitu panowania ormiańskiej dynastii Bagratydów – a każdy z nich odgrywał ważną rolę jako centrum duchowe, naukowe, edukacyjne i kulturalne[3]. W obu kompleksach klasztornych główne zabudowania zostały zgrupowane dookoła świątyń, tworząc integralne architektonicznie organizmy, które usytuowane są asymetrycznie w odniesieniu do ich głównych osi. Oba kompleksy klasztorne mają wspólne nie tylko cechy kompozycyjne poszczególnych budowli, ale też detale architektoniczne i dekoracje, w wielu przypadkach niemal identyczne, co pozwala przypuszczać, że zostały wykonane przez rzemieślników pochodzących z tej samej szkoły[4].

Historia[edytuj | edytuj kod]

Klasztor powstał na miejscu wcześniejszej budowli z IV-V w.[5] Obecne zabudowania datuje się na połowę X wieku[1], a więc na czasy panowania ormiańskiej dynastii Bagratydów. Wybudowano tu wówczas trzy kościoły, założono wielką bibliotekę i szkołę. W XI wieku potęgę Bagratydów zniszczyli Turcy Seldżuccy, a klasztor stracił na znaczeniu. Odzyskał je, gdy region Lorri znalazł się pod panowaniem gruzińskiego królewskiego rodu Orbeliani, którzy przekazali go Zakarianom i Kiurikianom. To za ich czasów kompleks klasztorny ponownie przeżywał rozkwit[5] – stał się ważnym na skalę kraju ośrodkiem kulturalnym i naukowym; powstawały w nim liczne manuskrypty (szczególnie miniatury), a w miejscowej akademii uczono przedmiotów humanistycznych i medycznych[1]. Działały tu szkoły filozofii i kaligrafii, seminarium duchowne, skryptorium i biblioteka. Miał tu swoją siedzibę arcybiskup, a na wypoczynek przybywała tu chętnie rodzina królewska Zakarianów, którzy sprawowali mecenat nad obiektem[5].

Klasztor Sanahin w 1235 został spustoszony przez Mongołów, gdy ci zdobyli twierdzę Akner leżącą pomiędzy klasztorami Sanahin i Hachpat[3]. Pewna stabilizacja nastąpiła po podziale Armenii w 1578 pomiędzy Persję a Imperium Osmańskie – wówczas klasztor przez następne 330 lat pozostawał pod władzą perską. W XVIII wieku był remontowany. Gdy znalazł się pod władzą rosyjską, klasztor aż do rewolucji bolszewickiej w 1917 był siedzibą biskupa[5]. W 1920 został zamknięty, po przejęciu władzy w Armenii przez komunistów[1].

Opis[edytuj | edytuj kod]

Zespół klasztorny Sanahin, który obecnie funkcjonuje, składa się z czterech kościołów, kaplicy, dwóch narteksów, seminarium duchownego, biblioteki, dzwonnicy, dwóch grobowców rodowych oraz pozostałości murów obronnych.

W centrum znajduje się kościół Matki Bożej (Astwacacin) ufundowany w latach 928-944 przez ród Bagratydów. Jest to bazylika kopułowa na planie krzyża[5]. Kopuła oraz bęben zostały dodane podczas przebudowy w 1652[3]. W 1211 z polecenia księcia Waczesa Waczutiana dobudowanego do niego narteks – trójnawową budowlę przykrytą dwuspadowym dachem podtrzymywanym przez kolumny. Służył on jako miejsce odprawiania porannych i wieczornych modlitw oraz spotkań i zebrań[5].

Największą świątynią w zespole jest kościół Odkupiciela (Amenapyrkicz). Zbudowano go w roku 966 na polecenie królowej Chosrowanusz, żony króla Aszota III z rodu Bagratydów[5]. Uważa się, że budowniczym świątyni był Trdat – nadworny architekt dynastii Bagratydów[6]. Świątynia posiada wnętrze zwieńczone wielką kopułą. Pierwotnie zdobiła ją potężniejsza kopuła niż obecna, ale zniszczona została w wyniku trzęsienia ziemi[1]. Apsyda główna i tambur kopuły były udekorowane łukami, które komponowały się z niejednolicie pokrytymi ornamentami oknem i ościeżami drzwi, podkreślającymi gładkie powierzchnie fasad. Surowa wschodnia fasada zwieńczona jest w szczycie monumentalną grupą rzeźb królów Lorri Gurgena (Cyriaka lub Korike) I i Symbata – synów fundatorki kościoła, królowej Chosrowanusz. Chronologicznie jest to pierwsza płaskorzeźba – przedstawienie ludzkich figur z modelem kościoła, co nadaje jej wielkie znaczenie w ormiańskiej sztuce[4]. W 1181 do zachodniej części kościoła dobudowano przedsionek z czterema kolumnami podtrzymującymi sklepienie, który pełnił także funkcję grobowca[5]. Tego typu dobudówki, zwane gawitami lub żamatunami, to jeden z charakterystycznych elementów średniowiecznej ormiańskiej architektury. Były przeznaczone na poranną i wieczorną posługę, dla parafian, dla których nie starczyło miejsca w głównej świątyni. Dobudówka wybudowana została przez architekta Dżamhaira na koszt ojca przełożonego Owanesa i książęcej rodziny[4]. Światło dociera do niej poprzez otwór w środku kopuły. Jest to najwcześniejszy znany przykład tego rodzaju konstrukcji, która zawdzięcza swoje początki z ormiańskich mieszkań chłopskich składających się z pokoju z czterema kwadratowymi wolnostojącymi słupami podtrzymującymi dach oraz ze środkowym otworem w dachu umożliwiającym wydostawanie się dymu[2].

Pomiędzy obydwoma kościołami znajdowało się seminarium Akademii z końca X wieku. To podłużna przestrzeń o sklepieniu wspartym na kolumnach przylegających do ścian kościołów[1]. W XI wieku wykładał tu Grzegorz Magistros (Grigor Magistros Pahlawuni, 985 – 1085) – pisarz, poeta i wielki erudyta, dzięki któremu Sanahin był znany jako ormiański ośrodek neoplatonizmu[5].

Na północny wschód od wyżej wymienionych obiektów znajduje się biblioteka z roku 1063[4], niegdyś mieszcząca skryptorium, zbudowane przez królową Hranusz – córkę króla Dawida I Bez Ziemi[3]. Architektonicznie wyróżnia ją wielki ośmioboczny dach namiotowy na ukośnie zaaranżowanych łukach spoczywających na zawiłych podporach w środkach ścian. Połacie dachu namiotowego wykonane są jako nakładające się wstęgi, co powoduje, że wygląda on jak dach ormiańskiej chałupy. Nisze w ścianach oraz podpory przyścienne różnią się kształtami, rozmiarami oraz zdobieniami. Dzięki wijącym się kształtom krzyżujących się elementów podpory łagodnie wpasowują się w ściany, zdobione ażurowymi rzeźbieniami[4].

Do biblioteki przylega kaplica św. Grzegorza z końca X wieku i odbudowana w 1061. To mała budowla z kopułą, zbudowana na planie wieloliścia, z zewnątrz sprawiająca wrażenie rotundy[5]. Obecna kopuła została dobudowana znacznie później, prawdopodobnie podczas rekonstrukcji z roku 1652[3]. Na lewo od wejścia w ścianę wkomponowano chaczkar z trzema krzyżami[1].

Znajdująca się w północnej części kompleksu i przylegająca do narteksu dzwonnica pochodzi z lat 1211-1235 i jest jedną z najstarszych tego typu obiektów w Armenii. Zwieńczona jest lekką rotundą, która stała się charakterystyczną cechą późniejszych oddzielnych wież dzwonniczych w Armenii[4]. W górnej kondygnacji posiada arkadowy ganek, zaś w zachodniej elewacji znajduje się chaczkar z czerwonego tufu[5].

Na południe od głównych budowli kompleksu wznosi się pusty grobowiec Argutinskich-Dołgorukich – zamożnej i wpływowej rosyjskiej rodziny o ormiańskich korzeniach[5].

Dalej na wschód położony jest grobowiec książąt Zakarianów (Zacharidów). Jego wschodnia część z przełomu X i XI w. jest piwniczną kryptą ze sklepieniem na ściennych łukach i z kaplicami, z których środkową stworzono na planie prostokąta, boczne zaś są okrągłe. Wybudowana w 1189 zachodnia część to pomieszczenie na planie prostokąta z oryginalnym masywnym zdobionym portalem[4].

Za grobowcem zlokalizowane są dwie ostatnie świątynie zespołu klasztornego: kościół św. Jakuba (Surp Hakop) z IX wieku oraz kościół Zmartwychwstania (Surp Harutiun) z XIII wieku. We wnętrzu tego drugiego występują dwie identyczne apsydy ołtarzowe[5].

Galeria[edytuj | edytuj kod]

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. a b c d e f g h Północna Armenia i jezioro Sewan. W: Sławomir Adamczak: Gruzja, Armenia i Azerbejdżan. Bielsko-Biała: Wydawnictwo Pascal, 2013, s. 336-337, seria: Praktyczny przewodnik. ISBN 978-83-7642-141-4.
  2. a b UNESCO: Monasteries of Haghpat and Sanahin (ang.). whc.unesco.org. [dostęp 2015-03-25].
  3. a b c d e Sanahin Monastery (ang.). www.traveltoarmenia.am. [dostęp 2015-03-25].
  4. a b c d e f g Regiony Armenii północnej. W: Gruzja, Armenia i Azerbejdżan – Magiczne Zakaukazie. Wyd. IV. Gliwice: Wydawnictwo Helion, 2012, s. 272-278, seria: Przewodniki Bezdroży. ISBN 978-83-246-7447-3.
  5. a b c d e f g h i j k l m Prowincja Lori. W: Leszek Waksmundzki: Armenia – przewodnik. Wyd. 2. Pruszków: Rewasz, 2013, s. 182-185. ISBN 978-83-62460-35-9.
  6. Trdat the Architect (ang.). www.armenianreligion.am. [dostęp 2015-03-25].