Sierotka (typografia)

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
(Przekierowano z Sierota (DTP))
Skocz do: nawigacja, szukaj
Sierotka „i” w nagłówku.

Sierotka, zawieszka, wiszący spójnik – błąd składu tekstu polegający na pozostawieniu na końcu lub na początku[potrzebny przypis] wersu osamotnionego krótkiego słowa, zwłaszcza jednoznakowego. Wyraz „osamotniony” oznacza tutaj oddzielenie od blisko powiązanego słowa łamaniem linii.

Sierotka jest błędem wyłącznie typograficznym, nie jest zaś błędem ortograficznym[1][2]. Jeśli sierotka jest jedynym słowem w ostatnim wierszu akapitu, to jest jednocześnie wdową. Sierotki rażą szczególnie w sąsiedztwie znaków interpunkcyjnych, np. na początku lub na końcu zdania.

Przykłady[edytuj | edytuj kod]

Jednoznakowe[edytuj | edytuj kod]

W języku polskim występuje 6 podstawowych wyrazów jednoliterowych, czyli potencjalnych sierotek:

Inne jednoznakowe sierotki to potencjalnie np.:

Uwaga: pojedyncze znaki mogą występować obok siebie, np.:

  • bezpośrednio po spójniku może wystąpić przyimek (i w związku z tym),
  • po przyimku może występować numer (w I połowie XX w.),
  • po jednocyfrowej wielkości może występować jednostka (8 h).

Te zjawiska mogą się łączyć, dając obok siebie nawet 4 pojedyncze znaki: otworzyć i w 1 l wody rozpuścić.

Dwuznakowe[edytuj | edytuj kod]

Sierotkami mogą też być wyrazy dwuliterowe. Gracze Scrabble podają, że w języku polskim jest ich około stu[3][4][5]. Przykłady to:

  • spójniki: aż, bo, by, iż, ni, że,
  • przyimki: do, ku, na, od, po, we, za, ze

Inne nieodmienne części mowy:

  • partykuły: hę, no, ot,
  • wykrzykniki: aa, aj, am, au, ba, ee, eh, ej, fe, fi, fu, ha, he, ho, ii, oj, oo, ot, oż, pa, uf, uu,

Także niektóre części odmienne, często w przypadkach zależnych:

  • zaimki: co, ki, se,
    • osobowe: ja, ty, ci, on, mu, go, oń, ją (l. poj.), my, wy, im, je (l. mn.),
    • dzierżawcze: ma, mą (l. poj.), me (l. mn.),
    • wskazujące: ów, ta, tę, tą, to (l. poj.), te (l. mn.), tu (miejscowy),
  • rzeczowniki: al (od: ala), ar, as, at, bi (od: biseksualizm), er (od: era), es, Ew (od:Ewa), ez, go, id, ił, iw, li, ok (od: oko), om, op, or, os, oś, oz, ód, ós, su, ud (od: udo), ul, ut,
    • nazwy wielu liter łacińskich (be, ce, de, ef, ha, ka, el, em, en, pe, ku, er, es, te, wu) i greckich (et, mi, my, ni, ny, pi, ro, fi),
    • nazwy dźwięków muzycznych (nut): do, re, mi, fa, la, si,
    • niezliczone akronimy, np. RP, UW, UJ,
    • symbole większości pierwiastków chemicznych, np. He, Li, Be, Ne, Na, Mg, Al, Si, Cl, Ar.
  • czasowniki: je, ma, są.

Trójznakowe i dłuższe[edytuj | edytuj kod]

W języku polskim występuje około tysiąca wyrazów trójliterowych[6]. Za potencjalne sierotki można uznać niektóre z nich – te ściśle związane logicznie i gramatycznie z innymi wyrazami. Należą do nich zwłaszcza nieodmienne części mowy jak spójniki (lub, ale, czy), przyimki (nad, pod, bez) i partykuły (nie, tak).

Jednocześnie niektóre wyrazy tego typu – tzn. ściśle powiązane z innymi, zwykle nieodmienne – potrafią mieć więcej niż 3 litery. Przykłady to spójniki (albo, więc, lecz), przyimki (przez) i partykuły (niech, tylko).

Normy[edytuj | edytuj kod]

Reguła zabraniająca sierotek dotyczy zarówno tekstów ciągłych, jak i pojedynczych napisów wielowierszowych (np. tytuły, podpisy). Zgodnie z Polską Normą PN-83/P55366 pozostawianie wiszących spójników jest dopuszczalne tylko przy bardzo wąskim łamie (np. gazetowym).

Reguła ta obowiązuje wyłącznie dla składów w języku polskim i czeskim. W pozostałych językach w ogóle nie jest znana ani tym bardziej przestrzegana.[potrzebny przypis]

Zapobieganie[edytuj | edytuj kod]

Unikaniu sierotek służą twarda spacja oraz bardziej elastyczna spacja niełamliwa. W ostateczności możliwe jest łamanie linii przed sierotką (jeśli nie powinna być na końcu linii) albo przed wyrazem poprzedzającym ją (jeśli nie powinna być na początku). Por. miękki enter – nie powinno przechodzić się do nowego akapitu. Miękki enter pozwala też uniknąć problemów z justowaniem, jeśli spacja niełamliwa jest niedostępna, a twarda spacja ma stałą szerokość.

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy