Saparmyrat Nyýazow

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Saparmyrat Nyýazow
Saparmurat Niyazov.jpg
Data i miejsce urodzenia 19 lutego 1940
Gypjak
Data i miejsce śmierci 21 grudnia 2006
Aszchabad
Turkmenistan 1. Prezydent Turkmenistanu
Okres od 7 października 1991
do 21 grudnia 2006
Przynależność polityczna Demokratyczna Partia Turkmenistanu
Poprzednik urząd utworzony
Następca Öwezgeldi Ataýew (p.o.)
Turkmenistan 1. Przewodniczący Demokratycznej Partii Turkmenistanu
Okres od 16 grudnia 1991
do 21 grudnia 2006
Poprzednik urząd utworzony
Następca Gurbanguly Berdimuhamedow
Turkmeńska Socjalistyczna Republika Radziecka Pierwszy Sekretarz KC Komunistycznej Partii Turkmeńskiej SRR
Okres od 21 grudnia 1985
do 16 grudnia 1991
Poprzednik Muhamednazar Gapurow
Następca urząd zniesiony
Odznaczenia
Order Księcia Jarosława Mądrego I klasy
Saparmyrat Nyýazow i Władimir Putin. (2002)
Pomnik Nyýazowa w Aszchabadzie

Saparmyrat Ataýewiç Nyýazow (często zapisywany w transkrypcji z rosyjskiego: Saparmurat Atajewicz Nijazow; ur. 19 lutego 1940 w Gypjaku, zm. 21 grudnia 2006 w Aszchabadzie) – turkmeński polityk, pierwszy sekretarz KC Komunistycznej Partii Turkmeńskiej SRR w latach 1985-1991, prezydent Turkmenistanu oraz przewodniczący Demokratycznej Partii Turkmenistanu w latach 1991-2006.

Kariera polityczna[edytuj]

Aktywnie działał w Komunistycznej Partii Turkmeńskiej SRR. 21 grudnia 1985 zastąpił Muhamednazara Gapurowa na stanowisku pierwszego sekretarza partii. Sprawował ten urząd aż do 16 grudnia 1991, kiedy na skutek rozpadu Związku Radzieckiego i uzyskania niepodległości przez Turkmenistan partię komunistyczną rozwiązano[1]. Jednocześnie zainicjował powstanie Demokratycznej Partii Turkmenistanu[2] (turkm. Türkmenistanyň Demokratik Partiýasy) która stała się jedynym legalnym ugrupowaniem w kraju. W wyborach prezydenckich przeprowadzonych 21 czerwca 1992 uzyskał 99,50% głosów przy frekwencji wynoszącej 99,8%[3]. W wyniku referendum z 15 stycznia 1994 roku jego mającą trwać 5 lat kadencję przedłużono do 2002 roku. 28 grudnia 1999 roku w obliczu przybliżającego się końca jego rządów parlament ogłosił go dożywotnim prezydentem.

Osoba prezydenta była przedmiotem kultu jednostki na wzór stalinowski. W kraju postawiono liczne pomniki Nyýazowa, a urzędy pełne były jego portretów. Dzień jego urodzin był świętem narodowym, a sam Nyýazow przyjął tytuł Türkmenbaşy (Turkmenbaszy, czyli „ojca wszystkich Turkmenów”), zaś komisja historyków ustaliła, że jest on potomkiem Aleksandra Wielkiego. Na jego cześć miasto Krasnowodzk zmieniło nazwę na Türkmenbaşy.

W rękach Nyýazowa skupiała się cała władza w państwie. Jako prezydent był on nie tylko głową państwa, ale także szefem rządu, przewodniczącym wyższego organu władzy ustawodawczej – Rady Ludowej (turkm. Halk Maslahaty), przewodniczącym Konwentu Seniorów, najwyższym dowódcą sił zbrojnych oraz przewodniczącym Rady Obrony i Bezpieczeństwa Narodowego. Interesy państwa podporządkowane zostały interesom członków rodziny Nyýazowa, która przejęła cały turkmeński rynek wełny, bawełny, ropy naftowej, gazu ziemnego oraz innych cennych surowców.

Pod jego rządami Turkmenistan prowadził politykę niezaangażowania, dlatego też Nyýazow nie poparł amerykańskiej interwencji w Afganistanie, a w 2005 ogłosił rozluźnienie więzów Turkmenistanu ze Wspólnotą Niepodległych Państw. W 2006 nawiązał dialog z Unią Europejską, mający jej zapewnić uniezależnienie od gazu rosyjskiego. Miał duże poparcie społeczne, bo gwarantował mieszkańcom swojego kraju darmowe dostawy gazu, energii elektrycznej i ogrzewanie.

Saparmyrat Nyýazow był również autorem książki Ruhnama (Księga ducha), przedstawiającej wizję historyczną i polityczną prezydenta oraz będącej (obok Koranu) podstawą edukacji w Turkmenistanie.

Śmierć i sukcesja[edytuj]

Zmarł 21 grudnia 2006[4] w wyniku nagłego ataku serca[5]. Zostawił żonę Muzę oraz syna Myrata i córkę Irinę[6]. Pogrzeb odbył się 24 grudnia 2006 w Aszchabadzie[7], lecz ciało spoczęło w meczecie w Gypjaku.

Następcą Nyýazowa został wybrany wicepremier Gurbanguly Berdimuhamedow, który w kolejnych latach ograniczył kult jednostki poprzednika, wprowadził nową konstytucję, zainicjował odejście od międzynarodowej izolacji Turkmenistanu[8] oraz formalnie zlikwidował ustrój jednopartyjny[9]. Mimo to kraj został sklasyfikowany na 160 miejscu spośród 167 krajów objętych badaniem wskaźnika demokracji przez Economist Intelligence Unit w 2014 roku - najniżej spośród państw byłego ZSRR[10].

Odznaczenia[edytuj]

Przypisy

  1. Leftist Parties of the World, Turkmenistan
  2. Turmenistan Political Parties (ang.). Country Studies. [dostęp 14-09-2012].
  3. Nohlen, D, Grotz, F & Hartmann, C (2001) Elections in Asia: A data handbook, Volume I, p477 ISBN 0-19-924958-X
  4. Умер президент Туркмении Сапармурат Ниязов (ros.). ria.ru, 2006-12-21. [dostęp 2014-12-24].
  5. Ilja Azar, Ksenija Soljanska: Туркменбаши умер (ros.). gazeta.ru, 2006-12-21. [dostęp 2014-12-24].
  6. Kiriłł Antonow, Nigina Bierojewa, Olga Wandyszewa, Aleksandr Gamow, Aleksandr Ziuziajew, Nikita Krasnikow, Andriej Siedow, Maksim Czyżykow: Наследником Туркменбаши может стать следователь московской прокуратуры (ros.). kp.ru, 2006-12-22. [dostęp 2014-12-24].
  7. В Ашхабаде проходит церемония прощания с Туркменбаши (ros.). ria.ru, 2006-12-24. [dostęp 2014-12-24].
  8. Turkmenistan takes reformist step, BBC News, 26 września 2008.
  9. Turkmenistan Gets First Legislator From 'Alternative' Party, Radio Free Europe, 10 czerwca 2013.
  10. Democracy Index 2014, sudestada.com.uy