Sardanapal

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj

Sardanapal - postać wzmiankowana w Historii perskiej greckiego historyka Ktezjasza, uważana przez niego za ostatniego króla Asyrii. Dzieło to wprawdzie zaginęło, ale opowieść o Sardanapalu zachowała się u Diodora Sycylijskiego (II 27), który opierał się na przekazie Ktezjasza. W przekazie tym Sardanapal przedstawiany jest jako zniewieściały i dekadencki władca, który swymi działaniami doprowadza do upadku państwa.

Sardanapal jest najprawdopodobniej zniekształconą formą imienia Aszurbanipal, które nosił jeden z ostatnich władców Asyrii. Postać opisana przez Diodora w niczym nie przypomina jednak tego władcy, który był królem uczonym, sprawnym i odnoszącym zwycięstwa.

Opis w przekazie Diodora Sycylijskiego[edytuj | edytuj kod]

Diodor mówi, że Sardanapalus, syn Anakyndaraksesa, prześcignął wszystkich poprzednich władców w lenistwie i luksusie. Całe życie spędził na zaspokajaniu swych potrzeb. Ubierał się jak kobieta i nosił makijaż. Miał wiele konkubin, kobiet i mężczyzn. Napisał własne epitafium, w którym stwierdził, że zaspokajanie zmysłów jest jedynym celem życia. Jego styl życia wywołał niezadowolenie w imperium asyryjskim, co pozwoliło na rozwój spisku przeciwko niemu, którego przywódcą był Arbaces. Przymierze Medów, Persji i Babilończyków rzuciło wyzwanie Asyryjczykom. Sardanapalus zerwał się do działania i kilka razy rozbił rebeliantów w bitwie, ale nie zdołał ich zmiażdżyć. Wierząc, że pokonał buntowników, Sardanapalus powrócił do swojego dekadenckiego stylu życia, odprawiając ofiary i uroczystości religijne. Ale rebelianci zostali wzmocnieni przez nowe oddziały z Baktrii. Wojska Sardanapalusa były zaskoczone podczas świętowania i zostały rozgromione.

Sardanapalus powrócił do Niniwy, by bronić swojej stolicy, podczas gdy jego armia została postawiona pod dowództwem jego szwagra, który wkrótce został pokonany i zabity. Po wysłaniu swojej rodziny w bezpieczne miejsce, Sardanapalus przygotował się do obrony Niniwy. Udało mu się wytrzymać długie oblężenie, ale ostatecznie ulewne deszcze spowodowały, że Tygrys wylał, doprowadzając do zawalenia się jednego z murów obronnych. Aby uniknąć wpadnięcia w ręce swoich wrogów, Sardanapalus miałstworzony dla siebie stos pogrzebowy, na którym ułożone były "wszystkie jego złote, srebrne i królewskie stroje". W stosie uwięził także swoich eunuchów i konkubiny, którzy zginęli razem z nim w płomieniach[1]. Grecki pisarz Choerilus z Iasus skomponował epitafium na temat Sardanapala, które, jak twierdził, zostało przetłumaczone z języka chaldejskiego[2]

Historyczna autentyczność[edytuj | edytuj kod]

Nie ma króla o imieniu Sardanapal w Asyryjskiej Liście Królów. Fragmenty opowieści o Sardanapalus zdają się być w pewnym stopniu powiązane z wydarzeniami z późniejszych lat Imperium Asyryjskie, w tym konflikt między królem asyryjskim Aszurbanipal a jego bratem Szamasz-szuma-ukin , który kontrolował Babilon jako terytorium wasalne, w imieniu swojego brata. Domniemana śmierć Sardanapala w płomieniach jego pałacu jest bliższa jego bratu Szamasz-szuma-ukin, który został przesycony babilońskim nacjonalizmem i zawarł przymierze z Babilończykami, Chaldejczykami, Elamitami, Arabami i Sutejami przeciwko swojemu panu, próbując przenieść siedzibę ogromnego imperium z Niniwy do Babilonu.

Nie ma dowodów z Mezopotamii, że albo Ashurbanipal, albo Shamash-shum-ukin prowadzili hedonistyczny styl życia, byli homoseksualistami lub transwestytami. Obaj wyglądali na silnych, zdyscyplinowanych, poważnych i ambitnych władców, a Aszurbanipal był piśmiennym i uczonym królem, zainteresowanym takimi dziedzinami jak matematyka, astronomia, astrologia, historia , zoologia i botanika[3]

Tym który był oblężony i pokonany, a jego sojusznicy zmiażdżeni był Szamasz-szuma-ukin w Babilonie, a nie Ashurbanipal w Niniwie. Po porażce pierwszego z 648 r. pne, inskrypcja Aszurbanipala odnotowuje, że ​​"zmiażdzyli Szamasza-szum-ukina, wroga brata, który zaatakował mnie, w szalejącej pożodze"[4]

Faktyczny upadek Niniwy miał miejsce w 612 r. p.n.e. po tym, jak Asyria została znacznie osłabiona przez serię wojen domowych między rywalizującymi pretendentami do tronu. Dawni poddani wykorzystali te wydarzenia i uwolnili się od jarzma asyryjskiego. Asyria została zaatakowana w 616 roku p.n.e. przez sprzymierzone siły Medów, Scytów, Babilończyków, Chaldejczyków, Persów, Kimerów i Elamitów. Niniwa została oblężona i zdobyta w 612 r p.n.e. Syn Aszurbanipala, Sin-szarra-iszkun (trzeci z czterech królów rządzących po Asurbanipalu) rządził wówczas jako król Asyrii. Prawdopodobnie został zabity, broniąc swojego miasta podczas oblężenia, choć zapisy są fragmentaryczne. Aszur-uballit II zastąpił go jako ostatniego króla niezależnej Asyrii, rządząc z Harranu, ostatniej stolicy Asyrii do 605 r. p.n.e. Asyria przetrwała jako okupowana prowincja i geopolityczny podmiot, dopóki nie została rozwiązana przez Arabów po islamskim podboju Mezopotamii w VII wieku n. e. Obszar ten jest nadal zamieszkany przez Chrześcijan mówiących językiem wschodnim aramejskim, którym posługuje się rdzenna ludność asyryjska.

E. J. Sweeney utożsamia Sardanapala z Aszur-da"in-apla, synem Salmanasar III, który prowadził bunt przeciwko ojcu[5].

Przypisywany grobowiec[edytuj | edytuj kod]

W przeddzień bitwy pod Issos (333 r. p.n.e.), jak stwierdzają biografowie Aleksandra Wielkiego Aristobul Kasandryjski i Kallistenes, Aleksander zobaczył grobowiec w Anchialus w Cylicji, który miejscowi określali jako rzekomy grób Sardanapala. Na płaskorzeźbie przedstawiającej króla, klaszczącego w dłonie nad głową znajdowała się inskrypcja, którą miejscowi przetłumaczyli dla niego: "Sardanapalus, syn Anakyndaraksesa, zbudował Anchialus i Tarsus w ciągu jednego dnia; Przybyszu, jedz, pij i uprawiaj miłość, bo inne ludzkie rzeczy nie są tego warte " (w sensie, klaśnięcia w dłonie)[6]. Historycznie, nie ma żadnych śladów, aby jakikolwiek król Asyrii umarł lub był pochowany w Cylicji.

W literaturze i sztuce[edytuj | edytuj kod]

Sardanapal jest bohaterem dramatu George’a Gordona Byrona Sardanapalus (1821)[7] i ogromnego eposu Edwina Atherstone’a The fall of Nineveh (1828-1868)[8]. Tragedia Byrona została przełożona na język polski przez Fryderyka Krauze[9].

Śmierć Sardanapala była tematem obrazu pt. La Mort de Sardanapale, francuskiego malarza z epoki romantyzmu, Eugène Delacroix. Obraz powstał prawdopodobnie na podstawie sztuki z 1821 roku Sardanapalus, Lorda Byrona. Istnieją jednakże, różnice między ujęciem tego tematu przez obu artystów[10].

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Diodor Sycylijski: The historical library of Diodorus the Sicilian: in fifteen books.. Wyd. I. H. Valesius, I. Rhodomannus, i F. Ursinus, s. 118-123. [dostęp 2018-02-27]. (ang.)
  2. Athenaeus of Naucratis: The deipnosophists, or, Banquet of the learned of Athenæus. T. 2. Cz. VIII. 1854, s. 531. [dostęp 2018-02-27]. (ang.)
  3. The Glory of Assyria. W: Georges Roux: Ancient Iraq. Wyd. 3. Londyn: Penguin Books, 1992, s. 339-340. ISBN 978-0-140-12523-8. [dostęp 2018-02-27]. (ang.)
  4. Mark William Chavalas: The Ancient Near East: historical sources in translation. Wiley, 2006, s. 366. [dostęp 2018-02-27]. (ang.)
  5. Emmet John Sweeney: Empire of Thebes, Or, Ages in Chaos Revisited. Nowy Jork: Algora Publishing, 2006, s. 130-132. ISBN 978-0-87586-481-5. [dostęp 2018-02-27]. (ang.)
  6. Robin Lane Fox: Alexander the Great. Penguin, 1973, s. 163. [dostęp 2018-02-27]. (ang.)
  7. Przemysław Mroczkowski, Historia literatury angielskiej. Zarys, Wrocław 1981, s. 359.
  8. George Saintsbury, A history of Nineteenth century literature (1780-1895), London, 1896, s. 124.; The Cambridge history of English literature. Volume XII, The Nineteenth century I. Edited by Adolphus William Word and Alfred Rayney Waller, Cambridge 1915, s. 128-129, 413.
  9. George Gordon Byron, Dramaty, Warszawa 1986.
  10. Elizabeth A. Fraser. Delacroix's Sardanapalus: The Life and Death of the Royal Body. „French Historical Studies”. 26 (2), s. 320-321, 2003 (ang.). [dostęp 2018-02-28].