Skrzydlate słowa

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania

Skrzydlate słowa[1] (gr. ἔπεα πτερόεντα, epea pteroenta) – powszechnie znane i często przytaczane wypowiedzi, których autorstwo lub okoliczności powstania da się ustalić. Są obrazowe, barwne i aluzyjne. Skrzydlate słowa zazwyczaj składają się z niewielu komponentów (zazwyczaj od jednego do czterech wyrazów)[2].

Pole semantyczne skrzydlatych słów oprócz warstwy dosłownego znaczenia (denotacji) obejmuje warstwę konotacyjną. Oznacza to, że aby zrozumieć sens skrzydlatego słowa w kontekście wypowiedzi, odbiorca powinien znać treści nadpisane na nich kulturowo[3]. Na przykład znaczenie tytułu Jesień średniowiecza (1919) nie kończy się na znaczeniu dosłownym, a więc pory roku w średniowieczu, ani nawet na metaforze schyłku wieków średnich. Przenośnia ta przywołuje na myśl również jej autora, Johana Huizingę (a także fragment polskiego tłumaczenia dialogu z filmu Pulp fiction).

Źródła skrzydlatych słów[edytuj | edytuj kod]

Skrzydlatymi słowami stawać się mogą między innymi teksty takie jak:

Na to, czy dany cytat stanie się skrzydlatym słowem, wpływ mogą mieć: schemat rytmiczny; umiejscowienie na początku lub na końcu utworu; efekt zaskoczenia; werbalizacja pewnych sensów, których nie było wcześniej w zbiorze pojęć używanych w danej wspólnocie, a wobec których pojawiło się zapotrzebowanie[4].

Historia skrzydlatych słów[edytuj | edytuj kod]

W Polsce sformułowanie skrzydlate słowa zaczęło się upowszechniać dopiero pod koniec lat 50. dwudziestego wieku, dzięki Henrykowi Markiewiczowi, który opublikował w tygodniku „Przekrój” cykl artykułów pt. Kto tak powiedział? czyli skrzydlate słowa literatury polskiej, w których wymieniane były najbardziej znane i lubiane cytaty m.in. z literatury, filmu, historii[5]. Dzięki serii artykułów o takim właśnie nagłówku, termin skrzydlate słowa upowszechnił się najpierw wśród czytelników "Przekroju", a potem wśród większej grupy użytkowników języka. W 1968 roku hasło skrzydlate słowa pojawiło się w słowniku. Po raz pierwszy zdefiniowane było w II tomie "Słownika frazeologicznego języka polskiego" Stanisława Skorupki (Warszawa 1967-1968) jako utarte wyrażenia i zwroty, utarte przenośnie. W 1990 roku wydany został słownik Henryka Markiewicza i Andrzeja Romanowskiego pt. "Skrzydlate słowa", w którym zgromadzone zostały tysiące znanych i powtarzanych cytatów, sloganów i tytułów. Słownik ten cieszy się dużą popularnością wśród czytelników, był kilkakrotnie rozbudowywany i wznawiano jego wydania (w 1998, 2005 i 2007 roku). W ten sposób skrzydlate słowa zyskały w Polsce status terminu.

Skrzydlate słowa to kalka niemieckiego sformułowania Geflügelte Worte, którym Georg Büchmann w 1864 r. zatytułował niemiecki zbiór skrzydlatych słów. Do dzisiaj zbiór ten uzupełniano i wydawano ponad 40 razy. To dzięki Büchmannowi termin zaczął być tłumaczony na różne języki i zauważono jego przydatność w języku. Büchmann znalazł to określenie u Homera. W Iliadzie i Odysei wielokrotnie mówi się o lotnych, uskrzydlonych, skrzydlatych słowach (epea pteronea), które rozchodzą się pomiędzy ludźmi w zaskakującym tempie. Przenośnię tę stosował również Heinrich von Meissen w XIV wieku, w XVIII wieku – Friedrich Klopstock, a w 1838 r. – Thomas Carlyle w eseju o Walterze Scotcie, ale nie był to jeszcze wtedy termin literacki.

W Polsce w odleglejszej przeszłości metaforę skrzydlatych słów stosowali m.in. Piotr Chmielowski i Tadeusz Boy-Żeleński, ale cały czas były to tylko poetyckie metafory, a nie użycie we współczesnym rozumieniu[5].

Ponieważ "skrzydlate słowa" to termin rozpowszechniony, da się stwierdzić okoliczności jego powstania w języku, jest obrazowy, barwny i aluzyjny, więc można sam termin zaliczyć do zbioru skrzydlatych słów.

Modyfikacje skrzydlatych słów[edytuj | edytuj kod]

Skrzydlate słowa są dość elastycznymi jednostkami języka. Oznacza to, że możliwe jest modyfikowanie ich struktury (np. Przeminęło z wiadrem, Miłość ci wszystko wypaczy) czy znaczenia (A jednak się kręci! – w odniesieniu do ekonomii, Gwiezdne wojny – jako kłótnia celebrytów), a mimo to nie przestają być one dla czytelników aluzyjne i czytelne. Skrzydlate słowa są strukturalnie modyfikowane w 50-90% wypadkach ich użycia[6]. Możliwość ciągłych modyfikacji skrzydlatych słów i twórczego ich użycia, sprawia, że sformułowania te, choć ze względu na swoje rozpowszechnienie są znane wszystkim, to szybko się nie nudzą. Większość z nich jest zapamiętywana zgodnie z wersją pierwotną, dla części skrzydlatych słów częściej pamiętane są formy zmodyfikowane (np. „a tu rzeczywistość skrzeczy” zamiast „a tu pospolitość skrzeczy”). W niektórych przypadkach wyrażenie nie pojawia się w tekście źródłowym, natomiast upowszechnia się jako skrót dłuższego cytatu lub jako wyrażenie oddające sens cytatu (np. „król jest nagi” wobec cytatu z baśni Andersena Nowe szaty króla: „Popatrzcie, przecież on jest nagi, powiedziało jakieś dziecko”)[7].

W XX wieku źródłem skrzydlatych słów były głównie środki masowego przekazu (prasa, telewizja) oraz szkolne lektury, w XXI wieku ich źródłem stają się reklamy, teksty piosenek oraz wypowiedzi polityków[8]. Skrzydlate słowa ze względu na swoją aluzyjność, obrazowość i metaforyczność są chętnie używane jako nagłówki artykułów prasowych.

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Henryk Markiewicz, Andrzej Romanowski: Skrzydlate słowa. Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy, 1990, s. 5–6, 275. ISBN 83-06-01141-4.
  2. J. Tarsa, Dyskretny urok nagłówka, czyli skrzydlate słowa na łamach dzisiejszej prasy, „Zeszyty Naukowe WSP w Opolu, Filologia Rosyjska” 1994, z. 33, s. 102
  3. W. Chlebda, Szkice o skrzydlatych słowach. Interpretacje lingwistyczne, Opole 2005
  4. Tarsa 2017 ↓, s. 172-173.
  5. a b W. Chlebda, Szkice o skrzydlatych słowach. Interpretacje lingwistyczne, Opole 2005, s. 15-17
  6. W. Chlebda, Król bywa nagi. Między cytatem a skrzydlatym słowem w: "Annales Universitatis Mariae Curie-Skłodowska" Sectio FF Philologiae, 2000, t. XVIII, s.88
  7. Tarsa 2017 ↓, s. 173.
  8. Tarsa 2017 ↓, s. 173-174.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]