Siemiany (województwo warmińsko-mazurskie)

Siemiany

wieś
Centrum wsi
Państwo	Polska
Województwo	warmińsko-mazurskie
Powiat	iławski
Gmina	Iława
Strefa numeracyjna	89
Kod pocztowy	14-230
Tablice rejestracyjne	NIL
SIMC	0475499
Położenie na mapie gminy wiejskiej Iława Siemiany
Położenie na mapie Polski Siemiany
Położenie na mapie województwa warmińsko-mazurskiego Siemiany
Położenie na mapie powiatu iławskiego Siemiany
53°43′58″N 19°35′09″E

Siemiany (niem. Schwalgendorf) – wieś w Polsce, położona w województwie warmińsko-mazurskim, w powiecie iławskim, w gminie Iława, nad Jeziorakiem.

Historia

Od starożytności do późnego średniowiecza

Najstarsze ślady człowieka w okolicy Siemian pochodzą z epoki kamienia (8000-1700 lat p.n.e.). Odnaleziono tutaj narzędzia kamienne i krzemienne. W średniowieczu miejscowość znajdowała się na terenie państwa krzyżackiego, w kompleksie lasów, zwanych Puszczą Pruską i była częścią Prus Górnych. W okresie późnego średniowiecza na terenie dzisiejszych Siemian istniała leśna wartownia, która dała początek miejscowości. Na mapie Caspara Hennenbergera z 1576 roku w miejscu lasów siemiańskich widnieje napis Schwalge W. (Schwalge – obłoki dymu, skrót "W" najpewniej oznacza Warte – strażnica). Była tu najprawdopodobniej wartownia lasów księcia Prus, której zadaniem było pilnowanie przed nielegalnym wyrębem drzew i kłusownictwem.

XVIII wiek

Siemiany jako wioska rybacka została założona w roku 1700 na prawie chełmińskim przez księcia Prus Fryderyka I Hohenzollerna, w ramach tzw. osadnictwa szkatułowego. Lokacja Siemian na 30 włókach, odbyła się na tzw. surowym korzeniu, czyli na terenach niebędących wcześniej uprawami rolnymi. Było to 225 ha pustki leśnej porośniętej krzakami i nielicznymi drzewami. Zasadźcą i pierwszym sołtysem wsi był Chritoph Bieber, który otrzymał 3 włóki. Werbował on kandydatów do osiedlenia się, a do jego obowiązków należało także wytyczanie działek dla kolonistów. Prawdopodobnie Chritophowi została dana możliwość sprowadzenia osadników polskich z Królestwa Polskiego, czego dowodem były raporty wizytatorów szkół założonych w 1739 roku w Siemianach i Jerzwałdzie. Nowym mieszkańcom przyznano 7 lat zwolnienia z podatków i prawo darmowego pozyskania drewna z lasów książęcych na budowę domów. Wieloletni okres wolnizny miał wystarczyć do stworzenia dobrze zorganizowanej wsi z szeregiem gospodarstw, które po tym czasie miały odprowadzać stosowne podatki do szkatuły książęcej. Brat Chritopha Biebera, Friedrich, od 1705 roku posiadał tutaj karczmę. Od 1708 roku osadnicy Siemian byli zobowiązani płacić do szkatuły książęcej 16 marek podatku od każdej włóki. W 1785 roku Siemiany liczyły już 54 domów mieszkalnych.

XIX wiek

W XIX wieku wieś była znana pod nazwą Schwalgendorf (Schwalge – obłoki dymu; dorf – wioska), co zapewne nawiązywało do wcześniej istniejącej tutaj leśniczówki. W dokumentach z 1820 roku wymieniane są Stare Siemiany (osada, gajówka z 3 mieszkańcami) i Nowe Siemiany z 56 domami i 290 mieszkańcami. W tym czasie Siemiany administracyjnie należały do powiatu morąskiego w prowincji Prusy Wschodnie.

W 1819 roku konfirmacja w kościele w Dobrzykach odbyła się po polsku, a msze w języku polskim odprawiano tam do 1890 roku. W 1831 roku odnotowano, że w Siemianach jest 96 dzieci w wieku szkolnym, a z 83 chodzących do szkoły tylko 15 rozumie po niemiecku. Rok później nie było w Siemianach już ani jednego dziecka rozumiejącego po niemiecku. Dwujęzyczność na tych terenach była obustronna i stanowiła wynik wielowiekowej koegzystencji Polaków i Niemców, wzajemnej tolerancji, a także związków rodzinnych. Z biegiem czasu język niemiecki wyparł mowę polską, do czego przyczyniła się planowa germanizacja tych terenów pod koniec XIX wieku.

Lata 1945–1950

W niedzielę 21 stycznia 1945 roku o godzinie 18.30 lokalne władze niemieckie wydały rozkaz ewakuacji mieszkańców Siemian z powodu zbliżającego się frontu radzieckiego. Jeszcze tego samego dnia ludność opuściła wieś w uformowanej kolumnie zaprzęgów konnych. Nie wszyscy mieszkańcy jednak uciekali. O świcie 22 stycznia 1945 roku w Siemianach pojawili się Rosjanie. Spalili wiele gospodarstw i zabili wielu mieszkańców.

Na mocy konferencji poczdamskiej w 1945 roku Prusy Wschodnie weszły w skład państwa polskiego, w ramach Okręgu Mazurskiego. Rok później okręg został rozwiązany, zaś Siemiany znalazły się w województwie olsztyńskim, w powiecie morąskim, w ramach podziału administracyjnego Polski z lat 1944–1950.

Po II wojnie światowej nazwę Schwalgendorf zmieniono na Siemiany. Pochodzenie tej nazwy nie jest znane. Zaraz po wojnie wieś nazywała się różnie: Szwalke i Szwalkowo – od nazwy pobliskiego leśnictwa Szwalge nad jeziorem Urowiec, obecnie Szwalewo. Istnieje przypuszczenie, że nazwa Siemiany powstała w czasie, kiedy zaraz po wojnie tymczasową władzę sprawowali tu Rosjanie. Według tej teorii Siemiany to nazwa od słowa rosyjskiego семья (siemja – rodzina). Nie jest to jednak potwierdzone żadnymi dokumentami.

Pierwsi osadnicy polscy pojawili się w Siemianach w latach 1946–1947. Pochodzili z Kresów Wschodnich, Mazowsza, kieleckiego, lubelskiego i białostockiego. Wśród osadników było również kilka rodzin ukraińskich przesiedlonych przymusowo w ramach akcji „Wisła” w 1947 roku. Zamieszkujących te tereny Niemców zdecydowano się wysiedlić, co nastąpiło w latach 1946–1950.

W latach 1945–1948 w okolicach Siemian operowały oddziały 5 Wileńskiej Brygady Armii Krajowej pod dowództwem majora Zygmunta Szendzielarza, ps. „Łupaszka”. Żołnierze „Łupaszki” atakowali wojska sowieckie, posterunki Urzędu Bezpieczeństwa Publicznego i działaczy Polskiej Partii Robotniczej, między innymi w Siemianach, Januszewie, Zalewie i Dobrzykach. Jedną z tajnych baz „Łupaszki” była leśniczówka w Witoszewie.

Lata 1970–1989

W latach 1975–1998 miejscowość administracyjnie należała do województwa olsztyńskiego, a powiat morąski został zlikwidowany.

Największą popularność Siemiany jako miejscowość turystyczną osiągnęły w latach 70., gdy stały się modnym miejscem wypoczynku elit PRL-u (zwłaszcza literatów) zainteresowanych żeglarstwem. W roku 1970 w Siemianach umieścił fabułę swojej powieści Nowe przygody Pana Samochodzika (znanej później jako Pan Samochodzik i Nemo) pisarz Zbigniew Nienacki, który kilka lat wcześniej osiedlił się w pobliskim Jerzwałdzie. W latach 80. rozgłos miejscowości przyniosła skandalizująca powieść Nienackiego Raz w roku w Skiroławkach. Na początku lat 80. w Jerzwałdzie osiadł również pisarz Aleksander Minkowski.

W latach 70. do Siemian często przyjeżdżał również poeta-bard Edward Stachura. Wieś była dla niego miejscem wypoczynku i twórczej pracy. Dzięki staraniom Wiesława Niesiobędzkiego i Zbigniewa Nienackiego, Stachura planował się tu osiedlić na stałe, lecz jego samobójcza śmierć przekreśliła te plany.

Turystyka

Wieża widokowa

Siemiany są miejscowością turystyczną, z bogatym zapleczem noclegowo-rekreacyjnym, którą latem odwiedzają tysiące turystów. Są główną, po Iławie, przystanią dla żeglarzy, halsujących wśród wielu rozsypanych w tej części Jezioraka wysp. We wsi znajduje się słynna w latach 70. i 80. (już nieczynna) knajpa "Cyraneczka". Wieloletnim jej kierownikiem był nieżyjący już Czesław Żydaniec.

We wsi działa obecnie kilka lokali gastronomicznych (m.in. Skarpa, Zamek, Kurka Wodna) oraz hotelik Cykada. Latem odbywają się tu koncerty muzyczne. Miejscowość tę często odwiedza aktor Cezary Pazura i muzyk Wojciech Waglewski z Voo Voo.

W 2015 roku ukończono tutaj budowę wieży widokowej. Z wysokiego na 14,15 metra obiektu rozciąga się widok na najszerszą część Jezioraka, z występującymi na niej licznymi wyspami.

Związki wyznaniowe

Kaplica św. Maksymiliana Kolbe

Na terenie wsi działalność duszpasterską prowadzą:

• Kościół Rzymskokatolicki (filia parafii w Dobrzykach),
• Kościół Ewangelicko-Metodystyczny.

Bibliografia

• Iława. Z dziejów miasta i powiatu., Pojezierze, Olsztyn 1972, 471 str.
• Z dziejów Siemian. jerzwald.pl. [zarchiwizowane z tego adresu (2012-08-23)].

Linki zewnętrzne

• Historia – z dziejów Siemian
• Cykada-Siemiany
• Siemiany – Pojezierze Iławskie