Sarisa

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania

Sarisa, sarysa (stgr. σάρισα) – długa włócznia macedońskiej piechoty, używana następnie w armiach hellenistycznych.

Pod koniec pierwszej połowy IV wieku p.n.e. wprowadzona do uzbrojenia ciężkozbrojnej piechoty (pedzetajrów) przez króla Filipa II.

Falanga macedońska uzbrojona w sarisy

Konstrukcja[edytuj | edytuj kod]

Sarisa składała się z dwóch krótszych kawałków drewna dereniowego, połączonych ze sobą 16-centymetrową żelazną tuleją, poprawiającą jednocześnie wytrzymałość całej konstrukcji. Podzielenie trzonu na dwie krótsze części pozwoliło na zredukowanie naprężeń materiału, które mogły wystąpić przy tak długim drzewcu[1]. Długość sarisy była uzależniona od wzoru i od okresu: początkowo wynosiła od 4–5 do 5,5 metra, by w epoce hellenistycznej przekroczyć 6 metrów, a jej średnica wynosiła prawdopodobnie 3,17–3,81 centymetra[2][3].

Wyróżniono trzy odmiany sarisy. Krótka mierzyła 4,5 metra i ważyła około 3 kilogramów, zakończona lekkim 30-centymetrowym grotem. Inną była włócznia o identycznej długości, zaopatrzona jednak w 50-centymetrowy grot z tuleją i metalową piętą o ostrym zakończeniu. Wskutek zwiększenia masy elementów metalowych ciężar tej odmiany wynosił około 5,5 kilograma[4]. Kolejną odmianą była włócznia 5,5-metrowa o pogrubionym drzewcu dla zneutralizowania wibracji utrudniających jej użycie, i o ciężarze zwiększonym do 6,2 kilograma.

Zaostrzona pięta włóczni spełniała kilka zadań. Stanowiąc przeciwwagę dla grotu, pozwalała falangicie trzymać włócznię znacznie bliżej jej końca. Umożliwiało to wysunięcie od 2/3 do 4/5 długości sarisy przed front szyku, przez co czynny udział w walce mogło wziąć aż pięć szeregów żołnierzy[5]. Po drugie, dla lepszej stabilności piętę włóczni można było wbić w ziemię, co istotne było przy odpieraniu ataków jazdy. Poza tym była możliwość użycia tego ostrza jako zastępczego grotu w przypadku złamania drzewca broni.

Sposób użycia[edytuj | edytuj kod]

Z uwagi na rozmiary i ciężar sarisy falangita musiał utrzymywać ją obiema rękami w 1/3 lub 1/5 jej długości[6][5]. Pierwsze pięć szeregów falangi trzymało włócznie poziomo, godząc w przeciwnika, natomiast włócznie żołnierzy z dalszych szeregów, nie uczestniczących bezpośrednio w starciu, pochylone były do poziomu barków poprzednika. Takie ustawienie miało też zapewnić częściową ochronę falangi przed nadlatującymi pociskami[5].

W historii[edytuj | edytuj kod]

Dzięki zastosowaniu sarisy wojska macedońskie, których trzon stanowiły oddziały pedzetajrów, zdołały osiągnąć przewagę nad panującymi dotąd na polach bitew hoplitami armii państw greckich walczących z hegemonią macedońską, a następnie w starciach z hoplitami w służbie króla perskiego, a także z doborową jazdą Persów za panowania Aleksandra III Wielkiego. Po jego śmierci oddziały macedońskiej falangi dominowały na polach bitew świata hellenistycznego aż do II wieku p.n.e., kiedy wyposażona w sarisy piechota uległa rzymskim legionistom najpierw pod Kynoskefalaj (197 p.n.e.), a następnie pod Magnezją (190 p.n.e.) i Pydną (168 p.n.e.).

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Pogląd o dwuczęściowej konstrukcji sarisy poparła m.in. Ewa Wipszycka (Historia starożytnych Greków tom II, s. 298), a także Waldemar Heckel, Ryan Jones (Macedonian Warrior: Alexander's Elite Infantryman, s. 14). Kwestia ta pozostaje jednak przedmiotem dyskusji wśród historyków.
  2. Teofrast z Eresos (Badania nad roślinami, III 12,2) podaje, że w jego czasach maksymalna długość sarisy wynosiła 12 łokci (Teofrast ułożył swoje dzieło po 322 p.n.e., a więc już po śmierci Aleksandra III, nie ma jednak powodów, by sądzić, że krótsza długość sarisy podana przez Teofrasta nie może odnosić się również do czasów Filip II). U opisującego wydarzenia końca IV wieku p.n.e. Poliajnosa (Podstępy wojenne, II 29,2) długość najdłuższych saris wynosiła 16 łokci, podobnie Polibiusz (Dzieje XVIII 29,29), opisując bitwę pod Kynoskefalai (197 p.n.e.), podaje, że używane w tym czasie przez macedońskich falangitów włócznie mierzyły 16 łokci. Ponieważ długość łokcia wahała się między 44 a 52,5 centymetra, nie jest możliwe dokładne oszacowanie na podstawie tych przekazów długości sarisy.
  3. Za: Waldemar Heckel, Ryan Jones (Macedonian Warrior: Alexander's Elite Infantryman, s. 13).
  4. 5,5 kg (Hammond, Starożytna Macedonia, przypis 4 s. 107), 5,35 kg (Nawotka, s. 52).
  5. a b c Polibiusz, Dzieje, 18.29.2.
  6. Co uniemożliwiało trzymanie tarczy zawieszanej na rzemieniu na szyi falangity (Nawotka, s. 56).

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Nicholas Geoffrey Lemprière Hammond: Starożytna Macedonia: początki, instytucje, dzieje. Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy, 1999, s. 105-110. ISBN 83-06-02691-8.
  • Krzysztof Nawotka: Aleksander Wielki. Wrocław: Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego, 2007, s. 105-110. ISBN 978-83-229-2823-3.
  • Ewa Wipszycka: Armia Filipa II. W: Benedetto Bravo, Marek Węcowski, Aleksander Wolocki: Historia starożytnych Greków. Wyd. 1. Cz. 2: Okres klasyczny. Warszawa: Wydawnictwo Uniwersytetu Warszawskiego, 2009, s. 295-398. ISBN 978-83-235-0412-2.
  • Waldemar Heckel, Ryan Jones: Macedonian Warrior. Alexander's elite infantryman. Hong Kong: OSPREY PUB INC, 2006. ISBN 978-1-84176-950-9. (ang.)

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]