Skała Podolska

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Skała Podolska
Ilustracja
Ruiny pałacu Tarłów nad Zbruczem
Herb Flaga
Herb Flaga
Państwo  Ukraina
Obwód tarnopolski
Powierzchnia 1,52 km²
Populacja (2012)
• liczba ludności
• gęstość

4255
2786 os./km²
Nr kierunkowy +380-3541
Kod pocztowy 48720
Położenie na mapie obwodu tarnopolskiego
Mapa lokalizacyjna obwodu tarnopolskiego
Skała Podolska
Skała Podolska
Położenie na mapie Ukrainy
Mapa lokalizacyjna Ukrainy
Skała Podolska
Skała Podolska
Ziemia 48°51′N 26°09′E/48,850000 26,150000
Portal Portal Ukraina
położenie na mapie województwo tarnopolskiego w roku 1939

Skała Podolska lub Skała (ukr. Скала́-Поді́льськаSkala-Podil’ska) – osiedle typu miejskiego w obwodzie tarnopolskim Ukrainy nad rzeką Zbrucz, u ujścia Zbruczyku.

Historia[edytuj]

W 1240 roku Mongołowie splądrowali drewniany gród ruski, zwany Skałą. Długo potem na miejscu ruin ok. 1331 roku książęta litewscy Koriatowicze wznieśli murowaną warownię. Od 1394 roku Skałę wraz z całym Podolem przekazano w lenno rycerzowi polskiemu Spytkowi z Melsztyna[1].

W 1430 roku Skała znalazła się w granicach Królestwa Polskiego[2] i otrzymała prawa miejskie magdeburskie[1]. Częste najazdy wołoskie i tatarskie nie pozwalały wykorzystać doskonałego położenia miasta na drogach handlowych do Kamieńca. Król polski Zygmunt I Stary starał się o zmianę tej sytuacji: w 1510 roku uwolnił miasto od podatków, podwodów i innych ciężarów[2]. W 1515 przekazał w dzierżawę staroście kamienieckiemu Stanisławowi Lanckorońskiemu, a w 1518 odnowił prawa miejskie[1]. Starosta Lanckoroński doprowadził w latach 30. XVI wieku do odbudowy zamku i budowy murów miejskich[1].

W efekcie tych działań Skała powoli zyskiwała na znaczeniu i rozwijała się. W 1570 roku lustracja dóbr królewskich województwa podolskiego zanotowała w mieście stanowiącym siedzibę starostwa niegrodowego: 186 domów chrześcijańskich czynszowych, 10 żydowskich, 25 sług zamkowych, 4 popowskich, 3 szlacheckich, 2 wójtowskich, 2 sług miejskich, co wskazuje, że mieszkało tu ponad 1000 poddanych[2].

Wojny XVII wieku doprowadziły Skałę do upadku znaczenia:

Według pierwszej lustracji po zakończeniu Potopu przeprowadzonej w 1665 mieszkało tu jedynie 15 mieszczan, którzy otrzymali 12-letnią wolniznę[2].

Do 1914 podlegało pod jurysdykcję starostwa powiatowego w Borszczowie, w prowincji Galicja. W roku 1914 miasteczko liczyło ogółem 6000 mieszkańców (1000 Polaków, 2700 Żydów i 2500 pozostałych narodowości). Własność hrabiów Gołuchowskich oraz siedziba ich rodu do 1939. Na miejscu znajdują się obecnie ruiny zamku Lanckorońskich, który spłonął od pioruna[potrzebny przypis] oraz pałacu odrestaurowanego przez Adama Tarłę, mauzoleum i kaplica rodowa wszystko w ruinie. Zamek popadł w ruinę po kolejnych wojnach z Tatarami oraz węgierskimi armiami księcia Rakoczego. W miejscu również pałac hrabiów Gołuchowskich, który został zniszczony w 1944 r[potrzebny przypis]. W okresie zaborów w miasteczku znajdowała się komora celna przy przejściu granicznym do Rosji. Pod okupacją niemiecką w Polsce pozbawiona praw miejskich; → gmina Skała Podolska.

Do 1939 r. województwo tarnopolskie w Polsce. Podczas okupacji Niemcy dokonali niemal całkowitej zagłady społeczności żydowskiej liczącej ponad 1500 osób. W dniach 26-27 września 1942 roku deportowali do obozu śmierci w Bełżcu ponad 800 Żydów. W ciągu następnego miesiąca pozostałych przenieśli do getta w Borszczowie. Na miejscu zabito ponad 300 Żydów[3]. Część przeżyła ukrywając się, pod koniec 1944 roku w Skale żyło 150 Żydów. Przetrwały także zwoje Tory ukryte na terenie majątku Gołuchowskich[4].

Do 1946 r. nastąpiło wysiedlenie mieszkających Polaków. Stary cmentarz polski oraz katolicki kościół Wniebowzięcia NMP z 1719 r. zdewastowany (stan na 2006). Poza nimi w mieście znajdują się cerkiew Zaśnięcia Matki Boskiej, pomnik Chmielnickiego, a przy wyjeździe z miasta w kierunku Kamieńca Podolskiego – nowoczesna budowla mieszkalna w kształcie zamku, zwana przez miejscowych „Gargamelem”, oraz – przy moście na Zbruczu – obelisk upamiętniający 50-lecie tzw. w historiografii ukraińskiej „zjednoczenia Ukrainy” w 1939 r[potrzebny przypis].

Zabytki[edytuj]

  • ruiny zamku
  • ruiny pałacu Tarłów
  • mauzoleum i kaplica rodowa
  • kościół pw. Wniebowzięcia NMP[5]
  • cerkiew Zaśnięcia Matki Boskiej.

Pobliskie miejscowości[edytuj]

Ludzie związani ze Skałą Podolską[edytuj]

  • Agenor Romuald Gołuchowski – arystokrata polski, austriacki polityk konserwatywny, zmarł w Skale
  • Aleksander Osipowski – kpt., burmistrz w II Rzeczypospolitej od 1937
  • Wojciech Rogalski – urodził się w Skale w 1868 r., polski lekarz wojskowy, oficer Legionów Polskich oraz tytularny generał dywizji Wojska Polskiego II RP, kawaler Orderu Virtuti Militari.

Przypisy

  1. a b c d e Mikołaj Falkowski, „Skała Podolska” Polskie Radio, stan: 2011-01-22 13:00, w oparciu o własne notatki oraz książki: Tadeusz Polak, Zamki na Kresach, Warszawa 1997; Grzegorz Rąkowski, Przewodnik po Ukrainie Zachodniej, cz. II – Podole, Pruszków 2006.
  2. a b c d e Skała w Słowniku geograficznym Królestwa Polskiego, Tom X (Rukszenice – Sochaczew) z 1889 r.
  3. Холокост на территории СССР: Энциклопедия, Red. I.A. Altman, Moskwa 2009, ISBN 978-5-8243-1296-6 s. 905
  4. Robert Kuwałek: Społeczność żydowska przed 1989 (pol.). Wirtualny Sztetl. [dostęp 2016-3-27].
  5. Aleksander Strojny, Krzysztof Bzowski, Artur Grossman: Ukraina zachodnia: tam szum Prutu, Czeremoszu... Kraków: Wyd. Bezdroża, 2005, s. 283. ISBN 83-921981-6-6.

Linki zewnętrzne[edytuj]