Sezam (roślina)

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Sezam
sezam indyjski
Systematyka[1]
Domena eukarionty
Królestwo rośliny
Klad rośliny naczyniowe
Klad rośliny nasienne
Klasa okrytonasienne
Klad astrowe
Rząd jasnotowce
Rodzina połapkowate
Rodzaj Sezam
Nazwa systematyczna
Sesamum L.
Sp. Pl. 2: 634 (1753)
Typ nomenklatoryczny
Sesamum indicum L.[2]
Synonimy

Sesamopteris Meisn[3].

"(comns)" Zdjęcia i grafiki w Commons
Pokrój sezamu indyjskiego

Sezam, łogowa (Sesamum L.) – rodzaj krótko żyjących bylin lub roślin jednorocznych z rodziny połapkowatych (sezamowatych), obejmujący, w zależności od ujęcia taksonomicznego, od 10 do 21 gatunków. Sezam indyjski jest jedną z najstarszych roślin oleistych uprawianych przez człowieka.

Zasięg geograficzny[edytuj | edytuj kod]

Sezam występuje naturalnie w suchych rejonach Afryki, na południe od Sahary oraz na subkontynencie indyjskim[4]. Ponieważ sezam jest jedną z najstarszych roślin uprawianych przez człowieka uważa się, że rośliny te oryginalnie pochodzą z Afryki, skąd w starożytności zostały introdukowane do Azji[5]. Sezam indyjski jest uprawiany w rejonach tropikalnych na całym świecie, został introdukowany również do Europy, gdzie występuje w Belgii, Francji, Grecji, Turcji oraz na Cyprze. Na tym kontynencie został uznany za gatunek inwazyjny[6].

Morfologia[edytuj | edytuj kod]

Łodyga
Zielna, wzniesiona lub płożąca, często lepka, omszona, z gruczołowatymi włoskami i niemal siedzącymi gruczołami.
Liście
Ulistnienie naprzeciwległe, niekiedy u szczytu łodygi nakrzyżległe lub skrętoległe. Liście przeważnie ogonkowe, polimorficzne. Blaszki liściowe całobrzegie, ząbkowane, wrębne lub klapowane, niekiedy omszone, z niemal siedzącymi, tarczowato osadzonymi, niemal siedzącymi 4-komórkowymi włoskami.
Kwiaty
Pojedyncze kwiaty wyrastają w pachwinach górnych liści na krótkich szypułkach. Przylistki i podsadki nieobecne. Kwiaty niekiedy efektowne, białe, żółte, czerwone, purpurowe lub różowe. Kielich zbudowany z 5, głęboko wciętych działek. Korona dzwonkowata, zbudowana z 5 płatków, nieznacznie dwuwargowa, bazalnie lekko wybrzuszona. Płatki pokryte 2-4-komórkowymi gruczołami. 4 pręciki z podłużnymi główkami i pylnikami złączonymi brzusznie zgrubiałym łącznikiem zakończonym gruczołem. Zalążnia podłużna, z wyraźnie podłużnie odznaczonymi komorami, owłosiona. Szyjka słupka smukła.
Owoce
Podłużna, pionowo rowkowana lub czterokątna torebka, otwierająca się u szczytu, zawierająca liczne nasiona. Nasiona spłaszczone, gładkie lub żeberkowane, niekiedy pomarszczone, nieznacznie czterokątne[7].

Systematyka[edytuj | edytuj kod]

Pozycja rodzaju według Linneusza (1753)
Linneusz zaliczył rodzaj sezam do rzędu okrytonasiennych (Angiospermia), klasy nierównoczteropręcikowych (Didynamia) w królestwie roślin (Vegetabile)[8]
Pozycja rodzaju według systemu Cronquista (1982)
W systemie Cronquista sezam zaliczony został do rodziny połapkowatych (Pedaliaceae), rzędu Scrophulariales, podklasy astrowych (Asteridae), klasy Magnoliopsida, gromady okrytonasiennych (Magnoliophyta)[9]
Pozycja rodzaju według Angiosperm Phylogeny Website (aktualizowany system APG III z 2009)
W systemie APG sezam zaliczany jest do rodziny połapkowatych, rzędu jasnotowców, kladu astrowych w klasie okrytonasiennych[1].
Wybrane gatunki zgodnie z podziałem rodzaju według Ihlenfeldta i Grabow-Seidenstickera (1979)[4]

Zastosowanie[edytuj | edytuj kod]

Rośliny lecznicze
Nasiona sezamu indyjskiego zawierają alaninę, arganinę, cholinę, fenyloalaninę, glicynę, histydynę, izoleucynę, kwas asparaginowy, kwas glutaminowy, kwas palmitynowy, kwas stearynowy, kwas szczawiowy, kwas taninowy, lecytynę, leucynę, lizynę, metioninę, prolinę, saponiny, serynę, treoninę, tryptofan, tyrozynę, walinę, a także cukry, tłuszcze, witaminy i mikroelementy. Wykazuje działanie moczopędne. Stosowane jest również w przypadku hemoroidów i zaparć[10].
Rośliny spożywcze
Sezam indyjski jest jedną z najstarszych roślin uprawianych przez człowieka. Jest rośliną oleistą, którego nasiona dostarczają wartościowych tłuszczów. Nasiona tej rośliny zawierają 54% tłuszczu, 20% białka, 13,4% węglowodanów, 5,7% wody i 3,7% popiołu. 100 gramów nasion dostarcza ok. 851 mg potasu, 647 mg fosforu, 579 mg magnezu, 415 mg wapnia i 122 mg sodu. Wyciąg olejowy jest ciekły w temperaturze pokojowej, zawiera wysoki poziom nienasyconych kwasów tłuszczowych, zwłaszcza kwasu oleinowego (do 38,84%) i linolenowego (do 46,26%)[11].

Przypisy

  1. 1,0 1,1 Stevens P.F.: Angiosperm Phylogeny Website (ang.). 2001. [dostęp 2011-01-22].
  2. Index Nominum Genericorum. [dostęp 2011-01-22].
  3. Tropicos: Sesamum. Missouri Botanical Garden. [dostęp 2011-01-22].
  4. 4,0 4,1 Joachim W. Kadereit: Flowering plants, dicotyledons: Lamiales (except Acanthaceae including Avicenniaceae). Berlin; New York: Springer, 2004, s. 320. ISBN 3-540-40593-3.
  5. Dorothea Bedigian. Evolution of sesame revisited: domestication, diversity and prospects. „Genetic Resources and Crop Evolution”. 50, s. 779-787, 2003. 
  6. Delivering Alien Invasive Species Inventory for Europe: Sesamum indicum. [dostęp 2011-01-22].
  7. W.G. D'Arcy. Flora of Panama. Family 173: Pedaliaceae. „Annals of the Missouri Botanical Garden”. 67, s. 1057-1059, 1980. 
  8. The Taxonomicon: C. Linnaeus (1753b) Tomus II: Classification. [dostęp 2011-01-22].
  9. The Taxonomicon: A. Cronquist (1982) Magnoliophyta: Classification. [dostęp 2011-01-22].
  10. Liber Herbarum Minor (Polski): Sezam indyjski. [dostęp 2011-01-22].
  11. J.M. Nzikou (et al.). Chemical Composition on the Seeds and Oil of Sesame (Sesamum indicum L.) Grown in Congo-Brazzaville. „Advance Journal of Food Science and Technology”. 1 (1), s. 6-11, 2009. ISSN 2042-4876.