Skansen Kurpiowski im. Adama Chętnika w Nowogrodzie

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Skansen Kurpiowski im. Adama Chętnika w Nowogrodzie
Oddział Muzeum Północno-Mazowieckiego w Łomży
Ilustracja
Państwo  Polska
Miejscowość Nowogród
Adres ul. Zamkowa 25
18-414 Nowogród
Data założenia 19 czerwca 1927
Zakres zbiorów budownictwo ludowe
Kierownik mgr Urszula Kuczyńska
Położenie na mapie Nowogrodu
Mapa konturowa Nowogrodu, blisko centrum u góry znajduje się punkt z opisem „Skansen Kurpiowski im. Adama Chętnika w Nowogrodzie”
Położenie na mapie Polski
Mapa konturowa Polski, po prawej nieco u góry znajduje się punkt z opisem „Skansen Kurpiowski im. Adama Chętnika w Nowogrodzie”
Położenie na mapie województwa podlaskiego
Mapa konturowa województwa podlaskiego, po lewej znajduje się punkt z opisem „Skansen Kurpiowski im. Adama Chętnika w Nowogrodzie”
Położenie na mapie powiatu łomżyńskiego
Mapa konturowa powiatu łomżyńskiego, po lewej znajduje się punkt z opisem „Skansen Kurpiowski im. Adama Chętnika w Nowogrodzie”
Położenie na mapie gminy Nowogród
Mapa konturowa gminy Nowogród, w centrum znajduje się punkt z opisem „Skansen Kurpiowski im. Adama Chętnika w Nowogrodzie”
Ziemia53°13′41″N 21°52′26″E/53,228056 21,873889
Strona internetowa
Wiatrak paltrak z 1920 r.

Skansen Kurpiowski im. Adama Chętnika w Nowogrodzieskansen założony 19 czerwca 1927 przez Adama Chętnika i jego żonę Zofię z Klukowskich jako Muzeum Kurpiowskie. Jest drugim pod względem wieku muzeum budownictwa ludowego w Polsce[1].

Historia muzeum kurpiowskiego[edytuj | edytuj kod]

Początki i skansen do II wojny światowej[edytuj | edytuj kod]

Adam Chętnik już w 1909 rozpoczął gromadzenie zbiorów z myślą o utworzeniu muzeum kurpiowskiego. Zbierał ciekawe okazy przyrody nieożywionej, numizmaty, historyczne dokumenty, znaleziska archeologiczne, a przede wszystkim zabytki etnograficzne. Muzeum według niego miało „ułatwiać naukę szkołom miejscowym i okolicznym, związać młodzież z terenem i z ziemią polską”. Eksponaty przekazał do muzeów w Łomży i Ostrołęce. Zbiory zniszczyła I wojna światowa[2].

Początek skansenu sięga roku 1919, kiedy Adam Chętnik, mając pokaźne zbiory etnograficzne, zwrócił się do Rady Miejskiej w Nowogrodzie o nieodpłatne przekazanie mu kawałka ziemi z miejskich nieużytków pod budowę muzeum. Po spotkaniu się z odmową, za prywatne pieniądze swojej żony Zofii zakupił 1/3 morgi nieużytków po dawnej cegielni miejskiej, na wysokiej skarpie nad Narwią. W ciągu kilku lat teren, własnym kosztem, zniwelował, zadrzewił i ogrodził. W 1923 roku na tak przygotowanym placu stanął pierwszy obiekt. Był to drewniany budynek po miejscowym Biurze Odbudowy, przeniesiony na teren muzeum i adaptowany do celów wystawienniczych.

Kiedy 19 czerwca 1927 roku nastąpiło uroczyste otwarcie Muzeum Kurpiowskiego jako placówki publicznej w ramach Polskiego Towarzystwa Krajoznawczego, instytucja ta liczyła już ponad 2000 eksponatów. W następnych latach zbiory były sukcesywnie powiększane. W 1930 roku stanął kolejny budynek muzealny oraz altana, ule i kapliczki. Na placu przed budynkami ustawiono odrzynek 500-letniej sosny bartnej. Adam Chętnik był kierownikiem, Zofia Chętnikowa kustoszką[2].

W 1930 muzeum jako fundacja założycieli Adama i Zofii Chętników dla nauki i kultury polskiej przekazano Polskiemu Towarzystwu Krajoznawczemu. Odpisano plac, część budynków i eksponatów z przeznaczeniem na cele społeczne. Muzeum miało pozostać w Nowogrodzie, PTK miało przejąć część zaległych zobowiązań, a Chętnik miał pozostać kierownikiem. W wyniku nieporozumień (m.in. planów przeniesienia muzeum do Łomży lub Białegostoku) rozmowy trwały do 1936 r., kiedy to darowizny zostały odwołane. Majątek Zofii i Adama Chętników w 1930 r. został wyceniony na 20 tys. zł przy wartości muzeum ponad 35 tys. zł[3]. Adam Chętnik pozostał kierownikiem, a Zofia Chętnikowa kustoszem placówki[4].

W 1933 powstała tu Stacja Naukowo-Badawcza Towarzystwa Naukowego Płockiego, której kierownikiem był Chętnik[2]. Stacja posiadała oddzielny lokal, pracownię, bibliotekę oraz miejsca noclegowe. Do wybuchu II wojny światowej stacja zgromadziła około 10 000 eksponatów z zakresu archeologii, historii, geologii i etnografii. Biblioteka liczyła ponad 4000 woluminów.

W 1939 planowano przeniesienie Muzeum Kurpiowskiego z Nowogrodu do Ostrołęki. Kustoszem miał zostać Adam Chętnik. Swoje depozyty miał przekazać bezpłatnie. W Nowogrodzie na pozostałej bazie A. Chętnik miał organizować Muzeum Dorzecza Środkowej Narwi[2].

Odtwarzanie muzeum po wojnie[edytuj | edytuj kod]

Wybuch II wojny światowej przeszkodził realizacji tych planów. We wrześniu 1939 muzeum uległo całkowitemu zniszczeniu. Eksponaty pozostawione na miejscu, jak i te ewakuowane do Łomży, Dębowa i Szczepankowa zginęły bezpowrotnie. Ocalały jedynie dwa odrzynki drzew bartnych, brama wejściowa od strony rzeki oraz nieliczne eksponaty żelazne, które dały początek stworzonemu w 1948 r. Muzeum Północno-Mazowieckiemu w Łomży. Tworzono je od 1945 z myślą o dodatku w postaci Muzeum Kurpiowskiego w Nowogrodzie. Chętnik pracował nad odzyskaniem zakopanych w ziemi eksponatów oraz uporządkowaniem terenu. Od 1946 działania prowadzono w ramach Towarzystwa Naukowego Warszawskiego i powołanego Instytutu Północno-Mazowieckiego. Przyznano na ten cel środki finansowe-miesięcznie dotowane, ale po 3-4 miesiącach przestano je przekazywać. Na posiedzeniu 28 listopada 1946 roku stwierdzono,że budżet na prowadzenie prac i Instytutu jest niewystarczający. I znowu całość dalszej pracy, aby nie utracić kolejnego dorobku zabezpieczał, finansował, nadzorował i dalej kontynuował sam Adam Chętnik[2].

W 1948 r. istniejąca formalnie Stacja Badań Naukowych Dorzecza Środkowej Narwi TNP powołała na jej kierownika A.Chętnika, zobowiązując do organizacji Muzeum Północno-Mazowieckiego w Łomży i wskrzeszenia skansenu w Nowogrodzie. Oficjalnie stacja naukowa w Nowogrodzie istniała do 1949[2]. W 1949 Chętnikowie podjęli rozmowy z Naczelną Dyrekcją Muzeów i Ministerstwem Kultury w sprawie kolejnego przekazania w formie darowizny swoich aktywów. W końcu 1950, po śmierci Zofii Chętnik, wszystkie obiekty muzealne przejęło państwo[2].

W 1956 r. zorganizowano pod Łomżą wystawę rolniczą, na której łomżyńskie muzeum zaprezentowało ekspozycję poświęcona tradycyjnemu rolnictwu kurpiowskiemu oraz wyposażeniu chałupy kurpiowskiej. W dwa lata później wystawa pod nazwą „Dawna Zagroda Kurpiowska”, przeniesiona do Nowogrodu, zapoczątkowała odbudowę zniszczonego w czasie wojny skansenu jako działu Muzeum Północno-Mazowieckiego w Łomży. Drugim narodzinom nowogrodzkiego muzeum towarzyszył, podobnie jak poprzednio, Adam Chętnik, który po przejściu na emeryturę społecznie kierował odbudową skansenu. Powiększono teren muzeum poprzez włączeniu tzw. Wzgórza Ziemowita. Obok wyremontowanych odrzynków drzew bartnych i bramy z Dud Puszczańskich zaczęło przybywać nowych obiektów budownictwa kurpiowskiego. W 1963 w najstarszej części muzeum uroczyście otwarto wystawę bartniczo-pszczelarską.

Obecnie na terenie skansenu znajduje się 25 zabytkowych obiektów drewnianych i kilkadziesiąt obiektów tzw. małej architektury (bramy, studnie, kapliczki itd.).

Teren skansenu wpisany jest do rejestru zabytków (nr A-416/14/A z 23.11.1963 i A-536 z 21.08.1995)[5].

Istniejące zabytki[edytuj | edytuj kod]

Ule-kłody (z XIX w.) w skansenie
Widok ze Wzgórza Ziemowita
Młyn wodny z Dobregolasu, II poł. XIX w

Obecnie na trasie zwiedzania muzeum, znajdują się 34 obiekty:

  1. Studnia z Brańszczyka (rekonstrukcja)
  2. Dworek z Brzózek, I poł. XIX w.
  3. Leśniczówka z Zawodzia. pocz. XX w.
  4. Bróg do przechowywania siana z Morgownik (rekonstrukcja)
  5. Spichlerz z Cięćka, koniec XIX wieku
  6. Pomnik Stacha Konwy (replika, oryginał z 1922 zniszczony podczas wojny)
  7. Ule-kłody tzw. stojaki, XIX w.
  8. Altana widokowa
  9. Chałupa z Myszyńca Starego, koniec XIX w.
  10. Stodoła z Wejdy, XIX w.
  11. Kierat ze Zdebiska, XIX w.
  12. Spiechlerz z Piątkowizny, pocz. XX w.
  13. Folusz do sukna z Jurk, koniec XIX w.
  14. Wiatrak z Piewek, 1920 r.
  15. Skrzykowe ule ramowe, pocz. XIX w
  16. Buda rybacka
  17. Łódź dębowa z wczesnego średniowiecza
  18. Chałupa z Kadzidła, XIX w.
  19. Spichlerz z Kadzidła, 1915 r.
  20. Spichlerz z Dylewa Starego przełom XVIII/XIX w.
  21. Folusz do sukna
  22. Chałupa z Gawrych, koniec XVIII w.
  23. Olejarnia z Witowego Mostu, XIX w.
  24. Kuźnia z Zalasa, koniec XVIII w.
  25. Młyn wodny z Dobregolasu, II poł. XIX w.
  26. Chałupa z Witowego Mostu, II poł. XIX w.
  27. Chałupa z Baranowa, 1805 r.
  28. Obora z Wyku, koniec XIX w.
  29. Stodoła z Dobregolasu, koniec XIX w.
  30. Karczma z Dylewa
  31. Altana widokowa
  32. Chałupa z Łysych, 1923 r.
  33. Odrzynki drzew bartnych
  34. Ule-kłody, XIX w.

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Strona Muzeum Północno-Mazowieckiego w Łomży.
  2. a b c d e f g Adam Chętnik, Wspomnienia z lat okupacji. Po niemiecko-hitlerowskich obuchem (1940–1944). Powstanie sierpniowe w Warszawie, Mieczysław Adamczyk, Janusz Gmitruk (red.), Warszawa–Kielce 2014, s. 299–332.
  3. Skansen Kurpiowski im. Adama Chętnika w Nowogrodzie, www.zabytki.pl [dostęp 2021-03-20].
  4. Wiesława Laszczkowska, Zofia z Klukowskich Chętnikowa (1892–1950), [w:] Krystyna i Marian Mieszkowscy (red.), Spotkania Chętnikowskie. Materiały sesji popularnonaukowej z dnia 21 czerwca 1997 roku w Nowogrodzie, Łomża 1998, s. 31–55.
  5. Narodowy Instytut Dziedzictwa: Rejestr zabytków nieruchomych – województwo podlaskie. 2020-09-30. s. 45. [dostęp 2013-01-30].

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Jerzy Jastrzębski, Skansen kurpiowski im. Adama Chętnika w Nowogrodzie, Łomża 2007.
  • Urszula Kuczyńska, Skansen Kurpiowski im. Adama Chętnika w Nowogrodzie (przewodnik), Muzeum Okręgowe, Łomża 1997, ​ISBN 83-87108-02-2​.
  • Marian Pokropek, Adam Chętnik – badacz Kurpiowszczyzny, Ostrołęckie Towarzystwo Naukowe, Muzeum Okręgowe w Ostrołęce, 1992

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]