Sanktuarium Imama Rezy

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Sanktuarium Imama Rezy
Ilustracja
Widok na Mauzoleum Imama Rezy
Państwo

 Iran

Miejscowość

Meszhed

Wyznanie

Islam

Rodzaj

sanktuarium, mauzoleum, meczet

Wezwanie

szyizm

Historia
Data budowy

818[1] (następnie rozbudowywany)

Dane świątyni
Stan obecny

Miejsce święte Islamu

Położenie na mapie Iranu
Mapa konturowa Iranu, u góry po prawej znajduje się punkt z opisem „Sanktuarium Imama Rezy”
Ziemia36°17′16,7516″N 59°36′56,6826″E/36,287987 59,615745
Strona internetowa

Sanktuarium Imama Rezy (pers. ‏حرم امام رضا‎, Haram-e Emâm Rezâ) – kompleks świątynny z mauzoleum Alego al-Rezy (arab. ‏Ali ar-Rida‎), ósmego z dwunastu imamów. Znajduje się w mieście Meszhed w ostanie Chorasan-e Razawi w Iranie. Kompleks, skupiony wokół grobowca Imama Rezy, obejmuje meczety, w tym Meczet Gouharszad z XV wieku, grobowce, dziedzińce (sahn), bibliotekę, muzea i Uniwersytet Studiów Islamskich Razawi.

Mauzoleum Imama Rezy zajmuje obszar 267 079 m². Otoczone jest siedmioma dziedzińcami o powierzchni 331 578 m². W sumie obszar sanktuarium zajmuje powierzchnię niemal 60 hektarów[2]. Corocznie sanktuarium odwiedza od 15 do 20 milionów pielgrzymów[1], z Iranu, Iraku, Indii, Afganistanu, Pakistanu i Turcji[3]. Muzułmanie, którzy odbyli pielgrzymkę do grobu Imama Rezy, noszą tytuł meszheddi[3]. Kompleksem, od początku jego istnienia, zarządza organizacja Astan Ghods Razawi (pers. ‏آستان قدس رضوی‎), od 1511 roku działająca w formie fundacji[1].

Historia[edytuj | edytuj kod]

Wejście do mauzoleum, 1850 r.
Żona ostatniego szacha Iranu Farah Pahlawi w Mauzoleum w 1978 r.

W roku 818 Ali al-Reza został otruty przez Al-Mamuna, kalifa z dynastii Abbasydów. Pochowano go 5 września 818 roku w grobowcu obok miejsca pochówku Haruna ar-Raszida, w pałacu letnim zbudowanym przez Humajda ibn Kahtabę, zarządcę Chorasanu, w małej miejscowości Sanabad[4]. Grób imama stał się celem pielgrzymek szyitów, a miejscowość jego pochówku zaczęto nazywać Mashad Al-Reza (martyrium Al-Rezy). Z czasem nazwę tę skróconą do Mashad (pol. Meszhed)[5].

Na przełomie IX i X wieku nad grobem imama Rezy postawiono kopułę, a wokół martyrium powstało szereg budynków i bazary. W 993 roku Meszhed oraz mauzoleum imama Rezy zostały zniszczone przez Sebüktigina, sułtana z dynastii Ghaznawidów. Jednak już w 1009 roku jego następca, Mahmud z Ghazny rozpoczął renowację i rozbudowę mauzoleum, udekorował grobowiec imama marmurem oraz drewnianą sztukaterią, a także zbudował fortyfikację wokół miasta. Prace te kontynuował jego syn, Masud, który zbudował mur wokół martyrium Rezy[4].

W XII wieku sułtan Ahmad Sandżar z dynastii Seldżuków odnowił sanktuarium i zbudował nowe budynki w jego otoczeniu[4].

W XIII wieku w czasie inwazji Mongołów świątynia została ponownie zrujnowana. Odbudował ją i rozbudował w XIV wieku Oldżajtu z dynastii Ilchanidów, mongolski władca Iranu, który w 1310 roku przeszedł na szyizm[4].

Rozkwit sanktuarium rozpoczął się za panowania Szahrucha z dynastii Timurydów, który często pielgrzymował do grobu imama Rezy. Jego żona, Gouharszad Agha, w 1418 roku zleciła architektowi Kawamoddinowi budowę obok mauzoleum imama meczetu (Meczet Gouharszad), uznawanego obecnie za jeden z najpiękniejszych meczetów na świecie[4][6]. W okresie panowania Szahrucha mauzoleum imama Rezy zostało otoczone rozległym kompleksem świątynnym[4].

Szczyt rozbudowy sanktuarium przypadł na okres panowania Safawidów. Kopuła nad grobem imama została pokryta złotymi płytkami, a na terenie kompleksu świątynnego zbudowano liczne minarety, dziedzińce (sahn), arkady (riwaq) i medresy. Grobowiec imama obudowano ozdobną strukturą kratownicową, zamykającą grobowiec (zahir)[4].

W okresie od XVIII do XIX wieku, za panowania Nader Szaha oraz dynastii Kadżarów, kompleks sanktuarium podlegał dalszej rozbudowie i zdobieniu[4].

29 marca 1911 roku sanktuarium zostało ostrzelane z artylerii przez wojska rosyjskie. Ostrzał uszkodził zabudowę oraz zabił dużą liczbę pielgrzymów i mieszkańców Meszhedu[4].

W 1935 roku świątynia stała się centrum buntu przeciwko wprowadzonemu przez Rezę Szaha Pahlawiego zakazowi noszenia hidżabu. 13 lipca 1935 roku siły zbrojne szacha zaatakowały sanktuarium i otworzyły ogień do wiernych protestujących w Meczecie Gouharszad[4].

W 1959 roku nad grobowcem imama Rezy postawiono nowy zahir o długości ok. 4 metrów, szerokości ok. 3 metrów i wysokości ok. 3,9 metra. Cały zahir zdobiony jest 14 arkadami oraz 18 wypukłymi tablicami ze złota, na których pismem suls zapisano hadisy. Wokół zahiru, w jego górnej części, zapisano imiona Czternastu Bezgrzesznych (Masum): Mahometa, Fatimy i dwunastu Imamów. Powyżej tych tablic, na frezowanych krawędziach, wokół całego zahiru zapisano imię Allaha[4].

21 listopada 1978 roku, w okresie rewolucji islamskiej, sanktuarium zaatakowały siły zbrojne szacha Mohammada Rezy Pahlawiego[4].

20 czerwca 1994 roku w czasie święta Aszura w sanktuarium miał miejsce zamach bombowy, podczas którego zginęło 26 osób. Atak zorganizował beludżystański (pakistański) sunnita[7] Ramzi Yousef, terrorysta, odpowiedzialny za Zamach na World Trade Center w 1993. Przeprowadził go we współpracy z Ludowymi Mudżahedinami[8].

Kompleks[edytuj | edytuj kod]

Złota kopuła i minaret
Grobowiec Imama Rezy
Meczet Gouharszad w 2006

Na kompleks Sanktuarium Imama Rezy składa się współcześnie wiele budowli o różnej użyteczności, skupionych wokół Mauzoleum Imama Rezy. Najważniejsze z nich to:

Mauzoleum Imama Rezy
Grobowiec Imama przykryty jest Złotą Kopułą o wysokości 31,2 metra i otoczony jest różnymi ejwanami, z których każdy ma odrębną nazwę. Miejsce to ma kształt kwadratu. Ściany pokryte są marmurem na wysokości dwudziestu centymetrów, a kolejne dziewięćdziesiąt dwa centymetry pokrywają drogocenne kafle zwane kaflami sułtana Sandżara. Wyryte zostały na nich wersety Koranu i hadisy Ahl al-Bajt. Na szerokości 80 cm wokół ścian widnieje inskrypcja napisana przez Ali Reza Abbasiego, kaligrafa z okresu Safawidów, przedstawiająca 62. surę Koranu Al-Dżumuah (Zgromadzenie)[5].
Minarety
W pobliżu mauzoleum Imama zbudowane zostały dwa złote minarety. Pierwszy zbudowany został w XVII wieku przez szacha Tahmasba I w północnej części dziedzińca Enghelab, na ejwanie Abbasa. Drugi minaret zlokalizowany jest blisko Kopuły, na ejwanie Nadera w południowej części dziedzińca Enghelab. Ma wysokość 40,5 metra i obwód 13 metrów. Zbudowany został w XVIII wieku przez Nader Szaha. Nietypowy brak symetrii z Kopułą jest celowy, aby pielgrzymi wchodzący do Sanktuarium od strony głównej alei Meszhedu (alei Imama Rezy) mogli zobaczyć minarety z Kopułą pośrodku[2].
Dziedziniec Enghelab (sahn Enghelab-e-Islami), dawniej stary dziedziniec (sahn-e-Atigh)
Zlokalizowany jest w północno-wschodniej części kompleksu. Jest uważany za jedną z najpiękniejszych i najwspanialszych budowli całego sanktuarium. Po każdej stronie dziedzińca zbudowane zostały ejwany[9]:
  • Abbasa, po stronie północnej, zbudowany przez szacha Abbasa II w XVII wieku,
  • Nadera (Tala-ji-Naderi), zwany złotym ejwanem, po stronie południowej, zbudowany w 2. połowie XV wieku przez Alego Szera Nawoi, w XVIII wieku odbudowany i ozłocony przez Nader Szaha, przez który prowadzi wejście do budynków wokół mauzoleum,
  • Naghghare Chane po stronie wschodniej, zbudowany przez Abbasa II, na którym znajdują się trzy bębny, w które tradycyjnie bije się dziesięć minut przed wschodem i zachodem słońca, z wyjątkiem miesięcy Muharram i Safar, oraz w dni świąt religijnych. Geneza tradycji bicia w bębny nie jest znana, ale wiadomo, że zostały one umieszczone w tym miejscu około XVI wieku i historycznie były używane przez władców do sygnalizowania nadejścia swoich procesji,
  • Sa'at po stronie zachodniej, zbudowany przez Abbasa II[9], na którym umieszczona została przez Mozaffara Kadżara wieża zegarowa[5].
Pośrodku dziedzińca znajduje się publiczne miejsce do picia i ablucji o nazwie hawze Ismail Talai z pozłacaną inskrypcją z czasów panowania Nader Szaha[5].
Meczet Gouharszad
Meczet ten jest jednym z najbardziej znanych w Iranie. Jego budowa rozpoczęła się w 1418 r. z inicjatywy Gouharszad Aghi, żony Szahrucha. Jego powierzchnia wynosi 9410 m² i obejmuje dziedziniec, cztery ejwany i siedem dużych sal modlitewnych. Po obu stronach ejwanu maksury znajdują się dwa minarety, każdy o wysokości 40 metrów. Ejwan zdobiony jest inskrypcją autorstwa Bajsunkura, syna Gouharszad i Szahrucha. W ejwanie maksury znajduje się minbar Sahib-az-Zaman, zbudowany w XIX wieku z drewna orzechowego, bez użycia żelaza lub gwoździ. W meczecie znajduje się biblioteka publiczna z 34 650 woluminami[5].
Meczet Bala-Sar (Ponad Głową)
Mały meczet zbudowany w zachodniej części mauzoleum, jeden z najstarszych meczetów w Meszhedzie, zbudowany na początku XI wieku, za czasów Mahmuda z Ghazny[5].
Ejwan Dar-al Hoffaz (miejsce recytatorów)
Zlokalizowany jest na południe od mauzoleum i na północny-wschód od Meczetu Gouharszad. Zbudowano go dla recytatorów Koranu. Pielgrzymi modlą się w tym miejscu o pozwolenie na wejście do Mauzoleum Imama Rezy, z którym jest połączony drzwiami. Pochowano w nim Abbasa Mirzę[5].
Ejwan Tauhid Chane (miejsce Boskiej Jedności)
Zlokalizowane na północ od grobu Imama Rezy i na południe od dziedzińca Enghelab. Jest miejscem modlitwy dla kobiet[5].
Ejwan Dar-al Rahmah
Ejwan o powierzchni 365 m², znajdujący się we wschodniej części dziedzińca Dżamhuri-e-Islami. Bogato zdobiony złoceniami, lustrami i ornamentami geometrycznymi. Zbudowany w połowie XX wieku (1371 AH)[5].
Azyle (Bast)
Basty były miejscem schronienia dla prześladowanych. Funkcję bastu w sanktuarium pełnią dwa place po obu stronach dziedzińca Enghelab: Baste Pajin Chjaban (Dolny Bast) i Baste Bala Chjaban (Górny Bast). Dziś Basty są używane jako wejścia do Mauzoleum Imama Rezy. Współcześnie zbudowano dwa nowe Basty: Baste Szejch Bahai (między meczetem Gouharszad i dziedzińcem Dżamhuri Islami) oraz Baste Tabarsi (między Uniwersytetem Islamskim a nowym budynkiem biblioteki)[5].
Kopuła Allahwerdi-chan
Ośmiokątna kopuła zbudowana nad grobem Allahwerdi-chana, jednego z generałów szacha Abbasa II. Znajduje się w północno-wschodniej części mauzoleum i jest bogato zdobiona kolorowymi płytkami i rysunkami. Stanowi jedno z najcenniejszych dzieł artystycznych Sanktuarium[5].
Muzeum Astan Ghods
Budynek znajduje się we wschodniej części dziedzińca Imama Chomeiniego, w pobliżu placu Haram. Niektóre z jego obiektów pochodzą z VI wieku p.n.e. Zawiera wyjątkową kolekcję dywanów, dywaników i złotych nakryć grobowych z XI i XIII wieku. Do cennych obiektów należą niektóre inskrypcje autorstwa Alego Rezy Abbasiego. Wśród unikalnych dzieł sztuki w muzeum znajduje się pierwszy nagrobek Imama Rezy oraz duży kamienny basen wykonany z kawałka czarnego kamienia, ozdobiony arabeskami[5].
Astan Ghods Mehmansara
Karczma znajdująca się w Baste-e Sofla. Każdy zamorski pielgrzym (zair) ma prawo do jednego bezpłatnego posiłku dziennie, jako gość Imama[5].

Upamiętnienie[edytuj | edytuj kod]

Sanktuarium Imama Rezy było motywem zdobiącym banknoty Iranu wydane w 1981 roku.

Fotogaleria[edytuj | edytuj kod]

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. a b c Illustrated dictionary of the Muslim world.. Tarrytown, N.Y.: Marshall Cavendish, 2011, s. 153. ISBN 978-0-7614-7929-1.
  2. a b FARS News Agency: Iran Cradle of Tourist Sights. Free Online Library, 2014-03-21. [dostęp 2021-08-21].
  3. a b Mariusz Maciak. Miejsca święte i pielgrzymkowe w islamie sufickim i szyickim. „Nurt SVD”. 1, s. 79-95, 2017. 
  4. a b c d e f g h i j k l Hyder Reza Zabeth: Landmarks of Mashhad. Mashhad: Islamic Research Foundation, 1999. ISBN 978-964-444-221-6.
  5. a b c d e f g h i j k l m Maqbul Rahim: History of the shrine of Imam Ali b. Musa Al-Ridha - peace be upon him - the history of Mashhad (ang.). Al-Islam - Ahlul Bayt Digital Islamic Library Project, 1995. [dostęp 2021-08-21].
  6. Jennifer Westwood: On pilgrimage: sacred journeys around the world. Mahwah, N.J.: HiddenSpring/Paulist Press, 2003, s. 261. ISBN 978-1-58768-015-1.
  7. Laurie Mylroie, Revisiting Ramzi Yousef’s terrorism: World Trade Center bombing and Philippines plane bombing plot, kurdistan24.net, 15 kwietnia 2020 [dostęp 2021-08-24] (ang.).
  8. Al-Qaida timeline: Plots and attacks (ang.). NBC News. [dostęp 2021-08-21].
  9. a b Courtyards of the Shrine Complex. Iran Ziarat. [dostęp 2021-08-21].